Zioła przeciwcukrzycowe jako alternatywy dla leków hipoglikemicznych syntetycznych, cz. IV

Grupa IV: leki wpływające na aktywność czynnika tolerancji glukozy – Glucose tolerance factor (GTF) oraz zwiększające tolerancję organizmu na hiperglikemię.

Czynnik tolerancji glukozy wzmaga działanie insuliny. Jest wytwarzany w organizmie (nerki, wątroba) i stanowi organiczny kompleks chromu z dwunikotyno-glutationem. Wzmaga wchłanianie glukozy z osocza krwi do komórek ciała. Podobne związki o aktywności GTF znaleziono w grzybach z rodzaju Torula (np. wykorzystywanych w produkcji kefiru) oraz drożdżach piwnych i piekarskich. Spadek poziomu GTF powoduje hiperglikemię.

Należy podkreślić, że czynnik tolerancji glukozy (GTF, glucose tolerance factor) to historyczny termin, a właściwie nazwa dla związku – wprowadzona w latach 50. XX w. przez Waltera Mertza i Klausа Schwarzа. Początkowo uważano, że jest to organiczny kompleks chromu(III) z nikotynianem i aminokwasami (głównie glicyną, cysteiną i kwasem glutaminowym), który działa jako kofaktor insuliny, zwiększając jej powinowactwo do receptora i poprawiając wychwyt glukozy przez komórki. Współczesne badania podważają istnienie GTF jako odrębnego związku – obecnie przyjmuje się, że korzystne efekty przypisywany GTF wynikają głównie z biodostępnego chromu(III), a zwłaszcza z jego przenoszenia przez chromodulinę (niskocząsteczkowy białkowy nośnik chromu w cytoplazmie).

Istnieje wiele roślin zawierających związki, które:

– dostarczają biodostępny chrom(III) lub zwiększają jego wchłanianie,
– działają insulinomimetycznie lub zwiększają wrażliwość na insulinę niezależnie od chromu,
– hamują α-glukozydazę/α-amylazę lub SGLT-1,
– zmniejszają insulinooporność poprzez PPAR-γ, AMPK, GLUT-4 i inne szlaki.

Mechanizm	Przykładowe rośliny
Dostarczanie biodostępnego Cr(III)	Drożdże piwne, pokrzywa, kora cynamonowca, borówka
Aktywacja receptora insuliny / AMPK	Cynamon, berberyna, gorzki melon
Inhibicja α-glukozydazy	Morwa biała, gurmar
Stymulacja wydzielania insuliny	Kozieradka, gorzki melon
Zwiększenie translokacji GLUT-4	Cynamon, berberyna, zielona herbata
Regeneracja komórek beta	Gymnema sylvestre, gorzki melon

Wspieranie GTF wykazują: chrom, borówka czernica – Vaccinum myrtillus L., kwas nikotynowy, amid kwasu nikotynowego, kwas glutaminowy, amid kwasu glutaminowego, glicyna, cysteina, cystyna, liść maliny – Rubus idaeus L., liść jeżyny – Rubus fruticosus L., liść poziomki – Fragaria vesca L., D-pinitol, inozytol, kwas liponowy (lipoic acid), łupiny fasoli – Phaseolus vulgaris L., czosnek – Allium., czystek laurolistny – Cistus laurifolius L., selen, kwercetyna, pokrzywa – Urtica, rdest – Polygonum.

Owocnia fasoli (naowocnia) – Pericarpium Phaseoli, pozyskiwana jest z gatunku Phaséolus nánus Linné (=Ph. vulgaris var. nanus Ascherson). Owocnia fasoli zawiera alkohole cukrowe (inozytol), cholinę, trygonelinę, alantoinę, fitosterole, aminokwasy (arginina, tyrozyna, leucyna, lizyna, tryptofan, asparagina, kwas pipekolowy = kwas piperydyno-2-karboksylowy), kwas traumatowy ((2E)-dodec-2-enedioic acid), fenolokwasy, saponiny, flawonoidy, kwas krzemowy, związki mineralne (krzem, chrom, potas, miedź, kobalt, nikiel). Wodnym wyciągom z owocni fasoli są przypisywane właściwości moczopędne, przeciwcukrzycowe, przeciwartretyczne, odtruwające i przeciwkamicze (zapobiegające powstawaniu kamieni moczowych). Fasola jako środek moczopędny została opisana przez Bock’a (1565 r.) i Matthiolus’a (1501-1577) i Kneipp’a (1821-1897). Wg Farmakopei Polskiej VI doustna dawka jednorazowa Phaseoli Pericarpium w odwarach wynosi 5-15 g, dobowa do 15 g. W. Roeske (1955 r.) przypisuje właściwości przeciwcukrzycowe dwóm związkom (fazeolina i prawdopodobnie fazeol[1]) zaliczanym do glikokinin, czyli substancji obniżających stężenie glukozy we krwi. Gessner i Siebert zalecają podawać napar z owocni fasoli na czczo w godzinach porannych, przez dłuższy czas. Można uzyskać obniżenie poziomu cukru we krwi w granicach 20-40 mg%. Równocześnie Fischer (1941 r.) powołując się na doświadczenia dra Kaufmana podaje, że owocnia fasoli wzmaga utlenianie cukru w tkankach, hamuje wytwarzanie ketonów, zmniejsza kwasicę krwi i działa moczopędnie. Wg Kaufman’a 1 szklanka naparu ze strąków fasoli odpowiada nawet 5 jednostkom insuliny. Dziennie należy wypijać 2 szklanki naparu, przeznaczając 10 g surowca na 1 szklankę wrzącej wody.[2]

Czystek laurolistny – Cistus laurifolius L. (syn. Cistus cyprius) stosowany był w medycynie ludowej rejonu Morza Śródziemnego w leczeniu zaburzeń trawiennych, choroby wrzodowej (szczególnie pąki kwiatowe), chorób reumatycznych, schorzeń układu oddechowego, stanów zapalnych skóry i cukrzycy. Surowiec (liść, gałązki, Folium, Frondes) zawiera flawonoidy (np. kwercetynę, kaempferol, naryngeninę, apigeninę), żywice (labdanum), olejek eteryczny, kwasy fenolowe (chlorogenowy, galusowy, elagowy), estry metylowe kwasu kumaroilo-chinowego, lignany (oliwil, berchemol), fitosterole (beta-sitosterol). Naukowcy z Turcji Orhan N., Aslan M., Süküroğlu M. , Deliorman Orhan D. prowadzili badania nad właściwościami przeciwcukrzycowymi wyciągów z czystka laurolistnego in vitro i in vivo. Wykazali działanie hipoglikemiczne oraz właściwości blokujące aktywność enzymów (α-glukozydazy i α-amylazy) trawiących polisacharydy do glukozy.[3] Wyniki badań uzyskane przez Mustafa Ark, Osman Üstün i Erdem Yeşilada dowodzą przeciwbólowe właściwości wyciągów z Cistus laurifolius L. Choć badania były prowadzone na myszach, to jednak można tłumaczyć sens stosowania w medycynie ludowej czystka laurolistnego w łagodzeniu stanów bólowych. Autorzy sugerują obecność w roślinie substancji antynocyceptywnych (działających na układ antynocyceptywny), przez co blokują one uwalnianie mediatorów odczuwania bólu na poziomie centralnym.[4] Jeden z wymienionych tureckich autorów (Erdem Yesilada, Gazi University, Ankara) kontynuował badania i wyodrębnił substancje odpowiedzialne za efekt przeciwbólowy oraz przeciwzapalny czystka laurolistnego; są to 3-O-methylquercetin,  3,7-O-dimethylquercetin i 3,7-O-dimethylkaempferol[5].

Ustün O., Ozçelik B., Akyön Y., Abbasoglu U., Yesilada E. podjęli się wyjaśnienia przeciwwrzodowego działania czystka laurolistnego. Okazało się, że ekstrakt hamował wzrost Helicobacter pylori. Najbardziej silną substancją spośród 6 wyizolowanych okazał się quercetin 3-methyl ether (isorhamnetin) (najmniejsze stężenie inhibicyjne MIC 3.9 microg/mL).[6]

Naukowcy z Khulna University (Bangladesh): Sadhu S.K., Okuyama E., Fujimoto H., Ishibashi M., Yesilada E. określili składniki czystka laurolistnego odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne oraz hamujące prostaglandyny. Substancje te należą do fitosteroli, kwasów fenolowych, flawonoidów i lignanów.[7]

Küpeli E., Orhan D.D., Yesilada E. wykazali na myszach, że flawonoidy: quercetin-3-methyl-ether (isorhamnetin), quercetin-3,7-dimethyl-ether, kaempferol-3,7-dimethyl-ether wyizolowane z Cistus laurifolius L. działają antyoksydacyjnie i ochronnie na miąższ wątroby. W badaniu substancją uszkadzającą wątrobę był acetaminophen.[8]

Obecny w czystku laurolistnym quercetin-3-O-methyl ether należy do inhibitorów reduktazy aldozowej, zatem preparaty mogą być użyte do zapobiegania retinopatii cukrzycowej.[9]

Liść borówki – Folium Myrtylli zalecany przy cukrzycy jest pozyskiwany z gatunku borówka czernica – Vaccinum myrtillus L.. Od XIX wieku przypisywane są borówce właściwości obniżania poziomu cukru we krwi oraz zmniejszania wydalania cukru wraz z moczem.

Liść borówki jest bogaty w garbniki (ok. 15-20%), flawonoidy, trójterpeny (kwas ursolowy, beta-amyryna, kwas oleanolowy), glikozydy fenolowe (arbutyna), kwas chinowy i biopierwiastki (chrom – 9 ppm, mangan, magnez, potas). W owocach borówki znajdują się antocyjanidyny (3%): procyjanidyna B1, B2, B3, B4; glikozyd fenolowy pochodny kwasu galusowego – myrtylina i neomyrtylina. Wśród flawonoidów zidentyfikowano kwercytrynę, izokwercytrynę, astragalinę, hiperozyd, związki flawanu z katechina i epikatechiną. Kwasy fenolowe są reprezentowane przez kwas kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy, o-kumarowy, m-kumarowy, gallowy, ferulowy, syringowy, protokatechowy, wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy. W owocach stwierdzono obecność alkaloidów chinolizydynowych (myrtin, epimyrtin). W liściach i owocach jest również hydrochinon i jego glikozyd – arbutyna. Zarówno liście, jak i owoce borówki zwiększają diurezę i działają ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie. Zwrócono również uwagę na venoprotekcyjne (ochronne działanie na naczynia) właściwości antocyjanozydów borówki. Flawonoidy i antocyjanozydy poprawiają krążenie w naczyniach włosowatych oka, zapobiegają degeneracji ścian naczyń, działają antyagregacyjnie i przeciwzawałowo. Hamują zmiany miażdżycowe w naczyniach. Wyciągi z owoców obniżają poziom cholesterolu i triglicerydów we krwi. Właściwości te skłoniły wiele firm do opracowania leków i suplementów zawierających ekstrakt z borówki standaryzowany na zawartość procyjanidyn. Polecane są osobom cierpiącym na choroby siatkówki (retinopatie), naczyniówki, miażdżycę, cukrzycę, chorobę wieńcową, oraz przy zaburzeniach krążenia obwodowego.

W XX wieku wyizolowano z liści borówki pochodną kwasu galusowego – myrtylinę i neomyrtylinę. Właśnie tym związkom przypisywane jest działanie hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe). Określano je nawet mianem „insuliny roślinnej”. Eksperymentalnie, za pomocą wyciągu z liści borówki, utrzymywano prawidłowy poziom cukru u psów, którym usunięto fragment trzustki wytwarzający insulinę. Późniejsze badania wykazały również znaczną zawartość chromu w liściach borówki, który cechuje się dobrą biodostępnością i ma również właściwości przeciwcukrzycowe.

Najprostszym przetworem galenowym z owoców borówki jest odwar 2%, który można pić codziennie w ilości 200 ml. Z liści również sporządzany jest odwar, lecz nie nadaje się on do długotrwałego stosowania, bowiem może wywołać zaparcie. W przypadku nieżytu przewodu pokarmowego (biegunka, stan zapalny) odwar z liści borówki najlepiej zażywać co 2-3 godziny małymi porcjami (po 100 ml). Jest to bardzo skuteczny środek przeciwbiegunkowy. Z owoców przygotowywane są nalewki lecznicze.

Zawartość chromu w surowcach zielarskich:

Roślina	Część rośliny	Zawartość chromu (µg/g DM – sucha masa)
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)	Ziele (Herba Urticae) – liście + łodygi	0,20–0,80
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)	Liście (Folium Urticae)	0,43–0,71
Cynamon cejloński (Cinnamomum verum)	Kora (Cortex Cinnamomi)	0,10–1,02
Cynamon chiński (Cinnamomum cassia)	Kora	0,30–2,80
Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum)	Nasiona (Semen Trigonellae)	0,31–0,72
Morwa biała (Morus alba)	Liście (Folium Mori albae)	0,18–0,62
Gurmar (Gymnema sylvestre)	Liście	0,14–0,48
Berberys zwyczajny (Berberis vulgaris)	Kora korzeni (Cortex Berberidis)	0,11–0,38
Berberys zwyczajny	Owoce	0,05–0,18
Gorzki melon (Momordica charantia)	Owoce (suszone)	0,09–0,31
Gorzki melon	Liście	0,12–0,27
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)	Liście (Folium Salviae)	0,52–1,42
Czarnuszka siewna (Nigella sativa)	Nasiona (Semen Nigellae)	0,21–0,53
Liście oliwne (Olea europaea)	Liście	0,08–0,41
Aloes (Aloe vera)	Żel z liści (wewnętrzna część)	0,04–0,19
Drożdże piwne (Saccharomyces cerevisiae)	Biomasa drożdżowa (suche drożdże)	0,50–2,10
Drożdże piwowarskie (nie wzbogacane)	Biomasa	0,50–1,20
Tymianek (Thymus vulgaris)	Ziele (Herba Thymi)	2,00–11,51

---

[1] W. Roeske (Zarys fitoterapii. Farmakologia i receptura ziół leczniczych. PZWL, Warszawa 1955, s.  249) wymienił dwa związki, cyt. „…dwóm pozostałym glikokininom fasolowi i faseolinie.” Spolszczona nazwa „fasol” pochodzi od związku phaseol, który pod względem chemicznym jest kumestanem. Druga wymieniona nazwa pochodzi od białka fasoli – phaseolin, czyli fazeoliny. Dzisiaj wiemy, że za działanie hipoglikemiczne może także odpowiadać pterokarpan, należący do izoflawonoidów, a dawniej również nazywany w wielu publikacjach faseoliną.

[2] Różański H.: Rosną wokół nas. Zioła przeciwcukrzycowe. Porady na zdrowie nr 1(4)/2008; s. 22 – 24.

[3] Orhan N., Aslan M., Süküroğlu M. , Deliorman Orhan D., In vivo and in vitro antidiabetic effect of Cistus laurifolius L. and detection of major phenolic compounds by UPLC-TOF-MS analysis. J Ethnopharmacol. 2013 Apr 19;146(3):859-65.

[4] Mustaf Ark , Osman Üstün, Erdem Yeşilada, Analgesic Activity of Cistus laurifolius in Mice. Pharmaceutical Biology 2004, Vol. 42, No. 2, pp 176-178.

[5] Esra Küpeli, Erdem Yesilada: Flavonoids with anti-inflammatory and antinociceptive activity from Cistus laurifolius L. leaves through bioassay-guided procedures. J. Ethnopharmacol 2007 Jul 25;112(3):524-30. Epub 2007 Apr 25.

[6] Ustün O., Ozçelik B., Akyön Y., Abbasoglu U., Yesilada E , Flavonoids with anti-Helicobacter pylori activity from Cistus laurifolius leaves. J. Ethnopharmacol. 2006 Dec 6;108(3):457-61.

[7] Sadhu S.K., Okuyama E., Fujimoto H., Ishibashi M., Yesilada E., Prostaglandin inhibitory and antioxidant components of Cistus laurifolius, a Turkish medicinal plant. J. Ethnopharmacol. 2006 Dec 6;108(3):371-8.

[8] Küpeli E., Orhan D.D., Yesilada E., Effect of Cistus laurifolius L. leaf extracts and flavonoids on acetaminophen-induced hepatotoxicity in mice.J. Ethnopharmacol. 2006 Feb 20;103(3):455-60.

[9] Enomoto S., Okada Y., Güvenc A., Erdurak C.S., Coşkun M., Okuyama T.: Inhibitory effect of traditional Turkish folk medicines on aldose reductase (AR) and hematological activity, and on AR inhibitory activity of quercetin-3-O-methyl ether isolated from Cistus laurifolius L. Biol Pharm Bull. 2004 Jul;27(7):1140-3.