Zioła przeciwcukrzycowe jako alternatywy dla leków hipoglikemicznych syntetycznych, cz. VII. Zioła przydatne w leczeniu cukrzycy typu 1

Cukrzyca typu I (diabetes mellitus type 1, T1DM) jest chorobą autoimmunologiczną, w której dochodzi do destrukcji komórek β wysepek Langerhansa trzustki. Z punktu widzenia naukowego żadna roślina lecznicza nie zastępuje insulinoterapii. Fitoterapia w tym typie cukrzycy może stanowić wyłącznie terapię wspomagającą, niestety nie zastępuje insulinoterapii, lecz może pozwalać na kontrolę glikemii i modulować odpowiedź immunologiczną.

Potencjalne zastosowanie fitoterapii w cukrzycy I obejmuje trzy cele:

1) ochronę resztkowych komórek β (beta-cell preservation)

2) modulację odpowiedzi autoimmunologicznej

3) zmniejszenie powikłań cukrzycowych (nefropatia, retinopatia, stres oksydacyjny)

Gymnema sylvestre (Retz.) R.Brown ex Sm. (rodzina Apocynaceae, dawniej Asclepiadaceae) = Marsdenia sylvestris (Retz.) P.I.Forst., znana pod nazwą gurmar, jest jedyną rośliną, która była badana klinicznie z zakresie zastosowania jej w terapii cukrzycy insulinozależnej – IDDM[1] Autorzy zasugerowali, że Gymnema sylvestre może wspomagać endogenną sekrecję insuliny, być może poprzez regenerację lub rewaskularyzację resztkowych komórek β. 27 pacjentom cierpiącym na cukrzycę insulinozeleżną podawano wodny ekstrakt z liści Gymnema sylvestre, w dawce 400 mg/dobę, co ważne – w trakcie insulinoterapii. Zapotrzebowanie na insulinę zmniejszyło się wraz ze stężeniem glukozy we krwi na czczo, hemoglobiny glikozylowanej (HbA1c) i białek osocza glikozylowanych. 

Kwasy gymnemowe stymulują sekrecję insuliny z komórek β poprzez zwiększenie przepuszczalności błony komórkowej, hamują wchłanianie glukozy z jelita, stymulują aktywność enzymów glikolitycznych. W modelach zwierzęcych wykazano zdolność do neogenezy wysp trzustkowych.

Do roślin modulujących odpowiedź autoimmunologiczną należy piwonia chińska (Paeonia lactiflora Pallas), która należy do rodziny Paeoniaceae (piwoniowate). Pochodzi z Dalekiego Wschodu (Azja Wschodnia i Azja Środkowa). Korzeń zawiera związki o działaniu immunomodulującym, które mogą wpływać korzystnie w schorzeniach autoimmunologicznych.

Korzeń piwonii chińskiej zawiera kompleks glikozydów monoterpenowych określanych jako TGP (Total Glucosides of Peony). Peonifloryna (paeoniflorin)jest jednym ze składników grupy TGP. Jest to hydrofilny glikozyd monoterpenowy o wzorze chemicznym C₂₃H₂₈O₁₁. Do innych glikozydów monoterpenowych należą: albifloryna = albiflorin, oksypeonifloryna = oxypaeoniflorin, benzoilopeonifloryna = benzoylpaeoniflorin). W korzeniu piwonii występują również trójterpeny, garbniki, fenolokwasy (np. kwas galusowy).[2]

Peonifloryna wykazuje silne działanie przeciwzapalne i immunoregulacyjne w niektórych zwierzęcych modelach chorób autoimmunologicznych, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów i tocznia rumieniowatego układowego. [3] Peonifloryna łagodzi przebieg cukrzycy i jej powikłań poprzez obniżenie poziomu cukru we krwi, poprawę wrażliwości na insulinę, regulację mikrobioty jelitowej i autofagii, przywrócenie funkcji mitochondriów, regulację metabolizmu lipidów, działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, hamowanie apoptozy, a także regulację odporności. Peonifloryna charakteryzuje się szybkim wchłanianiem, dobrą dystrybucją, szybkim metabolizmem i wydalaniem przez nerki. [4] Okres półtrwania wynosi około 1,5-2 godziny.

Peonifloryna chroni komórki beta trzustki przez:

1. Działanie przeciwutleniające: zwiększa aktywność SOD (superoxide dismutase), CAT (catalase) i poziomy zredukowanego glutationu (GSH), zmniejsza poziomy MDA (malondialdehyde) i reaktywnych form tlenu (ROS).​
2. Hamowanie apoptozy: zwiększa ekspresję białka antyapoptotycznego Bcl-2, zmniejsza ekspresję proapoptotycznego Bax i aktywność kaspazy-3.​
3. Redukcję stresu oksydacyjnego: aktywuje szlak Nrf2/ARE (Nuclear factor erythroid 2-related factor 2/Antioxidant response element), kluczowy w ochronie antyoksydacyjnej komórek.​
4. Modulację autofagii: przywraca prawidłową autofagię, której zaburzenie przyczynia się do degradacji komórek beta.​

W przypadku nefropatia cukrzycowej (DN) peonifloryna hamuje uszkodzenie nerek przez:

• hamowanie infiltracji makrofagów przez szlak TLR4/NF-κB
• hamowanie białkomoczu
• zmniejszenie ekspresji markerów stanu zapalnego (MCP-1, TNF-α, iNOS)
• hamowanie polaryzacji makrofagów M1 przez bezpośrednie wiązanie i stabilizację HIF-1α (Hypoxia-inducible factor 1-alpha)​

W zakresie  ochrony przed retinopatią cukrzycową peonifloryna zmniejsza aktywność komórek glejowych, hamuje szlak TLR4/p38/NF-κB oraz redukuje poziomy IL-1β i MMP-9 (matrix metalloproteinase-9).​

Z kolei w zakresie protekcji przed neuropatią cukrzycową glikozydy monoterpenoidowe piwonii chroni komórki Schwanna przez hamowanie stresu oksydacyjnego, stresu retikulum endoplazmatycznego i apoptozy.

Przeciętna dzienna dawka sumy glikozydów monoterpenowych piwonii – TGP w zastosowaniach klinicznych wynosi 1200-1800 mg (jest to ekwiwalent około 600-900 mg czystej peonifloryny). Dawka 1500 mg ekstraktu TGP jest zgodna z zaleceniami stosowanymi w leczeniu chorób autoimmunologicznych.

Ostryż długi – Curcuma longa L., z rodziny imbirowatych – Zingiberaceae zawiera bardzo różnorodne składniki i szeroko jest polecany w różnych schorzeniach metabolicznych, w tym przy cukrzycy. W Polsce preparaty z kurkumy polecano przede wszystkim w schorzeniach wątroby, przy dyskinezach dróg żółciowych i w profilaktyce kamicy żółciowej. Kurkumę w klasycznej fitoterapii traktowano w Europie przede wszystkim jako dobry środek żółciotwórczy, żółciopędny i ochronny na wątrobę. Dopiero w latach 90. XX wieku w publikacjach europejskich zaczęły pojawiać się informacje na temat innych właściwości i zastosowań preparatów kurkumy. Barwna substancja – kurkumina znalazła też zastosowanie jako barwnik w przemyśle spożywczym. W okresach nieurodzaju oraz zwiększonego popytu na kurkumę, surowiec jest często fałszowany (dosypywanie kredy lub innych minerałów, dodawanie barwników syntetycznych, dosypywanie kłączy lub zmielonych korzeni barwionych rozmaitymi pigmentami).

Do tej pory zidentyfikowano w kłączach kurkumy, co najmniej 235 związków, głównie fenolowych i terpenoidowych, w tym 22 składniki z grupy diaryloheptanoidów i diarylopentanoidów, osiem fenylopropenów i innych związków fenolowych, 68 monoterpenów, 109 seskwiterpenów, pięć diterpenów, trzy triterpenoidy, cztery sterole, dwa alkaloidy i 14 innych związków. Kurkuminoidy (diarylheptanoidy) i olejki eteryczne są głównymi składnikami aktywnymi. Kurkuminoidy w kurkumie gromadzą się głównie w kłączach. W olejkach eterycznych z liści i kwiatów zazwyczaj dominują monoterpeny, podczas gdy olejek z korzeni i kłączy zawiera głównie seskwiterpeny. Zawartość kurkuminoidów w kłączach kurkumy często różni się w zależności od odmiany, lokalizacji, źródła i warunków uprawy, podczas gdy skład olejków eterycznych kłączy kurkumy różni się znacznie w zależności od odmiany i lokalizacji geograficznej. Ponadto, zarówno kurkuminoidy, jak i olejki eteryczne różnią się zawartością w zależności od metod ekstrakcji i są niestabilne w procesach ekstrakcji i przechowywania.[5] Istotne są 3 kurkuminoidy: kurkumina (diferuloilometan = diferuloylmethane, główny składnik odpowiedzialny za jej jaskrawożółty kolor), dezmetoksykurkumina (desmethoxycurcumin) i bisdemetoksykurkumina (bisdemethoxycurcumin). [6] Zawartość kurkuminoidów w Curcuma longa wynosi zazwyczaj 2–5% suchej masy kłącza, z tego kurkumina  stanowi 70–80% wszystkich kurkuminoidów, demetoksykurkumina 15–20%, a bisdemetoksykurkumina 5–10%. W suplementach diety  i lekach często stosuje się standaryzowane ekstrakty suche, np. zawierające 95% kurkuminoidów.

W przyspieszonych modelach cukrzycy autoimmunizacyjnej na myszach NOD (non-obese diabetic) kurkumina w dawkach 5–50 mg/kg m.c. istotnie opóźniała wystąpienie choroby, a w części przypadków zapobiegała cukrzycy autoimmunologicznej poprzez hamowanie infiltracji leukocytów trzustkowych i zachowanie (ochronę) komórek wytwarzających insulinę.[7] Mechanizm działania polega na modulacji odpowiedzi limfocytów T; kurkumina hamuje proliferację limfocytów CD4+ i zmniejsza produkcję IFN-γ przez komórki Th1, co jest kluczowe w patogenezie T1DM. Ponadto kurkumina redukuje aktywację NF-κB w stymulowanych limfocytach i upośledza funkcję stymulującą komórek dendrytycznych.

W modelu zwierzęcym cukrzycy typu 1 indukowanej streptozotocyną (STZ) u szczurów, pochodna kurkuminy podawana doustnie przez 40 dni indukowała regenerację wysp trzustkowych, co potwierdzono histopatologicznie i immunohistochemicznie (ekspresja insuliny i CD105). [8]

Wszystkim zawsze wydawało się, że kurkuma jest bezpieczna. Nowsze badanie in vitro wykazało, że kurkumina w stosunkowo wysokich stężeniach (60 μg/ml, tj. 0,163 μM) jest paradoksalnie toksyczna wobec komórek β, co stanowi istotne zastrzeżenie kliniczne zdaniem coraz większej liczby autorów. Kurkumina z jednej strony zwiększa żywotność komórek i wydzielanie insuliny w wysepkach Langerhansa, z drugiej jednak, w stężeniu 60 μg/ml  kurkumina zmniejszała nawet o 70-75% żywotność komórek β, i znacząco redukowała wydzielanie insuliny. [9]

Brakuje jak na razie randomizowanych kontrolowanych badań klinicznych – randomized controlled trial – RCT z kurkuminą u pacjentów cierpiących na cukrzycę 1. Głównym problemem farmakokinetycznym jest również wyjątkowo niska biodostępność doustna kurkuminy. Wprawdzie liczne formulacje kurkuminoidów, np. z piperyną, kapsaicyną, liposomalne, nanocząsteczkowe, nanoemulsyjne, próbują ten problem rozwiązać, jednakże nigdy nie wiemy,  czy w dostatecznym stopniu zapewniają przenikanie do tkanek docelowych.

Czarnuszka siewna – Nigella sativa L., z rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae jest źródłem nasion – Semen Nigellae. W nasionach zawarte są białka (20-25%), węglowodany (30–35%), fitosterole ( β-sitosterol, stigmasterol), flawonoidy (kwercetyna, kemferol), saponiny 0,5-1% (alfa-hederyna), alkaloidy (nigellicyna, nigellicymina), wreszcie olej 30–40%, a w nim kwas linolowy: 50–60%, kwas oleinowy: 20–25%, kwas palmitynowy: 10–15%, kwas stearynowy: 2–3%, kwas eikozadienowy: <1%. W nasionach znajduje się również olejek eteryczny, około 0,4-0,5% a w nim:

• tymochinon (thymoquinone): 27–50% (najważniejszy, najlepiej przebadany składnik aktywny)
• p-cymen (p-cymene): 10–20%
• α-tujen (α-thujene): 5–10%
• α-pinen (α-pinene): 3–5%
• tymohydrochinon (thymohydroquinone): 1–5%
• ditymochinon (dithymoquinone – nigellone): <1%
• Inne związki (m.in. karwakrol, 4-terpineol, trans-anetol) w mniejszych ilościach.

Zawartość witamin jest zróżnicowana, ale nasiona są dobrym źródłem witamin z grupy B oraz witaminy E: witamina E (tokoferole): 5–10 mg/100g (głównie γ-tokoferol); witaminy z grupy B: tiamina (B1): 0.5–1 mg/100g, ryboflawina (B2): 0.2–0.5 mg/100g, niacyna (B3): 3–5 mg/100g, kwas foliowy (B9): śladowe ilości.

Etanolowy ekstrakt z nasion czarnuszki zwiększa sekrecję insuliny, stymuluje proliferację komórek β trzustki i nasila wychwyt glukozy w komórkach mięśniowych i tłuszczowych. Działanie hipoglikemizujące przypisuje się głównie tymochinomowi, który hamuje glukoneogenezę wątrobową i zwiększa wrażliwość tkanek obwodowych na insulinę. Nigella sativa wykazuje działanie hipoglikemiczne ze względu na obecność nie tylko tymochinonu, ale również ditymochinonu, kwasu linolowego i kwasu oleinowego, które mogą być odpowiedzialne za stymulację komórek β trzustki, powodując wydzielanie insuliny, zmniejszając glukoneogenezę wątrobową i indukując wrażliwość na insulinę w tkankach obwodowych. Badanie kliniczne z grupą kontrolną otrzymującą placebo i podwójnie ślepą próbą przeprowadzone na 114 pacjentach z cukrzycą typu 2 wykazało, że suplementacja N. sativa odgrywa ważną rolę w łagodzeniu stresu oksydacyjnego, przy czym ten ostatni jest odpowiedzialny za patogenezę cukrzycy. Pod wpływem czarnuszki następuje poprawa całkowitej pojemności antyoksydacyjnej, wartości glutationu i dysmutazy ponadtlenkowej. To samo badanie wykazało, że zmniejszenie insulinooporności było również istotne u pacjentów z cukrzycą w grupie przyjmującej czarnuszkę w porównaniu z grupą placebo. Stwierdzono, że suplementacja Nigella sativa u pacjentów z cukrzycą typu 2 znacząco poprawiła poziom glukozy we krwi na czczo, HbA1c, cholesterolu całkowitego i LDL. W związku z tym, systematyczny przegląd przeprowadzony w celu oceny wpływu N. sativa na cukrzycę typu 2 zasugerował również, że może być ona stosowana wspomagająco z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi w celu leczenia choroby. [10]

Czarnuszka przede wszystkim ma zastosowanie w leczeniu cukrzycy 2, ale jest również często polecana przy cukrzycy 1. Tymochinon posiada udokumentowane właściwości immunomodulujące (hamuje NF-κB, TNF-α, IL-6, IL-1β), co czyni go potencjalnie interesującym lekiem w cukrzycy 1 ( T1D), lecz nadal brakuje wiarygodnych RCT u pacjentów z cukrzycą typu 1.

Olej z czarnuszki o silnym zapachu i smaku (pełny, bez rafinacji) należy przyjmować regularnie po 1 łyżeczce 2 razy dziennie. Ponadto zaleca się spożywanie pogniecionych (ześrutowanych, zmielonych, roztartych) nasion, po 1 łyżeczce dziennie.

Balsamka – Momordica charantia L. (rodzina Cucurbitaceae) zawiera w owocach charantynę (charantin, tak naprawdę to mieszanina glikozydów steroidowych: β-sitosterol-glukozyd i 5,25-stigmastadien-3β-ol-glukozyd), polipeptyd-p (polypeptide-p, insulin-like hypoglycemic protein), wicyna (vicine) oraz momordycynę (momordicin). Polipeptyd-p jest określany jako „insulina roślinna” ze względu na strukturalne podobieństwo do insuliny i zdolność obniżania glikemii po iniekcji podskórnej. W modelach zwierzęcych cukrzycy indukowanej alloksanem (model T1DM) polisacharydy z Momordica charantia wykazały działanie przeciwcukrzycowe.

Polipeptyd-p jest określany jako „insulina roślinna” ze względu na strukturalne podobieństwo do insuliny i zdolność obniżania glikemii po iniekcji podskórnej. W modelach zwierzęcych cukrzycy indukowanej alloksanem (model T1DM) polisacharydy z Momordica charantia wykazały działanie przeciwcukrzycowe. Reguluje i obniża poziom glukozy we krwi u pacjentów z cukrzycą poprzez poprawę wrażliwości na insulinę i zmniejszenie produkcji glukozy w wątrobie. Do korzystnych cech balsamki należą również właściwości przeciwzapalne, immunomodulacyjne, hipolipidemiczne, antyoksydacyjne, przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe.[11] Surowcem są całe owoce, wraz z nasionami.

Surowce bogate w berberynę mogą być przydatne w leczeniu cukrzycy typu 1 i 2. Berberyna wykazuje zdolność ochrony masy i funkcji komórek β trzustki; opisano jej efekty w przywracaniu objętości i czynnościowości wysp trzustkowych w modelach doświadczalnych.[12] Berberyna aktywuje AMPK (AMP-activated protein kinase), zwiększa wychwyt glukozy w tkankach obwodowych, hamuje glukoneogenezę wątrobową, poprawia wrażliwość na insulinę. Istnieją liczne badania kliniczne w cukrzycy 2 – T2DM – type 2 diabetes mellitus (metaanalizy potwierdzają obniżenie HbA1c – hemoglobiny glikowanej o ok. 0,5–0,7%). Wciąż brakuje RCT w T1DM, co jednak nie zmienia faktu, że warto używać surowce berberynowe w każdym rodzaju cukrzycy. Problemem jest bioprzyswajalność berberyny drogą doustną. Przyswajalność berberyny drogą doustną jest na poziomie 0,5-1%!

Berberyna cechuje się bardzo niską biodostępnością doustną, wynikającą z kilku powodów: słabej rozpuszczalności w wodzie (ok. 1,5 mg/ml w pH 7, klasa BCS III/IV – Biopharmaceutics Classification System), intensywnego effluxu przez P-glikoproteinę (P-glycoprotein, P-gp; transporter ABCB1, ATP-binding cassette subfamily B member 1), redukcji przez mikrobiotę jelitową do dihydroberberyny (dihydroberberine, dhBBR; forma absorbowalna, ale szybko utleniana z powrotem do berberyny w enterocytach), oraz silnego metabolizmu pierwszego przejścia w jelitach i wątrobie (przez CYP3A4 – cytochrome P450 3A4, cytochrom P450 3A4; faza I: demetylacja, redukcja; faza II: glukuronidacja, sulfacja). Głównym metabolitem berberrubina (berberrubine; demetylowana berberyna). Proste metody poprawy biodostępności berberyny skupiają się na zwiększeniu rozpuszczalności, inhibicji glikoproteny P -P-gp, redukcji metabolizmu jelitowego lub użyciu tzw. enhancerów absorpcji.

Możliwe jest następujące postępowanie w warunkach domowych:

1) Połączenie berberyny, ekstraktów z ziół berberynowych z ekstraktem Quillaja (Quillaja saponaria Molina (surowiec saponinowy), może to być nalewka z Quillaja na etanolu 40-60% lub połączenie z odwarem 1%.

2) Połączenie z kwasem glicyryzynowym (glycyrrhizic acid) zawartym w lukrecji gładkiej Glycyrrhiza glabra L. (rodzina Fabaceae – bobowate): tworzy się wówczas kompleks BBR-GL (berberine-glycyrrhizic acid complex), zwiększający rozpuszczalność i absorpcję. Proponuję prrosty zabieg: mieszać berberynę z ekstraktem lukrecji (dawka: 500 mg berberyny + 1% odwar z lukrecji.

3) Połączenie z kwasem gentyzynowym (gentisic acid) – tworzy sól, zwiększającą rozpuszczalność i wchłanianie berberyny, nawet 1,5-2-krotnie, co wykazano w badaniach na zwierzętach. Prosty zabieg domowy: nalewkę z kłączy 1:5-10 Gentiana lutea L. – goryczki żółtej (rodzina Gentianaceae – goryczkowate) zmieszać w proporcji 1:1 z nalewką z surowca berberynowego 1:5-10, odparować do sucha na łaźni wodnej, po czym ponownie rozpuścić w alkoholu w proporcji 1:5, zażywać po 5 ml 1-2 razy dziennie.

Przy cukrzycy korzystne jest łączenie surowców bogatych w berberynę z sylimaryną. Z surowców berberynowych można przygotować preparaty: nalewkę, intrakt 1:5-10 na etanolu 70%. Gotowe są też ekstrakty suche standaryzowane na zawartość berberyny oraz czysta berberyna lub jej sole (chlorowodorek, siarczan).  Preparaty z zespołem flawolignanów z ostropestu plamistego – Silybum marianum (L.) Gaertner (Asteraceae = Compositae) również są dostępne w handlu, np. Sylimarol, Legalon, Sylicynar. Dostępne są również ekstrakty suche standaryzowane na zawartość sylimaryny.

W modelu cukrzycy typu 1 indukowanej alloksanem u szczurów, sylimaryna w dawkach 50 i 100 mg/kg m.c./dobę przez 30 dni wykazała działanie ochronne (antyoksydacyjne) na wątrobę i trzustkę – zwiększono aktywność dysmutazy ponadtlenkowej (SOD) i katalazy (CAT), obniżono stężenie białek karbonylowanych.[13]

We Włoszech przeprowadzono badania, których celem była cena, czy dodatek Berberis aristata/Silybum marianum (Berberol(®)) prowadzi do zmniejszenia dawki insuliny i poprawy kontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą typu 1. W badaniu wzięło udział 85 pacjentów z cukrzycą typu 1, których zrandomizowano do grup otrzymujących placebo lub B. aristata/S. marianum w dawce 588/105 mg, 1 tabletkę na obiad i 1 tabletkę na kolację, przez sześć miesięcy.  Zaobserwowano zmniejszenie całkowitego zużycia insuliny u pacjentów biorących Berberis aristata/Silybum marianum, zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo. Odnośnie podawania insuliny do posiłków, odnotowano, że grupa leczona B. aristata/S. marianum zużywała mniej insuliny do posiłków i przed snem. Hemoglobina glikowana zmniejszyła się u pacjentów zażywających B. aristata/S. marianum w porównaniu z wartością wyjściową, ale nie w porównaniu z placebo. Zaobserwowano spadek glukozy na czczo i po posiłku u pacjentów biorących B. aristata/S. marianum zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo. Odnotowano spadek cholesterolu całkowitego, trójglicerydów i cholesterolu LDL oraz wzrost cholesterolu HDL u pacjentów zażywających B. aristata/S. marianum, zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo.[14]

Jakie surowce są bogate w berberynę?

1) Coptis chinensis – cynowód chiński; surowiec – Rhizoma Coptidis zawiera średnio 5-8% berberyny.

2) Berberis vulgaris – berberis zwyczajny; surowiec – kora z gałązek i korzeni, zawiera 2-5% berberyny.

3) Hydrastis canadensis – gorzknik kanadyjski; surowiec – kłącze z korzeniami, zawiera 2-4% berberyny.

4) Mahonia aquifolium – ościał; surowiec – kora z gałązek lub korzeni, 1,5-3% berberyny.

5) Phellodendron amurense – korkowiec amurski; surowiec – kora, 1,5-2,5% berberyny.

6) Picrorhiza kurroa – kutki; surowiec – kłącze, zawiera 1-2% berberyny.

7) Berberis aristata – berberys indyjski; surowiec kora z gałązek, kora z korzeni, 2-10% berberyny; często używany do produkcji ekstraktu.

Berberyna wykazuje właściwości hipoglikemiczne (przez aktywację AMPK – AMP-activated protein kinase, kinaza aktywowana AMP), przeciwzapalne (inhibicja NF-κB – nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells), antybakteryjne (zwłaszcza przeciw Gram-dodatnim jak Staphylococcus aureus), przeciwgrzybicze, antyoksydacyjne i kardioprotekcyjne (redukcja stresu oksydacyjnego).

Ja również polecam przy cukrzycy typu 1 kolczurkę klapowaną – Echinocystis lobata (Michx.) Torr. & A.Gray, z rodziny dyniowatych – Cucurbitaceae. Brakuje niestety badań klinicznych na ten temat. Kolczurka pochodzi z Ameryki Północnej, na innych kontynentach jest rośliną inwazyjną. Występuje również w Polsce, zatem surowiec jest łatwo dostępny.

W 1956 roku zidentyfikowano występowanie trójterpenów w nasionach kolczurki (metoda chromatografii bibułowej).[15] Nasiona zawierają około 1% saponin trójterpenowych o działaniu przeciwzapalnym.[16] Głównym aglikonem saponin występujących w rodzinie Cucurbitaceae jest kwas echinocystowy (echinocystic acid) –  triterpenoid oleanolowy. Saponiny te mają charakter bidesmozydowy (łańcuchy cukrowe przy C-3 i C-28). Kolejne ważne składniki to kukurbitacyny, czyli wysoce utlenione tetracykliczne triterpeny o charakterystycznym szkielecie kukurbitanowym (lanostanowym), typowe dla rodziny Cucurbitaceae. Kukurbitacyny są związkami opisanymi u licznych przedstawicieli roślin z rodzin Begoniaceae, Cruciferae, Datiscaceae, Euphorbiaceae i innych, jednak głównie występują w rodzinie Cucurbitaceae w rodzajach Bryonia, Cucumis, Cucurbita, Luffa, Echinocystis, Lagenaria, Citrullus, Sechium oraz Momordica. Ekstrakty etanolowe z kwiatów kolczurki zawierają izokwercytrynę, rutynę, kwercytrynę, kemferol, kwas p-kumarowy i kwas ferulowy. Z ziela Echinocystis lobata oraz pokrewnego gatunku Echinocystis wrightii wyizolowano liczne flawonoidy, w tym pochodne apigeniny, luteoliny, kemferolu, kwercetyny i izoramnetyny.

W Echinocystis lobata większość polifenoli stanowią trzy główne związki: izokwercytryna, rutyna i kwercytryna, z mniejszymi ilościami kemferolu, kwasu p-kumarowego i kwasu ferulowego.[17] W medycynie tradycyjnej Indian Ameryki Północnej roślina była stosowana jako środek przeciwreumatyczny i przeciwbólowy. Sproszkowany korzeń stosowano jako okład na bóle głowy. Bardzo gorzka herbata parzona z korzeni działa przeciwbólowo i była również stosowana jako eliksir miłosny. Używano jej jako gorzkiego tonika w dolegliwościach żołądkowych, schorzeniach nerek, reumatyzmie, dreszczach, gorączkach itp.

Za działanie przeciwcukrzycowe odpowiadają kukurbitacyny, flawonoidy i kwas echinocystowy. Kwas echinocystowy jest strukturalnie spokrewniony z kwasem oleanolowym i ursolowym, które wykazują działanie przeciwcukrzycowe. Flawonoidy (kwercetyna, izokwercytryna, rutyna) hamują α-glukozydazę jelitową, maja działanie antyoksydacyjne -chroniące komórki β przed stresem oksydacyjnym, ponadto poprawiają wrażliwości na insulinę.

Wyciągi wodne i wodno-alkoholowe przygotowywane są z korzeni, ziela, samych liści, owoców, kwiatostanów i nasion. Wszystkie części rośliny są cenne. Liście kolczurki można używać podobnie jak liście winorośli, do zawijania farszów mięsnych, grzybowych i warzywnych (potem je dusimy, podobnie jak gołąbki w kapuście). Młode i większe liście kolczurki nie są gorzkie.

Napary 1-2% – 100 ml 1-2 razy dziennie, lub lepiej małymi porcjami po 30-50 ml, przed i po posiłkach (uwaga wpływa na zmniejszenie dawek insuliny).

Wyciągi alkoholowe z kolczurki (owoce, ziele, rozdrobnione nasiona, korzeń): 1:5-10 na alkoholu 60% – 5 ml w 100 ml wody 2-3 razy dziennie.

Kolczurka posiada właściwości przeciwpasożytnicze na parazyty przewodu pokarmowego: macerat na świeżym surowcu 1:20, po 100 ml na czczo, wraz z środkiem przeczyszczającym (np. senesem, proszkiem troistym…).

---

[1] Shanmugasundaram ER, Rajeswari G, Baskaran K, Rajesh Kumar BR, Radha Shanmugasundaram K, Kizar Ahmath B. Use of Gymnema sylvestre leaf extract in the control of blood glucose in insulin-dependent diabetes mellitus. J Ethnopharmacol. 1990 Oct;30(3):281-94. doi: 10.1016/0378-8741(90)90107-5. PMID: 2259216.

[2] Ou X, Yu Z, Pan C, Zheng X, Li D, Qiao Z, Zheng X. Paeoniflorin: a review of its pharmacology, pharmacokinetics and toxicity in diabetes. Front Pharmacol. 2025 Apr 7;16:1551368. doi: 10.3389/fphar.2025.1551368. PMID: 40260393; PMCID: PMC12009869.

[3] Tu J, Guo Y, Hong W, Fang Y, Han D, Zhang P, Wang X, Körner H, Wei W. The Regulatory Effects of Paeoniflorin and Its Derivative Paeoniflorin-6′-O-Benzene Sulfonate CP-25 on Inflammation and Immune Diseases. Front Pharmacol. 2019 Feb 5;10:57. doi: 10.3389/fphar.2019.00057. PMID: 30804784; PMCID: PMC6370653.

[4] Ou X, Yu Z, Pan C, Zheng X, Li D, Qiao Z, Zheng X. Paeoniflorin: a review of its pharmacology, pharmacokinetics and toxicity in diabetes. Front Pharmacol. 2025 Apr 7;16:1551368. doi: 10.3389/fphar.2025.1551368. PMID: 40260393; PMCID: PMC12009869.

[5] Li, S., Yuan, W., Deng, G., Wang, P., Yang, P. i Aggarwal, B. (2011). Skład chemiczny i kontrola jakości produktu kurkumy (Curcuma longa L.)., 2, 28-54. https://doi.org/10.2174/2210290601102010028 .

[6] Sanghvi, K., & Pai, V. (2020). Review on Curcuma longa: Ethnomedicinal uses, pharmacological activity and phytochemical constituents. Research Journal of Pharmacy and Technology, 13, 3983-3986. https://doi.org/10.5958/0974-360x.2020.00704.0.

[7] Castro CN, Barcala Tabarrozzi AE, Winnewisser J, Gimeno ML, Antunica Noguerol M, Liberman AC, Paz DA, Dewey RA, Perone MJ. Curcumin ameliorates autoimmune diabetes. Evidence in accelerated murine models of type 1 diabetes. Clin Exp Immunol. 2014 Jul;177(1):149-60. doi: 10.1111/cei.12322. PMID: 24628444; PMCID: PMC4089164.

[8] Abdel Aziz, M.T., El-Asmar, M.F., Rezq, A.M. et al. The effect of a novel curcumin derivative on pancreatic islet regeneration in experimental type-1 diabetes in rats (long term study). Diabetol Metab Syndr 5, 75 (2013). https://doi.org/10.1186/1758-5996-5-75

[9] Derguine R, Rezgui A, Tachour RA, Zenbout I, Agred R, Benmanseur A, Hab FZ, Khenchouche A, Sobhi W. Comprehensive investigation into the discrete toxicity of curcumin on β-cell viability and insulin secretion. Food Chem Toxicol. 2025 Jun;200:115429. doi: 10.1016/j.fct.2025.115429. Epub 2025 Apr 2. PMID: 40185300.

[10] Alam S, Sarker MMR, Sultana TN, Chowdhury MNR, Rashid MA, Chaity NI, Zhao C, Xiao J, Hafez EE, Khan SA, Mohamed IN. Antidiabetic Phytochemicals From Medicinal Plants: Prospective Candidates for New Drug Discovery and Development. Front Endocrinol (Lausanne). 2022 Feb 24;13:800714. doi: 10.3389/fendo.2022.800714. PMID: 35282429; PMCID: PMC8907382.

[11] Saeed, F., Afzaal, M., Niaz, B., Arshad, M. U., Tufail, T., Hussain, M. B., & Javed, A. (2018). Bitter melon (Momordica charantia): a natural healthy vegetable. International Journal of Food Properties, 21(1), 1270–1290. https://doi.org/10.1080/10942912.2018.1446023

Arif R, Ahmad S, Mustafa G, Mahrosh HS, Ali M, Tahir Ul Qamar M, Dar HR. Molecular Docking and Simulation Studies of Antidiabetic Agents Devised from Hypoglycemic Polypeptide-P of Momordica charantia. Biomed Res Int. 2021 Sep 17;2021:5561129. doi: 10.1155/2021/5561129. PMID: 34589547; PMCID: PMC8476269.

[12] Deora N, Venkatraman K. A systematic review of medicinal plants and compounds for restoring pancreatic β-cell mass and function in the management of diabetes mellitus. J Appl Pharm Sci, 2023; 13(07):055–072. https://doi.org/10.7324/JAPS.2023.130422

[13] Miranda LMO, Agostini LDC, Lima WG, Camini FC, Costa DC. Silymarin Attenuates Hepatic and Pancreatic Redox Imbalance Independent of Glycemic Regulation in the Alloxan-induced Diabetic Rat Model. Biomed Environ Sci. 2020 Sep 20;33(9):690-700. doi: 10.3967/bes2020.090. PMID: 33106214.

[14] Derosa G, D’Angelo A, Maffioli P. The role of a fixed Berberis aristata/Silybum marianum combination in the treatment of type 1 diabetes mellitus. Clin Nutr. 2016 Oct;35(5):1091-5. doi: 10.1016/j.clnu.2015.08.004. Epub 2015 Sep 2. PMID: 26384091.

[15] BELIČ, I. Detection of Triterpenoid Glycosides on Paper Chromatograms. Nature 178, 538 (1956). https://doi.org/10.1038/178538a0

[16] Vinogradova, Yulia & Shelepova, Olga & Vergun, Olena & Grygorieva, Olga & Brindza, Jan. (2021). Phenolic content and antioxidant activity of Echinocystis lobata (Mich.) Torr. ET Gray (Cucurbitaceae). Potravinarstvo Slovak Journal of Food Sciences. 15. 784-791. 10.5219/1579.

[17] Purmalis, O.; Klavins, L.; Niedrite, E.; Mezulis, M.; Klavins, M. Invasive Plants as a Source of Polyphenols with High Radical Scavenging Activity. Plants 2025, 14, 467. https://doi.org/10.3390/plants14030467