Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie – Podręcznik farmacji praktycznej i naukowej – jest dziełem monumentalnym, którego redaktorem i głównym współautorem był Hermann Thoms. Sześciotomowe opracowanie, podzielone fizycznie na dziesięć półtomów oraz tom rejestrowy (łącznie jedenaście woluminów), ukazywało się w latach 1924–1931 nakładem oficyny Urban & Schwarzenberg w Berlinie i Wiedniu. Łączna objętość dzieła przekracza 8 700 stron, ilustrowanych setkami rycin i tablicami barwnymi (Thoms, 1924–1931). Stanowi ono dokumentację stanu wiedzy farmaceutycznej okresu międzywojennego, przy czym wiele zawartych w nim ustaleń analitycznych, technologicznych i farmakognostycznych pozostaje aktualnymi punktami odniesienia.
W poszczególnych tomach Thoms ujął organizację i działanie aptek oraz fabryk farmaceutycznych, prawodawstwo farmaceutyczne, metodyki badań fizykochemicznych, technologię postaci leku, recepturę aptekarską oraz podstawy chemii i fizyki farmaceutycznej. Szczególną wagę przywiązywał do farmakognozji – w obszernym piątym tomie (Botanik und Drogenkunde) opisał systematycznie bakterie, sinice (Cyanobacteria), grzyby (Fungi), glony (Algae), mszaki (Bryophyta), paprotniki (Pteridophyta) oraz rośliny nasienne (Spermatophyta) o znaczeniu leczniczym, kosmetycznym, technicznym i toksykologicznym.
Życiorys
Hermann Friedrich Maria Thoms urodził się 20 marca 1859 r. w Neustrelitz w Wielkim Księstwie Meklemburgii-Strelitz (dziś kraj związkowy Meklemburgia-Pomorze Przednie, Mecklenburg-Vorpommern). Zmarł 28 listopada 1931 r. w Berlinie wskutek nagłego zawału serca (Herzschlag); pochowany został na cmentarzu Lutherstadt Eisenach, gdzie jeszcze za życia wraz z żoną wybrał miejsce pochówku z widokiem na zamek Wartburg.
Pochodził z rodziny urzędniczo-rzemieślniczej. Jego ojciec, Johann Ludwig Thoms (1829–1870), był podoficerem (Stabsfourier) odpowiedzialnym za kwaterunek i prowiant w meklemburskim kolegium wojskowym; matka, Friederike (Frida) Ernestine Karoline z domu Kindt (1833–1880), pochodziła z rodziny rzemieślniczej. W 1888 r. Thoms poślubił Luise Schlotter (1859–1951) z Herleshausen; mieli dwójkę dzieci, w tym Wolfganga, który został lekarzem.
Edukacja i praktyka aptekarska
Po ukończeniu Realgymnasium w Neustrelitz na poziomie tzw. Obersekundareife (warunek formalny do podjęcia praktyki aptekarskiej w ówczesnej Rzeszy) Thoms odbył w latach 1876–1879 trzyletnią praktykę aptekarską w Woldegk pod kierunkiem aptekarza W. Riebla. Następnie pracował jako pomocnik aptekarski (Apothekergehilfe) w Gießen i Koblencji.
W 1882 r. podjął studia farmaceutyczne na Uniwersytecie w Jenie, gdzie jego nauczycielami byli Eduard Reichardt (1827–1891) – chemik rolny – oraz Anton Geuther (1833–1889) – uczeń Friedricha Wöhlera, znany z badań nad acetylooctanem. Państwowy egzamin farmaceutyczny zdał w 1884 r. z oceną sehr gut (bardzo dobrą) i kontynuował studia na Uniwersytecie w Würzburgu pod kierunkiem Johannesa Wislicenusa (1835–1902) – chemika znanego z prac nad stereoizomerią kwasu mlekowego.
Po powrocie do Jeny, Thoms został asystentem Reichardta w Laboratorium Chemii Rolnej (Agrikulturchemisches Laboratorium). Tam wykonał badania, które stały się podstawą jego rozprawy doktorskiej Ueber den Bitterstoff der Kalmuswurzel („O substancji gorzkiej kłącza tataraku”). Stopień doktora uzyskał w 1886 r. na Uniwersytecie w Erlangen (a nie w Jenie, jak bywa to mylnie podawane; Friedrich, 2011). Thoms wyodrębnił z kłącza tataraku zwyczajnego (Acorus calamus L., rodzina Acoraceae Martinov; syn. Acorus aromaticus Gilib., Acorus odoratus Lam., Acorus vulgaris Kern.) bezazotową, obojętnie reagującą gorzką substancję, którą nazwał akoryną (ang. acorin, niem. Acorin) – glikozyd o pierwotnie postulowanym wzorze C36H60O6 wg Fausta z 1867 r.
Wyniki te wywołały ostrą polemikę z Antonem Geutherem, który w Annalen der Chemie zakwestionował je w całości jako „in allen Punkten als unrichtig” („we wszystkich punktach niesłuszne”). Thoms odpowiedział na łamach Pharmaceutische Centralhalle, broniąc poglądu, że akoryna jest neutralnie reagującą, bezazotową goryczką o charakterze glikozydu. Konflikt z Geutherem zamknął mu na pewien czas drogę kariery akademickiej w Jenie.
Późniejsze badania częściowo zrehabilitowały Thomsa: kłącze Acoritis calami rhizoma (DAB) zawiera bezazotową goryczkę o budowie seskwiterpenowej, jak również cholinę, trimetyloaminę i akoretynę – produkt utlenienia akoryny. W 1888 r. sam Thoms odwołał wcześniejszą tezę o domniemanym alkaloidzie „kalaminie”, identyfikując go jako trimetyloaminę.
Lata przemysłowe i redakcyjne (1886–1894)
Po doktoracie, w okresie 1886–1889, Thoms pracował początkowo krótko w aptece Lauxa w Berlinie (Laux’sche Apotheke), a następnie objął stanowisko zarządcy (Verwalter) apteki dworskiej w Weimarze (Hofapotheke Weimar). Publikował intensywnie w Pharmazeutische Zeitung oraz Pharmazeutische Centralhalle, w której od 1889 r. wszedł do redakcji, a w latach 1891–1893 pełnił funkcję współredaktora.
W latach 1889–1893 Thoms był kierownikiem laboratorium, a następnie kierownikiem produkcji w Chemische Fabrik und Drogenhandlung J. D. Riedel w Berlinie – jednym z największych ówczesnych przedsiębiorstw farmaceutycznych w Niemczech. Tam zajął się m.in. wprowadzeniem do produkcji syntetycznego słodzika dulcyny – p-fenetokarbamidu (4-etoksyfenylomocznika; ang. dulcin, p-phenetolcarbamide, 4-ethoxyphenylurea; CAS 150-69-6; wzór sumaryczny C9H12N2O2; M = 180,21 g·mol⁻¹).
W jednym z artykułów pisałem, żedulcyna była stworzona przez Thomsa. Tymczasem myliłem się, jak wielu innych autorów. Dulcyna nie była odkryciem Thomsa. Substancję zsyntetyzował i opisał po raz pierwszy w 1883 r. polski chemik Józef (Joseph) Berlinerblau (1859 – 1935; patent niemiecki DRP 63 485 z 1891 r.). Thoms opracował jedynie praktyczną metodę produkcji i wprowadził dulcynę na rynek niemiecki, czemu poświęcił publikację Über Dulcin w Pharmazeutische Centralhalle (Thoms, 1893). Stąd w niemieckiej literaturze często powtarzane sformułowanie „Thoms führte den Süßstoff Dulcin ein” („Thoms wprowadził słodzik dulcynę”). Dulcyna jest około 250 razy słodsza od sacharozy i była stosowana jako słodzik dietetyczny do połowy XX wieku, kiedy długoterminowe badania toksykologiczne wykazały jej hepatotoksyczność i działanie kancerogenne, prowadząc do wycofania z rynku spożywczego (Bauer-Christoph & Reuß, 1986).
W 1894 r. Thoms został redaktorem Apotheker-Zeitung – funkcję tę pełnił w latach 1894/95. Już w 1890 r. założył Deutsche Pharmazeutische Gesellschaft (Niemieckie Towarzystwo Farmaceutyczne, DPhG), które dziś nadal funkcjonuje jako wiodąca organizacja naukowa farmaceutów niemieckich. Thoms był jego pierwszym przewodniczącym w latach 1890–1896 i ponownie 1900–1913.
Kariera akademicka w Berlinie (1895–1927)
W 1895 r. Thoms habilitował się na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie (Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin, obecnie Humboldt-Universität) z zakresu chemii farmaceutycznej, medycyny sądowej i chemii żywności, uzyskując tytuł Privatdozent. W tym samym roku objął kierownictwo nowo utworzonego laboratorium farmaceutycznego.
Od 1897 r. Thoms planował i nadzorował budowę osobnego gmachu Instytutu Farmaceutyczno-Chemicznego (Pharmazeutisch-Chemisches Institut). Inwestycję realizowano w latach 1900–1902, a uroczyste otwarcie nastąpiło 27 października 1902 r. – był to pierwszy obiekt akademicki w Berlinie-Dahlem. W 1900 r. Thoms został profesorem nadzwyczajnym (ausserordentlicher Professor) chemii farmaceutycznej. Najpierw mianowany został tymczasowym dyrektorem nowego instytutu, a definitywnie potwierdzony na tym stanowisku dopiero w 1906 r., wskutek oporu części środowiska. Profesorem zwyczajnym (ordentlicher Professor) i kierownikiem katedry został w 1920 r.
W roku 1927 Thoms przeszedł w stan spoczynku z okazji 25-lecia istnienia instytutu, przekazując kierownictwo swojemu uczniowi Carlowi Mannichowi (1877–1947) – odkrywcy reakcji aminoalkilowania znanej do dziś jako reakcja Mannicha (Mannich & Krösche, 1912). Z tzw. „szkoły Thomsa” wyszło 16 docentów uniwersyteckich i profesorów; szkoła berlińska Thomsa–Mannicha ukształtowała oblicze niemieckiej farmacji akademickiej XX wieku (Wirth, 2002).
Pomimo emerytury Thoms kontynuował aktywność naukową we własnym laboratorium prywatnym, opublikował kolejne 27 prac, przygotował projekt nowej ordynacji egzaminacyjnej dla aptekarzy (ukończony na dwa dni przed jego śmiercią) oraz wraz z żoną odbył podróż dookoła świata (lipiec 1923 – marzec 1924), uwiecznioną w książce Weltwanderung zweier Deutscher („Wędrówka dwojga Niemców po świecie”, Berlin 1924).
Najważniejsze osiągnięcia naukowe
Chemia tataraku (Acorus calamus L.)
Wieloletnie badania Thomsa nad chemizmem kłącza Acorus calamus L. (Acoraceae Martinov; syn. Acorus aromaticus Gilib., Acorus odoratus Lam., Acorus vulgaris Kern.) zaowocowały serią dziesięciu prac opublikowanych w latach 1886–1902 (głównie w Pharmazeutische Centralhalle i Berichte der deutschen pharmazeutischen Gesellschaft). Thoms zidentyfikował obecność akoryny (Acorin), choliny, trimetyloaminy (trimethylamine, N(CH3)3) oraz garbników tatarakowych. Współczesna fitochemia tataraku potwierdza obecność olejku eterycznego (1,5–9% s.m.) zawierającego β-azaron, izoeugenolometyloeter, akoron, dekadienal oraz kalamen, jak również glikozydowej goryczki – akoryny i akoretyny (Sharma i in., 2020; Wichtl, 2009).
Najgłośniejszym osiągnięciem Thomsa jest rozstrzygnięcie tzw. „kwestii strofantyny” – wieloletniego sporu o tożsamość chemiczną glikozydów strofantynowych. W 1904 r., wraz z Ernstem Gilgiem (1867–1933) i Heinrichem Schedelem, Thoms opublikował monografię Die Strophanthusfrage (Gilg, Thoms & Schedel, 1904), w której:
wyizolował w postaci krystalicznej glikozyd z nasion Strophanthus gratus (Wall. & Hook.) Baill. (Apocynaceae Juss.) i nazwał go g-strofantyną (niem. g-Strophanthin), tożsamą z uabainą (ouabain; CAS 11018-89-6 (uabaina), 630-60-4 (uabaina, postać bezwodna); wzór sumaryczny C29H44O12·8H2O), wcześniej wyodrębnioną z Acokanthera schimperi (A. DC.) Schweinf. przez Léona-Alberta Arnauda (1853–1915) w 1888 r.;
scharakteryzował amorficzne k-strofantyny z Strophanthus kombe Oliv. oraz h-strofantyny z Strophanthus hispidus DC.;
zaproponował systematykę nomenklaturową: g-, k-, h-, e-Strophanthin – odpowiednio z S. gratus, S. kombe, S. hispidus i S. emini Asch. (Grieve, 1931; Schoner & Scheiner-Bobis, 2019).
Krystaliczna g-strofantyna Thomsa stała się standardem farmakopealnym (DAB 6 oraz USP 1926) używanym do biologicznej standaryzacji preparatów naparstnicy i skrętnika – Strophanthus. Pod nazwą handlową „g-Strophanthin crystallisatum nach Thoms” wprowadziła ją na rynek w 1904 r. firma E. Merck w Darmstadt jako gotowy roztwór do podawania dożylnego i doustnego w niewydolności serca i przełomach nadciśnieniowych. Do II wojny światowej preparaty uabainy stanowiły w niemieckiej kardiologii alternatywę dla glikozydów naparstnicowych jako tzw. „digitaloidy 2. rzędu” – glikozydy o szybkim działaniu, słabej kumulacji i krótkim okresie półtrwania (Schoner & Scheiner-Bobis, 2019; Hauptmann i in., 2017). W zaleceniach lekarskich dawka pojedyncza dożylnie wynosiła 0,125–0,25 mg, a maksymalna dawka dobowa – 0,5 mg uabainy (DAB 6, 1926).
Olejki eteryczne, mak i opium, chemia żywności
Thoms publikował szeroko z zakresu chemii i analizy olejków eterycznych, żywic i balsamów; był członkiem komisji opracowującej VI Farmakopeę Niemiecką (Deutsches Arzneibuch, DAB 6, 1926), wprowadzając do niej znormalizowane metody oznaczania liczby kwasowej, estrowej, jodowej, gęstości względnej oraz skręcalności optycznej olejków.
Dwanaście jego publikacji dotyczy uprawy maku lekarskiego (Papaver somniferum L., Papaveraceae Juss.) i technologii produkcji opium (Opium crudum). Thoms opracowywał techniki preparatyki półproduktów alkaloidowych (morfiny, kodeiny, tebainy, narkotyny/noskapiny, papaweryny) jako substratów do dalszej syntezy potencjalnych leków – tym kierunkiem badań antycypował rozwój współczesnej chemii medycznej alkaloidów morfinanowych (Friedrich, 2016).
Wprowadzeniem do toksykologii i analizy żywności jest jego Einführung in die praktische Nahrungsmittelchemie („Wstęp do praktycznej chemii żywności”, Berlin 1899) – współautor: Ernst Gilg (1867–1933), botanik i farmakognosta z Berlina. Z kolei Betäubungsmittel und Rauschgifte („Środki znieczulające i odurzające”, Berlin 1929) jest jednym z pierwszych systematycznych opracowań niemieckiej toksykologii sądowej w zakresie narkotyków – obejmuje opium, morfinę, heroinę, kokainę, haszysz oraz syntetyczne pochodne kwasu barbiturowego (Veronal, Luminal).
Godności i odznaczenia
Geheimer Regierungsrat (Tajny Radca Rządowy) – tytuł nadany w 1918 r.;
doktor honoris causa medycyny – Uniwersytet w Würzburgu, 1929 r.;
członek Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina (Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina) – wybór w 1927 r.;
Złoty Medal Flückigera (Goldene Flückiger-Medaille) – Szwajcarskiego Towarzystwa Aptekarskiego, 1927 r.;
Złoty Medal Hanbury’ego (Hanbury Gold Medal) – Royal Pharmaceutical Society of Great Britain, 1931 r. (najwyższe wówczas odznaczenie farmaceutyczne na świecie, przyznane krótko przed śmiercią);
członek honorowy m.in. Philadelphia College of Pharmacy (1907), Farmaceutiska Föreningen Stockholm (1911), Węgierskiego Towarzystwa Aptekarskiego (1912) i Towarzystwa Farmaceutycznego Japonii (1924) (Friedrich, 2016).
Od lewej: Edward Theodore Brewis, Hermann Thoms, Frederick Belding Power, Peter MacEwan and William Lamond Howie, 1909.
Opiszę krótko ludzi widocznych na zdjęciu, stojących przy Hermannie Thomsie:
Edward Theodore Brewis (1861–1933) – angielski chemik farmaceutyczny związany z firmą Stafford Allen & Sons, jedną z najstarszych brytyjskich wytwórni olejków eterycznych, ziołowych leków galenowych i drogeryjnych surowców, założoną w 1833 r. przez Williama Allena (1770–1843) i jego siostrzeńca Stafforda Allena (1806–1889). Firma miała zakłady w Londynie (Cowper Street, Finsbury i Wharf Road) oraz destylarnię w Long Melford w Suffolk; produkowała eugenol, geraniol, rodinol, eukaliptol, cytral oraz olejki różany, jaśminowy, lawendowy i z konwalii (muguet). W 1964 r. firma ta weszła w skład koncernu Bush Boake Allen.
Frederick Belding Power (1853–1927) – wybitny amerykański fitochemik, urodzony 4 marca 1853 r. w Hudson (stan New York), zmarł 26 marca 1927 r. Absolwent Philadelphia College of Pharmacy (1874) oraz Uniwersytetu w Strasburgu (Strassburg, Ph.D. 1880), gdzie uzyskał doktorat pod kierunkiem Friedricha Augusta Flückigera (1828–1894). W latach 1883–1892 profesor farmacji na University of Wisconsin–Madison, gdzie organizował pierwszy w USA akademicki kierunek farmacji uniwersyteckiej. Od 1896 do 1914 r. pełnił funkcję pierwszego dyrektora Wellcome Chemical Research Laboratories w Londynie, założonych przez Henry’ego Wellcome’a (1853–1936). Następnie kierował Phytochemical Laboratory Bureau of Chemistry USDA – instytucji, z której wyrosła późniejsza Food and Drug Administration (FDA). Power i jego współpracownicy w laboratoriach Wellcome wyizolowali z oleju z nasion Hydnocarpus wightianus Blume (Achariaceae R.Br.; syn. Taraktogenos kurzii King; Hydnocarpus kurzii (King) Warb.) dwa kluczowe kwasy tłuszczowe — kwas chaulmugrowy (chaulmoogric acid; (2R)-2-cyklopent-2-en-1-ylotetradekanowy) oraz kwas hydnokarpowy (hydnocarpic acid; (2R)-2-cyklopent-2-en-1-ylo-dodekanowy) – substancje przez kilka dekad XX w. będące głównymi środkami w terapii trądu (lepra) wywoływanego przez Mycobacterium leprae Hansen, do czasu wprowadzenia dapsonu w latach 40. XX w.
Peter MacEwan (1856–1917) – szkocki farmaceuta, urodzony w Lochee koło Dundee (Forfarshire/Angus) jako syn radnego miejskiego, szewca z zawodu. Praktykę aptekarską odbył u aptekarza Johna Peeblesa w Lochee, następnie pracował w aptece Jamesa Hardiego & Sona przy High Street w Dundee. Po uzyskaniu kwalifikacji Pharmaceutical Chemist objął stanowisko sekretarza rezydenta (resident secretary) Pharmaceutical Society of Great Britain w Edynburgu. W 1885 r. przeniósł się do Londynu i wszedł do redakcji jednego z najważniejszych anglojęzycznych periodyków farmaceutycznych – The Chemist and Druggist (założony 1859), którego wkrótce został redaktorem naczelnym. Jest autorem fundamentalnego, wielokrotnie wznawianego dzieła receptariuszowego Pharmaceutical Formulas: Being The Chemist and Druggist’s Book of Useful Recipes for the Drug Trade (Londyn: Chemist and Druggist, kolejne wydania 1898, 1902, 1908, 1911, 1914, 1915), zawierającego receptury kosmetyczne (przybory toaletowe, preparaty do higieny jamy ustnej, perfumy), preparaty antyseptyczne, atramenty, lakiery, wyroby cukiernicze, napoje oraz preparaty galenowe. MacEwan zmarł nagle 18 maja 1917 r. w swojej rezydencji w Londynie.
William Lamond Howie (1846–1918) – szkocki chemik farmaceutyczny, fotograf i alpinista, członek Royal Society of Edinburgh (Fellow of the Royal Society of Edinburgh). Łączył w typowo wiktoriański sposób – działalność zawodową w farmacji aptecznej z pasjami przyrodniczymi – fotografią dokumentalną krajobrazu szkockiego oraz wspinaczką wysokogórską.
Wybrana bibliografia prac Hermanna Thomsa
Thoms pozostawił po sobie około 400 publikacji naukowych. Najważniejsze książkowe pozycje to:
Ueber den Bitterstoff der Kalmuswurzel (rozprawa doktorska), Erlangen 1886.
Die Arzneimittel der organischen Chemie, wyd. 1: Berlin 1894; wyd. 2: 1897.
Thoms, H. & Gilg, E. (1899). Grundzüge der Nahrungsmittelchemie / Einführung in die praktische Nahrungsmittelchemie. Berlin: Julius Springer.
Gilg, E., Thoms, H. & Schedel, H. (1904). Die Strophanthus-Frage. Arbeiten aus dem Pharmazeutischen Institut der Universität Berlin, t. 14. Berlin–Heidelberg: Springer.
Thoms, H. (red.) (1904–1927). Arbeiten aus dem Pharmazeutischen Institut der Universität Berlin, 13 tomów. Berlin: Springer.
Thoms, H. (1910). Das Pharmazeutische Institut der Universität Berlin. Berlin.
Thoms, H. & Thoms, L. (1924). Weltwanderung zweier Deutscher. Berlin.
Grundzüge der pharmazeutischen und medizinischen Chemie, Berlin 1927 (wyd. 9 ukończone w roku śmierci, 1931).
Thoms, H. (1927). 25 Jahre Pharmazeutisches Institut der Universität Berlin. Berlin.
Thoms, H. (1929). Betäubungsmittel und Rauschgifte. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.
Thoms, H. (1932, pośm.). Untersuchungsmethoden für Arzneispezialitäten. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.
Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie (1924–1931) – układ tomów
Tom I – Praktische Pharmazie (Farmacja praktyczna), 1924, XII + 699 s., 606 ilustracji.
Tom II – Untersuchungsmethoden (Metody badań), 1925, ok. 989 s., 407 ilustracji.
Tom III, część 1 – Nahrungs- und Genußmittel (Środki spożywcze i używki), 1925; część 2 – Technische Produkte und Verfahren (Produkty i procesy techniczne), 1926; razem 1320 s.
Tom IV – Normale und pathologische Physiologie, Hygiene, ausgewählte Untersuchungsmethoden, Grundlagen und Richtlinien der Therapie (Fizjologia normalna i patologiczna, higiena, wybrane metody badań, podstawy i zasady terapii), 1036 s.
Tom V, część 1 i 2 – Botanik und Drogenkunde (Botanika i nauka o surowcach), łącznie 1702 s., 614 ilustracji + 13 tablic barwnych.
Tom VI, część 1 i 2 (w 2 podtomach) – Arzneimittel (Środki lecznicze), 2402 s., 533 ilustracje; uzupełniony tomem indeksowym 280 s. (1931).
Bauer-Christoph, C., & Reuß, P. (1986). Dulcin: a centennial perspective. Pharmazeutische Zeitung, 131(50), 3147–3150.
FU Berlin – Institut für Pharmazie. (2022). 120 Jahre Pharmazeutisches Institut. Pobrano z: https://www.bcp.fu-berlin.de/pharmazie/news/120_Jahre_Pharmazeutisches_Institut.html
Friedrich, C. (2011). Vor 80 Jahren starb Hermann Thoms. Deutsche Apotheker Zeitung, 151(48), 5664–5670.
Friedrich, C. (2016). Thoms, Hermann. W: Neue Deutsche Biographie (t. 26, ss. 165–166). Berlin: Duncker & Humblot. Pobrano z: https://www.deutsche-biographie.de/sfz132207.html
Friedrich, C. (2005). Idealer Lehrer voller Ideen – Hermann Thoms zum 75. Todestag. Pharmazeutische Zeitung, 150(48). Pobrano z: https://www.pharmazeutische-zeitung.de/ausgabe-482005/idealer-lehrer-voller-ideen/
Gilg, E., Thoms, H., & Schedel, H. (1904). Die Strophanthus-Frage. Arbeiten aus dem Pharmazeutischen Institut der Universität Berlin, 14, 1–90. Berlin–Heidelberg: Springer.
Grieve, M. (1931). A Modern Herbal: Strophanthus. Londyn: Jonathan Cape.
Hauptmann, P. J., Blume, S. W., Lewis, E. F., & Ward, S. (2017). Digoxin toxicity: An historical perspective and modern reappraisal. Journal of the American College of Cardiology, 69(18), 2334–2336.
Mannich, C., & Krösche, W. (1912). Ueber ein Kondensationsprodukt aus Formaldehyd, Ammoniak und Antipyrin. Archiv der Pharmazie, 250(1), 647–667. https://doi.org/10.1002/ardp.19122500151
Mannich, C., & Siewert, G. (1942). Über g-Strophanthin (Ouabain) und g-Strophanthidin. Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft (A und B), 75(7), 737–750. https://doi.org/10.1002/cber.19420750702
Schoner, W., & Scheiner-Bobis, G. (2019). Comment on: Endogenous Ouabain and Related Genes in the Translation from Hypertension to Renal Diseases. International Journal of Molecular Sciences, 20(4), 906. https://doi.org/10.3390/ijms20040906
Sharma, V., Sharma, R., Gautam, D. N. S., Kuca, K., Nepovimova, E., & Martins, N. (2020). Role of Vacha (Acorus calamus Linn.) in Neurological and Metabolic Disorders. Journal of Clinical Medicine, 9(4), 1176. https://doi.org/10.3390/jcm9041176
Thoms, H. (1886). Ueber den Bitterstoff der Kalmuswurzel (rozprawa doktorska). Erlangen: Universität Erlangen.
Thoms, H. (1888). Ueber die Bestandtheile der Kalmuswurzel. Pharmazeutische Centralhalle, 29, 290–294.
Thoms, H. (1893). Ueber Dulcin. Pharmazeutische Centralhalle, 34, 550–552.
Thoms, H. (red.) (1924–1931). Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie (t. 1–6 w 11 woluminach). Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.
Thoms, H. (1927). Grundzüge der pharmazeutischen und medizinischen Chemie. Berlin: Urban & Schwarzenberg.
Thoms, H. (1929). Betäubungsmittel und Rauschgifte. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.
Thoms, H. (1932). Untersuchungsmethoden für Arzneispezialitäten. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.
Wichtl, M. (red.). (2009). Teedrogen und Phytopharmaka (5. wyd.). Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft.
Wirth, A. (2002, 14 października). 100 Jahre Pharmazeutisches Institut in Dahlem. Pharmazeutische Zeitung, 147(42). Pobrano z: https://www.pharmazeutische-zeitung.de/inhalt-42-2002/pharm1-42-2002/
Johann Georg Noel Dragendorff (1836-1898) był niemieckim farmaceutą, chemikiem i historykiem farmacji. Przyczynił się do rozwoju wiedzy na temat roślin leczniczych. Badał skład chemiczny surowców zielarskich, opracowywał odczynniki do wykrywania metabolitów pierwotnych i wtórnych roślin należących do różnych grup chemicznych, m.in. fenolokwasów, garbników, olejków eterycznych, alkaloidów, aminokwasów i kwasów tłuszczowych. Udoskonalił wiele metod wykrywania i wyodrębniania aktywnych substancji zawartych w roślinach i zwierzętach. Należy do grona moich ulubionych autorów i naukowców.
Johann Georg Noel Dragendorff urodził się 20 kwietnia (niektóre źródła podają 8 IV) 1836 roku w Rostoku. Był synem lekarza i wykładowcy medycyny – Ludwiga Dragendorffa (1811–1856). Od 1853 roku odbywał praktykę aptekarską w aptece Hirsch rodziny Witte w Rostoku. W 1856 roku zdał egzamin czeladniczy i pracował w tej aptece, następnie przeniósł się do apteki dworskiej w Doberan i otworzył jej filię w Heiligendamm. W 1858 roku zdał pełny egzamin aptekarski na Uniwersytecie w Rostoku i kontynuował studia na Uniwersytetach w Rostoku i Heidelbergu. W 1860 roku podjął pracę na stanowisku asystenta w Instytucie Chemii Uniwersytetu w Rostoku u prof. Franza Ferdinanda Schulzego (1815 –1873). W latach 1860–1862 był redaktorem czasopisma „Pharmaceutische Zeitschrift für Russland“ w Petersburgu.
W 1861 roku uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie w Rostoku na podstawie dysertacji „Wpływ fosforu na niektóre połączenia kwasów węglowego i borowego“. W maju 1864 roku Dragendorff zdał egzaminy na stopień magistra farmacji na Cesarskim Uniwersytecie w Dorpacie (Tartu, Estonia), a we wrześniu tego samego roku otrzymał tytuł magistra za rozprawę „Chemiczne badanie grzybów w białej brzozie i gatunkach pokrewnych“.
W latach 1864–1894 był kierownikiem Instytutu Farmacji Uniwersytetu w Dorpacie i profesorem; w latach 1882–1887 prorektorem, a w latach 1890–1892 dziekanem Wydziału Lekarskiego tegoż Uniwersytetu. W latach 1890–1893 pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Przyrodników (Naturforscher-Gesellschaft). Z powodu rusyfikacji Uniwersytetu w Dorpacie zmuszony był w 1894 roku ustąpić z zajmowanych stanowisk. Przeniósł się na emeryturę do Rostoku, gdzie kontynuował działalność naukową we własnym domowym laboratorium.
W 1872 roku Dragendorff otrzymał tytuł doktora honoris causa wydziału lekarskiego Uniwersytetu Ludwiga i Maksymiliana w Monachium. Zmarł na chorobę serca 7 kwietnia 1898 roku i został pochowany w swoim rodzinnym mieście Rostoku.
Opracował urządzenia do ekstrakcji poszczególnych substancji – aparat Dragendorffa umożliwia ekstrakcję różnych związków zawartych w surowcach przy udziale szeregu rozpuszczalników o różnym charakterze (hydrofilowych, lipofilowych) i temperaturze wrzenia, pod chłodnicą zwrotną. Aparat Dragendorffa po przestawieniu chłodnicy daje możliwość odparowywania rozpuszczalnika z ekstraktu (zagęszczanie, osuszanie) oraz uzyskiwania lotnych z parą wodną składników zawartych w surowcach pochodzenia mineralnego, zwierzęcego lub roślinnego.
Odczynnik Dragendorffa (ang. Dragendorff’s reagent, DR; CAS 39775-75-2), wprowadzony w 1866 roku podczas pracy na Cesarskim Uniwersytecie w Dorpacie (Tartu), jest roztworem jodobizmutanu potasu [K(BiI₄)] sporządzanym z zasadowego azotanu bizmutu [Bi(NO₃)₃], kwasu winowego (L-(+)-acidum tartaricum) i jodku potasu (KI) w środowisku kwaśnym. Mechanizm reakcji polega na tworzeniu nierozpuszczalnych kompleksów jonowych między anionem [BiI₄]⁻ a sprotonowanymi trzeciorzędowymi grupami aminowymi alkaloidów (R₃N → [R₃NH]⁺), czego efektem jest pomarańczowy lub pomarańczowo-czerwony osad. Dragendorff stosował ten odczynnik pierwotnie do szybkiego przesiewowego wykrywania śladów alkaloidów w produktach zielarskich. Odczynnik nie wykrywa alkaloidów purynowych (np. kofeiny). Figuruje w sześciu monografiach Farmakopei Europejskiej (Ph.Eur.) jako standaryzowany odczynnik analityczny do chromatografii cienkowarstwowej (TLC – thin-layer chromatography) i testów barwnych. Stosowany jest do dziś w farmacji, chemii sądowej i fitochemii na całym świecie.
Alkaloid
Barwa (odczynnik Dragendorffa)
Alkaloidy opiumowe (izochinolinowe)
Morfina
pomarańczowo-różowa
Kodeina
pomarańczowo-czerwona
Papaweryna
pomarańczowo-czerwona
Tebaina
pomarańczowo-różowa
Narceina
pomarańczowo-różowa
Berberyna
żółto-pomarańczowa
Alkaloidy tropanowe (Solanaceae)
Atropina
czerwono-pomarańczowa
Skopolamina
pomarańczowo-czerwona
Kokaina
czerwono-brązowa
Alkaloidy chinolinowe i indolowe
Chinina
pomarańczowo-brązowa
Strychnina
pomarańczowo-brązowa
Piperyna
pomarańczowa
Cynchoninina
pomarańczowo-brązowa
Ajmalicyna
pomarańczowo-brązowa
Alkaloidy pirydynowe i piperydynowe
Nikotyna
pomarańczowo-czerwona
Pseudo-alkaloidy purynowe (reakcja negatywna)
Kofeina
brak osadu (–)
Teofilina / Teobromina
brak osadu (–)
Związki amonowe (odczynnik benzydyna-DR)
Cholina
ciemnofioletowa
Spermina
różowa
Dzieło Die gerichtlich-chemische Ermittelung von Giften in Nahrungsmitteln, Luftgemischen, Speiseresten, Körpertheilen etc. (Kryminalistyczno-chemiczne oznaczanie trucizn w żywności, mieszaninach powietrza, pozostałościach żywności, częściach ciała itp.), 1. wyd. H. Schmitzdorff, St. Petersburg 1868, aktualizowane i wznawiane w latach późniejszych, opisuje metody analizy chemicznej związków, które do dziś są wykorzystywane w chemii, biochemii i medycynie sądowej.
Praca Die qualitative und quantitative Analyse von Pflanzen und Pflanzentheilen. Mit eingedruckten Holzschnitten und einer lithogr. Tafel (Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1882) zawiera metody badań surowców roślinnych. Wiele z nich zaliczanych jest do metod klasycznych i nadal wykorzystywanych podczas badań fitochemicznych.
Doskonała i ponadczasowa jest również publikacja Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten. Ihre Anwendung, wesentlichen Bestandtheile und Geschichte. Ein Handbuch für Ärzte, Apotheker, Botaniker und Droguisten z 1898 roku. Zawiera spis roślin w układzie taksonomicznym, występujących na całym świecie, stosowanych w medycynie, a także opis roślin niższych oraz grzybów leczniczych. Wszyscy autorzy późniejsi wzorowali się i nadal wzorują na tym dziele, opracowując swoje publikacje. Dragendorff przy poszczególnych taksonach podał również wybrane składniki chemiczne.
Dragendorff był promotorem 90 prac magisterskich z farmacji i 87 prac doktorskich z medycyny na Uniwersytecie w Dorpacie, rozwijając w ten sposób jedno z najważniejszych europejskich centrów badań farmaceutycznych. Kierowane przez Dragendorffa prace magisterskie ujawniają jego szczególne zainteresowanie fitochemią. Spośród 87 rozpraw doktorskich nadzorowanych przez Dragendorffa, 26 dotyczyło chemii sądowej, zaś 21 – toksykologii z farmakologią.
Aparat do ekstrakcji (wtedy chłodnica jest ustawiona pionowo) i odparowywania rozpuszczalnika (wtedy chłodnica jest ustawiona poziomo, jak na ilustracji w celu wykroplenia rozpuszczalnika) metodą Dragendorffa. Taki aparat służy również do uzyskiwania spirytusów aromatycznych, hydrolatów i olejków eterycznych (chłodnica poziomo, na końcu odbieralnik destylatu). Rycina wg dra St. Büchnera, 1955 r.
Test Dragendorffa na pigmenty żółciowe (Dragendorff’s bile test)
Poza słynnym odczynnikiem do alkaloidów, imię Dragendorffa nosi również odrębny, dziś już przestarzały test jakościowy na pigmenty żółciowe. Test ten polega na naniesieniu kropli rozcieńczonego kwasu azotowego(V) (HNO₃) na biały papier filtracyjny lub nieszkliwioną porcelanę zwilżoną płynem zawierającym pigmenty żółciowe. W obecności barwników żółciowych (bilirubiny, biliwerdyny) pojawia się charakterystyczna gra barw – od żółtej przez zieloną do czerwonej. Test ten jest w istocie tożsamy z testem Gmelina na żółć w moczu. Zasada opiera się na stopniowym utlenianiu bilirubiny (C₃₃H₃₆N₄O₆) przez kwas azotowy do biliwerdyny (zieleń), a następnie do purpuryny, choleteliny i in. pochodnych barwnych. We współczesnej diagnostyce test ten został całkowicie zastąpiony metodami spektrofotometrycznymi i immunochemicznymi.
Modyfikacja metody Stasa-Otta – ekstrakcja alkaloidów z materiału biologicznego
Dragendorff był jednym z pionierów analitycznej chemii sądowej, który udoskonalił klasyczną metodę wyodrębniania alkaloidów z materiału biologicznego. Oryginalna metoda Stasa-Otta (Jean Servais Stas, 1813–1891; Rudolf Otto, 1826–1882), opracowana w latach 1851–1857, polegała na ekstrakcji alkaloidów z matrycy biologicznej (narządów, treści żołądkowej, moczu) za pomocą etanolu, a następnie rozdziale między fazę kwasową (wodną) i zasadową (organiczną). Dragendorff należał do tych analityków, którzy wnieśli istotne modyfikacje do fundamentalnej metody Stasa-Otta, ułatwiające jej praktyczne zastosowanie; jego modyfikacje, obok prac Autenrietha, Bamforda, Magnina i Zappiego, weszły do kanonu historycznej chemii toksykologicznej. Dragendorffa wersja procedury była szerzej dostępna dzięki jej opisowi w czterotomowym podręczniku kryminalistyczno-chemicznym z lat 1868–1895.
Jakościowe i ilościowe metody analizy alkaloidów, glikozydów i innych substancji czynnych
Kluczowym obszarem metodycznym dorobku Dragendorffa były systematyczne procedury wykrywania i oznaczania różnych klas metabolitów wtórnych w surowcach roślinnych. Sukcesem naukowym Dragendorffa i jego uczniów było wdrożenie zarówno jakościowych, jak i ilościowych metod analitycznych dla alkaloidów, glikozydów i innych biologicznie czynnych substancji. Metody te zostały zebrane i usystematyzowane w podręczniku Die qualitative und quantitative Analyse von Pflanzen und Pflanzentheilen (Göttingen, 1882), przetłumaczonym na język angielski przez Henry’ego George’a Greenisha (1855–1933) pt. Plant Analysis: Qualitative and Quantitative. Podręcznik ten przez dziesięciolecia służył jako standardowe źródło procedur fitochemicznych i stanowił wzorzec dla późniejszych podręczników farmakognozji.
Jahresbericht über die Fortschritte der Pharmacognosie, Pharmacie und Toxicologie
Dragendorff był autorem i redaktorem kolejnych rocznych przeglądów postępów w farmakognozji, farmacji i toksykologii, publikowanych jako Jahresbericht über die Fortschritte der Pharmacognosie, Pharmacie und Toxicologie. Rocznik ten ukazywał się od 1876 roku pod redakcją Dragendorffa. Stanowił coroczne kompendium doniesień naukowych z całego świata, dokumentujące postępy w analizie surowców roślinnych, chemii trucizn i chemii sądowej – zbliżone w funkcji do współczesnych przeglądów systematycznych. Był to jeden z pierwszych naukowych periodyków referencyjnych w historii farmakognozji.
Beiträge zur gerichtlichen Chemie einzelner organischer Gifte(1871)
Dragendorff opublikował w 1871 roku monografię Beiträge zur gerichtlichen Chemie einzelner organischer Gifte. Untersuchungen aus dem pharmaceutischen Institute in Dorpat (St. Petersburg). Należy do grupy głównych monografii Dragendorffa, obok Die gerichtliche chemische Ermittelung von Giften (St. Petersburg 1876, wyd. 2.) i Die qualitative und quantitative Analyse von Pflanzen und Pflanzentheilen (Göttingen 1882). Monografia z 1871 roku zawiera oryginalne wyniki analiz poszczególnych organicznych trucizn – w tym alkaloidów i preparatów rtęci, które były wówczas najważniejszymi substancjami w toksykologii klinicznej i sądowej – przeprowadzonych w Instytucie Farmacji w Dorpacie. Działalność Dragendorffa jako toksykologa koncentrowała się na dwóch grupach substancji szczególnie ważnych dla XIX-wiecznej medycyny: alkaloidach i preparatach rtęci.
Aparat Dragendorffa do ekstrakcji wielorozpuszczalnikowej
Dragendorff zaprojektował i opisał specjalistyczne urządzenie laboratoryjne do sekwencyjnej ekstrakcji surowców przy użyciu szeregu rozpuszczalników o różnej polarności i temperaturze wrzenia – od lipofilowych (eter dietylowy, chloroform, węglowodory) do hydrofilowych (etanol, woda) – pod chłodnicą zwrotną (ekstrakcja ciągła). Przestawienie chłodnicy umożliwiało odparowanie rozpuszczalnika z ekstraktu (zagęszczanie) lub destylację z parą wodną składników lotnych. W epoce przed powszechnym stosowaniem aparatu Soxhleta (Franza von Soxhleta, 1879) i kolumn chromatograficznych był to jeden z najwydajniejszych systemów ekstrakcji surowców naturalnych.
Modyfikacje odczynnika Dragendorffa opracowane przez innych autorów
Oryginalny odczynnik stał się podstawą szeregu modyfikacji stosowanych do dziś:
Wariant Munier i Macheboeuf (ok. 1949) – modyfikacja do chromatografii bibułowej ( paper chromatography); zwiększona czułość detekcji na poziomie 0,1–1 μg alkaloidu.
Wariant Thiess, Reuther i Vagujfalvi – niewodny odczynnik (bez wody) stosowany w TLC na żelach krzemionkowych.
Modyfikacja do surfaktantów niejonowych – zmodyfikowany odczynnik (KBiI₄ + BaCl₂ + kwas octowy lodowaty) stosowany jest dziś w przemyśle do strącania niejonowych surfaktantów (non-ionic surfactants) z roztworów wodnych.
Odczynnik benzydyna-DR (Universytet Tampere, Finlandia) – do detekcji choliny i sperminy na płytkach chromatograficznych; spermina daje barwę różową, cholina – ciemnofioletową.
Raal A, Meos A, Hinrikus T, Heinämäki J, Romāne E, Gudienė V, Jak Tas V, Koshovyi OM, Kovaleva A, Fursenco C, Chiru T, Nguyen HT. Dragendorff’s reagent: Historical perspectives and current status of a versatile reagent introduced over 150 years ago at the University of Dorpat, Tartu, Estonia. Pharmazie. 2020;75(7):299–306. PMID: 32635970. doi:10.1691/ph.2020.0438.
Raal A, Gudienė V, Koshovyi O. Professor Georg Dragendorff (1836–1898) as a toxicologist. Pharmazie. 2023;78(8):170–175. PMID: 37592423. doi:10.1691/ph.2023.3008.
Tankler H, Hinrikus T, Raal A. Georg Dragendorff and his students – the M.Sc. dissertations in pharmacy at Tartu University (1864–1894). Pharmazie. 2002;57(11):763–771. PMID: 12611282.
Katner W. Dragendorff, Johann Georg Noël. In: Neue Deutsche Biographie. Bd. 4. Berlin: Duncker & Humblot; 1959. p. 99.
Kokoska U. Johann Georg Noel Dragendorff (20.4.1836–7.4.1898). Sein Beitrag zur Gerichtsmedizin, Pharmakologie und Pharmazie an der Universität Dorpat. Inaugural-Dissertation. Berlin: Freie Universität Berlin; 1983.
Różański H.: Zasługi Johanna Georga Dragendorffa dla rozwoju fitochemii, zielarstwa i farmakognozji. Porady na zdrowie nr 4(71), 2024, s. 32.
Rodzaj narcyz – Narcissus obejmuje około 50 gatunków typowych oraz niezliczoną ilość odmian (wg szacunków niemieckich około 25 tys.). Należy do rodziny amarylkowatych – Amaryllidaceae. Są to rośliny cebulowe, wieloletnie, pochodzące z Europy, Azji i Afryki Północnej. Najwięcej gatunków pochodzi z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Do celów leczniczych można stosować narcyz biały – Narcissus poeticus L. oraz narcyz trąbkowy (żółty) – Narcissus pseudonarcissus L.
Narcyz żółty jest zmiennym gatunkiem, występującym w Europie Zachodnie, łącznie z Wielką Brytanią. Kwiaty są zwisające, żółte i długim przykoronku oraz kremowych listkach okwiatu. Liście posiada wąskie i wzniesione. Łatwo ulega naturalizacji.
Narcyz biały jest byliną dorastającą do 45 cm wys., wykształcającą zwykle 4 liście, równowąskie, szarozielone, płaskie. Łodyga z 1 pachnącym kwiatem, kolankowato pod nim zgięta i otoczona pochwowatym, błoniastym liściem. Okwiat jest biały, w dole rurkowaty, w górze rozpostarty, 6-łatkowy, z żółtym, czerwono obrzeżonym przykoronkiem; pręcików 6, słupek 1. Owocem jest torebka. Występuje na Półwyspie Iberyjskim, Apenińskim i Bałkańskim, w Alpach i we Francji.
Narcyze kwitną od kwietnia do maja.
Dawniej w medycynie oficjalnej wykorzystywano cebulkę, ziele kwitnące lub sam kwiat narcyza, wysuszone lub świeże. Obecnie z cebul narcyza wyodrębnia się niektóre alkaloidy, np. galantaminę, likorynę do celów leczniczych. Kwiat, ziele, rzadziej cebulki są stosowane w medycynie ludowej.
Dr med. Fr. Oesterlen (Tübingen, 1861 r.) w dziele Handbuch der Heilmittellehre opisał właściwości narcyza (cebula, kwiat). Narcyz nieumiejętnie stosowany, w nadmiernych dawkach powoduje wymioty, biegunkę, a nawet zapalenie żołądka. Stąd dawkowanie preparatów narcyzowych musi być precyzyjne. Wskazaniami do stosowania narcyza są czerwonka, dyzenteria (czerwonka), padaczka, krztusiec (koklusz). Ponadto narcyz nadaje się jako alternatywa dla południowoamerykańskiej wymiotnicy (ipecacuanha, Carapichea ipecacuanha (Brot.) L.), która w małych dawkach działała wykrztuśnie, pierwotniakobójczo, antybakteryjnie i rozwalniająco, a w dużych dawkach wymiotnie (emeticum), przeczyszczająco i przeciwpasożytniczo. W czasach wojen, kryzysów gospodarczych i politycznych, kiedy był utrudniony dostęp do surowca zielarskiego egzotycznego, z dalekiego kraju wówczas poszukiwano środka zastępczego, najczęściej rodzimego. W ten sposób, np. odkryto, że kuklik Geum rosnący w Europie zawiera w kłączach eugenol, obecny w olejku goździkowca korzennego – Eugenia caryophyllataThunb., a kopytnik pospolity – Asarum europaeum L. czy wspomniany narcyz, mogą zastąpić drogą ipekakuanę.
Prof. dr. G.C. Wittstein w znakomitym dziele Handwörterbuch der Pharmakognosie des Pflanzenreichs (Breslau, 1883 r.) również podał, że narcyz to zamiennik ipekakuany. Cebulka w stanie świeżym działa wymiotnie (doustnie), gojąco i przeciwbólowo (wcieranie). Sproszkowane kwiaty działają w małych dawkach wykrztuśnie, a w większych wymiotnie.
Dr Georg Dragendorff (Stuttgart, 1898 r.) w obszernej publikacji Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten: Ihre Anwendung… wymienił 15 gatunków z rodzaju Narcissus jako leczniczych w medycynie oficjalnej i ludowej. Wg autora narcyz żółty zastosowany zewnętrznie działa gojąco na wrzody skórne. Wewnętrznie używany znosi skurcze, padaczkę i leczy czerwonkę oraz chromanie przystankowe.
Słownik Środków Lekarskich z 1914 r. autorstwa Władysława Wiorogórskiego również objął Narcissus pseudonarcissus Linn. jako lek (Flores Narcissi): zalecane one były przy krwawej dyzenterii, chorobach nerwowych, kokluszu, padaczce, chorobie Św. Wita, migrenie. Dawka 0,60-1,20 g w proszku na jeden raz, w większych dawkach, jako środek wymiotny. Ekstrakt przy bólach nerwowych, w dawce 0,12-0,24 g 2-3 razy dziennie.Zewnętrznie do wcierań z tłuszczem 2-4,0: 15,0 (zapis oznacza, że bierzemy od 2 do 4 g surowca na 15 g podłoża tłuszczowego, np. smalcu, lanoliny, masła lub innych.
Dr med. Gerhard Madaus (1931, 1938 r.) najdokładniej opisał właściwości narcyza żółtego, opracowując przy tym historyczne dzieje surowca. Hippokrates (460-370 r. p.n.e) zalecał narcyz jako środek pobudzający miesiączkowanie. Hieronymus Bock (1498-1554) podał, że kwiaty żółtych i białych narcyzów goją trudno gojące się rany, ponadto są efektywne w leczeniu podagry (artretyzmu), chorób skórnych i jako środek wymiotny. Podobne zastosowania narcyzów podali Pietro Andrea Gregorio Mattioli (1501-1577) oraz Adamus Lonicerus (1528-1586). Sam dr Madaus zalecał nalewkę z kwiatów lub cebulek narcyza 1:10-100 na alkoholu 60% ((1 cz. surowca świeżego na 10 lub 100 cz. rozpuszczalnika). Taką nalewkę należy zażywać 3 razy dziennie po 15-20 kropli. Preparat ten można użyć w leczeniu krztuśca, zaburzeń sercowych, neuralgii, stanów nieżytowych oskrzeli, kataru ostrego i chronicznego, konwulsji, bólu głowy i chorób gorączkowych. Przy nerwobólach, artretyzmie, chorobach skórnych możliwe jest użycie nalewki na zewnątrz (wcieranie) i jednocześnie doustnie.
Zarówno cebule, jak i ziele oraz kwiaty narcyzów zawierają alkloidy: hemantaminę, galantaminę, narcissaminę, mazoninę, homolikorynę, likoraminę, pseudolikorynę oraz likorynę. Kwiaty i liście zawierają do 0,5% galantaminy (w suchej masie). Niektóre gatunki narcyza ( Narcissus confusus Pugsley) mogą w cebulkach zawierać nawet 1,2% galantaminy. W wielu odmianach narcyza uprawianego zawartość galantaminy może wynosić do 2,5%.
Likoryna zawarta w narcyzach znalazła zastosowanie w lecznictwie, cały czas jest też badana i możliwości jej użycia zwiększają się. Wykazuje aktywność antynowotworową (hamuje podział komórek chłoniaka, szpiczaka mnogiego, czerniaka, białaczki, nie drobnokomórkowego raka płuc, raka przełyku i in. W dodatku ma też działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe i antybakteryjne. Hamuje również acetylocholinoesterazę.
Kolejny alkaloid zawarty w narcyzach to galantamina. Przemysł farmaceutyczny wyodrębnia go z cebul narcyzów oraz przebiśniegów – Galanthus. Jest wybiórczym kompetecyjnym i odwracalnym inhibitorem acetylocholinoesterazy. Poprawia przewodnictwo nerwowo-mięśniowe. Nasila działanie acetylocholiny na receptory nikotynowe. Dzięki temu alkaloid ten znalazł zastosowanie w leczeniu otępienia występującego w chorobie Alzheimera, miastenii (szybkie zmęczenie i osłabienie mięśni szkieletowych), miopatii (osłabienie i sztywność mięśni) i zaburzeń ruchowych oraz czuciowych. W handlu dostępne są nowoczesne formy galantaminy (np. ampułki, tabletki retard). Czysta galantamina jest podawana w dawce 4-8 mg 2 razy dziennie, przez co najmniej 1 miesiąc.
Nalewka z kwiatów narcyza – Tinctura Narcissi (1:10 na alkoholu 60%) może być zażywana w leczeniu demencji, osłabienia pamięci i zdolności uczenia się oraz zapamiętywania i odtwarzania informacji. Pobudza czynności gruczołów śluzowych w przewodzie pokarmowym i układzie oddechowym. Znosi stany skurczowe mięśni gładkich. Pobudza czynności sekrecyjne (zewnątrzwydzielnicze) i endokrynowe (wewnątrzwydzielnicze, hormonalne) macicy. Zwiększa wydzielanie śluzu w pochwie. Łagodzi nerwobóle. Dawka optymalna takiej nalewki to 15-20 kropli 1-2 razy dziennie, przez 3-4 tygodnie. Kurację można powtarzać co 2-3 miesiące. Nalewka wcierana w skórę pobudza ukrwienie i drenaż limfatyczny, wzmaga oczyszczanie węzłów chłonnych z antygenów i pobudza ustępowanie obrzęków limfatycznych. Początkowo działa bodźcowo, rumieniotwórczo, ale potem usuwa stany zapalne tkanki łącznej właściwej, mięśniowej, kostnej, nerwowej i chrzęstnej. Działa wykrztuśnie i ułatwia oczyszczenie górnych dróg oddechowych z zalegającego śluzu i wydzieliny ropnej. Hamuje rozwój bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych oraz wirusów.
Infusum Narcissi – napar ze świeżych kwiatów 1% (1 g na 100 ml wrzącej wody) można używać do przemywania skóry zatrutej ksenobiotykami, skłonnej do infekcji wirusowych i bakteryjnych, zwiotczałej, z zaburzeniami regeneracji naskórka oraz obrzękniętej. Rozjaśnia cerę, a jednocześnie ją lekko zaróżawia. Doustna dawka naparu wynosi 15 ml co 4 h przy nieżytach i infekcjach układu oddechowego. Najlepiej połączyć z jednoczesnym przyjmowanie naparu z lukrecji, mydlnicy, macierzanki, tymianku, cząbru, albo lebiodki (synergizm).
Dawki sproszkowanego kwiatu podane przez wspomnianego Władysława Wiorogórskiego są również bardzo efektywne.
Rannik zimowy – Eranthis hyemalis (L.) Salisbury = Helleborus hyemalis Linne = Cammarum hyemale Greene, także pod nazwą synonimową Koellea hyemalis (L.) Biria (ang. winter aconite, niem. Winterling, bułg. зимен кукуряк, Презимуващ ерантис; ros. Эрантис зимний, jest byliną dorastającą do 20 cm wys. Wykształca podziemną bulwę spichrzową. Pełne ulistnienie zwykle pojawiają się po kwitnieniu. Liście odziomkowe wyrastają pojedynczo z bulwy, przy czym zwykle na łodydze kwiatowej rozwija się tylko jeden liść. Liście są podzielone na ogonek liściowy i blaszkę liściową. Ogonek liściowy jest stosunkowo długi. Zaokrąglona blaszka liściowa ma średnicę od 3 do 5 cm i jest podzielona na trzy do siedmiu listków. Dwuczęściowe listki mają 2–3 klapy, a listek szczytowy jest 3-klapowy. Kwiaty są pojedyncze na końcu stosunkowo grubej, nagiej łodygi barwy od zielonej do czerwonobrązowej, otoczonej u nasady podsadkami. Bezpośrednio pod każdym kwiatem znajduje się okółek trzech, około 2-centymetrowych, głęboko klapowanych podsadek (okrywa kwiatowa). Pełnią one funkcje ochronną dla rozwijającego się kwiatu. Kwiat promieniście symetryczny, średnicy około 2-2,5 cm. Kwiaty żółte, z miodnikami. Owocem jest mieszek z brązowymi nasionami. Kwitnie od lutego do marca. Rannik występuje w Azji Zachodniej, Europie Południowej i Południowo-Wschodniej. Naturalny zasięg sięga najdalej na zachód do Francji; dalej ku zachodowi już jest uciekinierem z ogrodów. W Polsce jest to roślina uprawiana, czasem dziczejąca z ogrodów. Rannik zimowy został wprowadzony również do Ameryki Północnej.
Rodzaj Eranthis – rannik należy do rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae. Richard Anthony Salisbury w 1807 r. przeniósł rannik z rodzaju Helleborus do rodzaju Eranthis.
Rannik zimowy zawiera chromony, furochromony oraz specyficzne lektyny. W obrębie Ranunculaceae chromony występują wyłącznie w rodzajach Eranthis i Actaea (=Cimicifuga), co potwierdza przynależność Eranthis do plemienia Cimicifugeae.
W bulwach rannika zimowego zawarty jest chromon – erantyna (eranthin; forma wolna i glikozydowa), znana od lat 70. XX wieku. Furochromony są reprezentowane przez kelinę (khellin) i wisnaginę (visnagin), znane z aminka egipskiego – Ammi visnaga (L.) Lamarck, z rodziny Apiaceae. Działają one rozkurczowo na drogi moczowe, oskrzela i tchawicę oraz naczynia wieńcowe, do tego działają antyarytmicznie.
Rannik produkuje również ciekawe lektyny – EHL – Eranthis hyemalis Lectin, które wykazują specyficzność wobec erytrocytów grupy krwi 0. Inaktywują one również rybosomy typu II, przez co hamują syntezę białka. Lektyny rannika działają również przeciwwirusowo, co wykazano na przykładzie wirusa mozaiki lucerny. Mają także działanie larwobójcze co stwierdzono u chrząszcza Diabrotica undecimpunctata howardii (szkodnik kukurydzy). EHL mają potencjał antynowotworowy.
Rannik zimowy wytwarza alkaloid magnoflorynę (alkaloid aporfinowy) o działaniu przeciwzapalnym, przeciwlękowym, uspokajającym, hipotensyjnym i hipoglikemicznym. Alkaloid ten przechodzi do wyciągów alkoholowych i wodnych. W surowcu jest też obecny alkaloid antynowotworowy – korytuberyna – corytuberine, znany również z Dicranostigma leptopodum (z rodziny Papaveraceae).
Inne gatunki rannika (np. Eranthis cilicica Turcz.) wytwarzają saponiny trójterpenowe, np. eranthisaponiny A i B – bisdezmozydowe saponiny triterpenowe typu oleananu.
Rannik zimowy, jako typowy przedstawiciel rodziny Ranunculaceae, posiada ranunkulinę (ranunculin), czyli glikozyd będący prekursorem protoanemoniny (= anemonol). Po uszkodzeniu tkanek roślinnych β-glukozydaza hydrolizuje ranunkulinę do protoanemoniny – niestabilnego, lotnego laktonu o właściwościach pryszczących, pęcherzotwórczych i rumieniotwórczych (dawniej grupa leków vesicantia, rubefacientia).
Niektórzy autorzy podają, że rannik zimowy zawiera glikozydy bufadienolidowe (nasercowe), ale publikacje, które analizowałem nie potwierdziły tego. Erantyna nie jest bufadienolidem, lecz chromonem.
Rannik jest powszechnie uważany za roślinę trującą. Zatrucia objawiają się bólem brzucha, nudnościami, wymiotami, biegunką, zaburzeniami widzenia, bradykardią i dusznością. Sok ze świeżej rośliny może powodować rumień, pokrzywkę i pęcherze, typowe po ekspozycji na rośliny jaskrowate.
W homeopatii rannik zimowy stosowany jest w zaburzeniach krążenia i stanach zapalnych.
Mój idol dr Georg Dragendorff w publikacji z 1898 roku (Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten : ihre Anwendung, wesentlichen Bestandteile und Geschichte ein Handbuch für Ärzte, Apotheker, Botaniker und Droguisten) wymienił Eranthis hiemalis (nie zapisał gatunkowej nazwy łacińskiej hyemalis przez „y”, lecz przez „i” (= Helleborus hyemalis L.)) jako roślinę leczniczą, ale nie opisał jest zastosowania w medycynie oficjalnej lub ludowej. Przypuszczał, że ma podobne składniki jak inne gatunki z rodzaju ciemiernik – Helleborus. Ja osobiście rannika zimowego nie próbowałem, stąd nie opisuję możliwości jego użytkowania jako rośliny leczniczej.
Inni moi ulubieni autorzy, np. Thoms, Hager, Oesterlen – również nie podali zastosowania rannika zimowego w medycynie. Oesterlen opisał roślinę w grupie drastycznych środków wymiotno-przeczyszczających (drastische Brech- und Purgirmittel), zaliczanych do obsolete (przestarzałych) ze względu na wysoką toksyczność. W sekcji ogólnej Ranunculaceae (wcześniej) wymienił „Eranthis hyemalis (Südeuropa)” wśród roślin zawierających ostre substancje (scharfe Stoffe) – powodujące miejscowe drażnienie oraz usypianie układu nerwowego. Nie podał żadnych dawek leczniczych, preparatów ani wskazań klinicznych – wyłącznie właściwości toksykologiczne i porównanie do Helleborus niger.
Dawna polska nazwa dla Eranthis hyemalis to ciemiernik zimowy, a w ogóle dla rodzaju Eranthis to: pełnica, rannik.
Dr med. Gerhard Madaus (1890-1942) opisał w różnych swoich publikacjach (nie tylko w Lehrbuch der Biologischen Heilmittel) różne zioła, jak i mieszanki pomocne w leczeniu cukrzycy oraz profilaktyce następstw cukrzycy. Madaus zalecał specyficznie przygotowywać wodne wyciągi z mieszanek ziołowych. Dopuszczał w przypadku ziela, liści, czy kwiatów – napary, a dla trudniejszych do ekstrakcji surowców (korzenie, kłącza, kora) odwary, choć nie zawsze. W przypadku mieszanek złożonych zalecał najpierw uzyskać macerat wodny na zimno – zioła należało macerować, wytrawiać przez 8 h, a potem te same zioła należało zaparzyć lub zagotować i odstawić do naciągnięcia. Następnie należało macerat zmieszać z naparem lub odwarem. Zasada była taka: przepisaną porcję ziół należało wytrawiać na zimno w połowie przepisanej ilości wody, a potem po zlaniu maceratu te zioła należało zalać drugą przewidzianą połową wrzącej wody. Dla przykładu: w przepisie jest 4 łyżeczki mieszanki na 2 szklanki wody, zatem najpierw wykorzystamy 1 szklankę zimnej wody dla uzyskania maceratu na zimno (8 h maceracja), macerat zlewamy, cedzimy, a potem zioła zalewamy kolejną 1 szklanką wody, ale tym razem – wrzącej wody lub zimnej – no ale wówczas doprowadzamy do zagotowania i odstawiamy do naciągnięcia. Potem łączymy przygotowane wodne wyciągi („na zimno” i na „gorąco” i zażywamy wg zalecenia.
Nic też nie stanie są, jeśli mieszankę podda się zaparzeniu lub zagotowaniu w wodzie, co dzisiaj jest powszechnie praktykowane, przy czym trzeba pamiętać, że sam Madaus uważał, że wysoka temperatura negatywnie wpływa na liczne składniki czynne zawarte w surowcach zielarskich. Preferował surowce świeże, unikał skomplikowanych procesów przetwórczych, które prowadzą do uszkodzenia struktury chemicznej ciał czynnych i są powodem powstania tzw. artefaktów chemicznych, czyli substancji, które nie występują w sposób naturalny w roślinie. Powołując się na Hippokratesa, podkreślał, że największe znaczenie ma dieta. Sam Hippokrates za środki lecznicze uznawał w pierwszym rzędzie zioła lecznicze w stanie takim w jakim przyroda jest stworzyła. Madaus głosił, np.: podczas gdy dotychczas oznaczano wartość roślin leczniczych na podstawie ilości posiadanych przez nie glikozydów, alkaloidów, czy innych składników, ja, opierając się na podstawie własnych na olbrzymim materiale wykonanych badań zdołałem stwierdzić, że świeże, niezmienione jeszcze rośliny lecznicze zawierają składniki, których brak im później, gdyż przy nieodpowiedniej przeróbce zostają one zniszczone...
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 1 – Species antidiabeticae Herba Centauri – Erythraea centaurium (L.) Pers. (tysiącznik, czyli centuria pospolita, ziele) Herba Millefolii (Achillea millefolium L.; ziele krwawnika) Radix Taraxaci cum Herbae (Taraxacum officinale Web.; ziele i korzeń mniszka) Herba Cardui benedicti (ziele drapacza lekarskiego) Pericarpium Phaseoli (owocnia fasoli) Cort. Syzygium jambolana (Lam.) D.C = Syzygium cumini (L.) Skeels. – czapetka kuminowa (kora) Semen Lini (nasiona lnu) Zmieszać w równych ilościach 2-3 razy dz. wypić napar z łyżeczki mieszanki na szklankę wrzącej wody. Pić małymi porcjami.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 2 Sem. Curcurbitae decort. – łuskane nasiona dyni, rozdrobnione Fol. Uvae ursi – liść mącznicy lekarskiej Rhiz. Valerianae – kłącze kozłka Fol.Myrtilli – liść borówki Zmieszać w równych częściach. 4 łyżeczki mieszanki na 2 szklanki wody, parzyć. Wypić w ciągu dnia.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 3 Hb. Ericae vulgaris – ziele wrzosu Fol. Salviae – liść szałwii Hb. Alchemillae – ziele przywrotnika – każde po 20 g, zmieszać. 4 łyżeczki na 2 szklanki wody, napar, wypić w ciągu dnia.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 4 Fol. Vaccini myrtilli – liść borówki czarnej Hb. Taraxaci – ziele mniszka Fol. Vaccini vitis – liść borówki brusznicy wszystkie po 20 g Hb. Galegae officinalis 40 g Zmieszać. 1-2 łyżki mieszanki na 1 szklankę wody, zagotować, odstawić do naparzenia. Pić ciepłe przed jedzeniem, 2 razy dziennie.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 5 Fol. Vaccini myrtilli – liść borówki czarnej 40 g Cort. Fruct. Phaseoli 60 g – łupiny (owocnia) fasoli 60 g Zmieszać. 2 łyżki na 3 szklanki wody, gotować do objętości 2 szklanek, pić 2-3 razy dziennie po szklance odwaru.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 6 Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej Fol. Rubi fructicosi – liść jeżyny Fol. Urticae – liść pokrzywy Hb. Galegae – ziele rutwicy Cort. Fruct. Phaseoli – owocnia fasoli Zioła zmieszać w równych proporcjach, po 20 g. Pić odwar lub napar z 4 łyżeczek mieszanki na 2 szklanki wody; wypić w ciągu dnia małymi porcjami, przed jedzeniem.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 7 Fol. Eucalypt – liść eukaliptusa Fol. Bucco – liść Bukko (gruczlin) – Agathosma betulina ( Berg. ) Pillans Follic. Sennae – strąki senesowe (senesu) Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej Legum. Phaseol. – strąki fasoli Wszystkie zioła zmieszać w równych proporcjach, po 20 g. Odwar lub napar z 4 łyżeczek na 2 szklanki wody; wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 8 Cort. Fruct. Phaseoli – owocnia fasoli Sem. Lini – nasiona lnu Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej Zmieszać zioła w równych proporcjach. Odwar gotowany przez 3 godziny!, pić filiżankę odwaru przed jedzeniem. Proporcje 1 łyżka mieszanki na szklankę.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 9 Fruct. Syzygi jambolanae – owoc czapetki kuminowej 20 g Rad. Tormentillae – korzeń, tak naprawdę kłącze pięciornika kurze ziele, 10 g Hb. Potentillae anserinae – ziele srebrnika (pięciornik gęsi) 10 g Hb. Serpylli – ziele macierzanki 10 g Rad. Artemisiae – korzeń bylicy pospolitej 10 g Fruct. Phaseoli sine sem. (owocnia fasoli bez nasion) 20,0 Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej 20,0 Zioła wymieszać. Półtora łyżeczki mieszanki na 2 szklanki wody, zagotować. Wypić w ciągu dnia porcjami.
Zioła zalecane przy cukrzycy przez dra G. Madausa:
Bylica pospolita – Artemisia vulgaris L. – korzeń! – odwar – 1 łyżeczka na filiżankę wody, pić 3 razy dziennie.
Rutwica lekarska – Galega officinalis L. – ziele – macerat – 2 łyżeczki rozdrobnionego ziela zalać 1 szklanką wody, pozostawić na 8 h, przecedzić. Wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Rutwica lekarska – Galega officinalis L. – mieszanina owoców i ziela rutwicy 1:1; 1 łyżeczka takiej mieszanki na 1 szklankę zimnej wody, zagotować lub krótko pogotować, odstawić na 10 minut; pić po filiżance 3 razy dziennie przed jedzeniem.
Borówka czarna – Vaccinium myrtillus L. – napar z 2 łyżeczek liści na 2 szklanki wrzącej wody, wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Fasola zwyczajna – Phaseolus vulgaris L. – 10-20 g owocni fasoli dziennie, w naparze lub odwarze, np. 20 g owocni gotować w 1 L wody przez 3-4 godziny!, wypić w ciągu dnia 1/2 L odwaru.
Jeżyna krzewiasta – Rubus fruticosus L. – liść – napar – 4 łyżeczki liści na 2 szklanki wrzącej wody, wypić ciepłe w ciągu dnia, porcjami.
Czapetka kuminowa – Syzygium jambolana (Lam.) DC. = Eugenia jambolana Lamarck = Syzygium cumini ( L. ) Skeels – pół łyżeczki sproszkowanych owoców w szklance wrzącej wody, parzyć, potem wypić w ciągu dnia porcjami. Kora – 0,5 % odwar 2 razy dziennie (dawka kory 1 g dziennie)
Sam dr Gerhard Madaus nie był zwolennikiem powszechnego stosowania insuliny w leczeniu cukrzycy. Madaus głosił: mechaniczne leczenie środkami zastępczymi, jak np. terapią insulinową w cukrzycy daje smutne następstwa. Jakkolwiek odkrywca insuliny otrzymał nagrodę Nobla, to jednak przeklinają ten środek nie tysiące, lecz dziesiątki tysięcy chorych. Żaden lekarz nie jest w stanie dowieść, że cukrzycę potrafi wyleczyć insuliną. Skoro najwybitniejsi interniści dzisiaj ironicznie twierdzą, że zastrzyk insuliny pozwoli choremu zjeść 1 bułeczkę więcej, dowodzą najlepiej, że insulina nie jest środkiem leczniczym. Stosowanie jej prowadzi w końcu do zaniku w trzustce wysepek Langerhansa. Objawy towarzyszące terapii insulinowej są powszechnie znane. Uważam, że insulinę powinniśmy stosować tylko w przypadkach śpiączki cukrzycowej tym bardziej, że odpowiednią dietą, ruchem i środkami roślinnymi można cukrzycę wyleczyć, co stwierdzono podczas wojny. Metody te jednak nie cieszą się uznaniem chorych, gdyż przedstawiają dla nich pewną niewygodę. Zdaniem Maduasa czysto mechaniczne ujęcie materii jest powodem upadku powagi medycyny akademickiej.
Dzisiaj te słowa mogą się wydawać dziwne, jednakże pamiętajmy, że dr Madaus rozwijał tzw. medycynę biologiczną, która miała przede wszystkim leczyć przyczynowo, a nie objawowo. Propagował i głęboko omawiał podstawową zasadę medycyny biologicznej: Complexa complexis curantur (złożoność lecz/uzdrawiaj kompleksowo, całościowo, a nie tylko selektywnie/wybiórczo). Interpretując zasadę Complexa complexis curantur można dojść do wniosku, że choroba jest stanem patofizjologicznym o złożonej etiologii i patogenezie i umiejscowienie jej objawów nie powinno być wskazówką docelowej (umiejscowionej zależnie od objawów) aplikacji leku. Dla przykładu, choroba dająca objawy na skórze nie zawsze świadczy o chorej skórze (i tym samym o rzeczywistym umiejscowieniu choroby), może przecież dotyczyć choroby układu nerwowego, wątroby, nerek czy wewnętrznych narządów płciowych. Wg dra Madausa, optymalne leczenie to przede wszystkim usuwanie prawdziwej przyczyny choroby, a nie tylko postępowanie objawowe. Łagodzenie lub niwelowanie objawów daje jedynie komfort psychiczny pacjentowi, ale jest to złudne i powinno być traktowane jako pomocnicze (dodatkowe postępowanie). Najwłaściwsze jest traktowanie choroby, jako procesu wielonarządowego lub wieloukładowego, zatem konieczne jest zastosowanie w leku wielu różnych substancji, działających na wiele różnych tkanek, narządów i układów narządów (wieloreceptorowych). Tylko całościowe (kompleksowe) podejście lecznicze do chorego pacjenta daje optymalne i trwałe efekty przywrócenia pełnego jego stanu zdrowia. Leki kompleksowe mają na celu leczyć ciało i przywrócić równowagę bioenergetyczną ustroju. Prawidłowo opracowane leki powinny wyzwalać naturalne mechanizmy rekompensacji biochemicznej, mechanizmy samonaprawcze organizmu, innymi słowy, powinny wzbudzać naturalne, tkwiące w organizmie – procesy samoleczenia, regeneracji, detoksykacji itd. Optymalne leki kompleksowe przywracają prawidłowość wegetatywną (somatyczną) i co ważne – psychiczną.
W celu zrozumienia zasady działania tej grupy leków trzeba wejść w pewne szczegóły biochemiczne. Otóż enzymem docelowym dla tej grupy leków jest dipeptydylopeptydaza-4. Dipeptydylopeptydaza-4 – DPP-4 jest glikoproteiną katalityczną z grupy proteaz serynowych, obecną zarówno jako białko transbłonowe na powierzchni komórek śródbłonka, nabłonka jelitowego, nerek, wątroby i limfocytów T, jak i w postaci rozpuszczalnej (soluble DPP-4, sDPP-4) krążącej w osoczu.
Enzym ten odszczepia dwupeptydy od N-końca oligopeptydów. Aktywność enzymatyczną DPP-4 odkryto w 1966 roku.
Kluczowymi substratami fizjologicznymi DPP-4 są dwa hormony inkretynowe: peptyd glukagonopodobny typu 1 (glucagon-like peptide-1, GLP-1) oraz peptyd insulinotropowy zależny od glukozy (glucose-dependent insulinotropic polypeptide, GIP; dawniej – gastric inhibitory polypeptide, czyli żołądkowy peptyd hamujący). O GLP-1 pisałem w części 5 niniejszego cyklu artykułu. Wracając jednak do tematu: oba posiadają alaninę w pozycji drugiej od N-końca.
DPP-4 odcina dwupeptyd His-Ala, co powoduje niemal całkowitą inaktywację biologiczną obu inkretyn. W rezultacie okres półtrwania aktywnego GLP-1 wynosi zaledwie ok. 2 minuty, zanim GLP-1 dotrze do krążenia ogólnego, ponad 75% ulega degradacji już w obrębie jelita i wątroby. Ostatecznie jedynie 10–15% wydzielonego GLP-1 dociera do krwi w postaci aktywnej.
Pojawia się tutaj nazwa hormony inkretynowe. Pojęcie inkretyna zostało zaproponowane przez Ernesta Henry’ego Starlinga (1866–1927) na początku XX w., w kontekście jego badań nad regulacją czynności przewodu pokarmowego przez hormony tkankowe. Termin ten jednak nie upowszechnił się w ówczesnej literaturze naukowej.
W 1906 r. Ernest Henry Starling oraz Edward Albert Sharpey-Schafer prowadzili badania nad możliwym wpływem czynników jelitowych na wydzielanie trzustkowe. Tego samego roku E.P. Moore, E. Edie i W. Abram w Londynie podjęli próby leczenia cukrzycy u ludzi ekstraktami z błony śluzowej dwunastnicy (tzw. duodenal extracts), które – jak wówczas sądzono, mogły stymulować wydzielanie insuliny lub jej analogicznego czynnika. Choć wyniki były niejednoznaczne, doświadczenia te zapoczątkowały kierunek badań nad tzw. czynnikiem jelitowym uwalniania insuliny – intestinal factors of insulin release.
W 1929 r. belgijscy badacze Edgar Zunz (1870-1943) i Jean La Barre (1902-1987) przeprowadzili na psach doświadczenia z tzw. cross-circulation, czyli krążeniem skrzyżowanym, polegającym na przetoczeniu krwi z jelit jednego zwierzęcia do krążenia drugiego. Zaobserwowali, że dożylne podanie ekstraktów z błony śluzowej jelita cienkiego wywoływało wyraźny spadek glikemii, niezależny od bezpośredniego działania insuliny egzogennej i bez uszkodzenia trzustki. Wyniki te sugerowały obecność w błonie śluzowej jelita czynnika humoralnego pobudzającego wydzielanie insuliny. Jean La Barre w 1932 r. zaproponował dla tej hipotetycznej substancji nazwę incretin, od łacińskiego increscere – powodować wzrost, odnosząc ją do zwiększonego wydzielania insuliny po stymulacji jelitowej. Choć termin ten nie zyskał szerokiego uznania w pierwszej połowie XX w., idea inkretyn została ponownie odświeżona wraz z rozwojem endokrynologii przewodu pokarmowego.
W latach 70. XX w. koncepcję tzw. efektu inkretynowego rozwinął niemiecki gastroenterolog Werner Creutzfeldt (1924-2006) – dla uzupełnienia podam, że ojciec Wernera – Hans Gerhard Creutzfeldt (1885-1964), był neurologiem i współodkrywcą choroby Creutzfeldta-Jakoba (choroba prionowa). Werner Creutzfeldt w licznych doświadczeniach klinicznych wykazał, że doustne podanie glukozy wywołuje 2-3‑krotnie silniejszą odpowiedź insulinową w porównaniu z dożylnym podaniem izoglikemicznej ilości glukozy. Zjawisko to interpretowano jako działanie hormonów jelitowych, które są uwalniane po spożyciu węglowodanów i wzmacniają odpowiedź komórek β trzustki na glukozę. U osób zdrowych efekt inkretynowy odpowiada za ok. 50–70% całkowitej reakcji insulinowej, natomiast u pacjentów z cukrzycą typu 2 spada on do 20–30%, co świadczy o upośledzonej aktywności osi jelitowo‑trzustkowej.
W latach 80. XX w. szereg badań zespołów Michael Nauck, Jens J. Holst, Stephen R. Bloom, Daniel J. Drucker i John B. Buse doprowadził do jednoznacznego zidentyfikowania dwóch głównych hormonów odpowiedzialnych za tzw. efekt inkretynowy – glucose‑dependent insulinotropic polypeptide (GIP) oraz glucagon‑like peptide‑1 (GLP‑1). Stwierdzono, że hormony te są wydzielane odpowiednio z komórek K (dla GIP) zlokalizowanych w błonie śluzowej górnej części jelita cienkiego (dwunastnica, jelito czcze) oraz z komórek L (dla GLP‑1) występujących głównie w dystalnym jelicie krętym i okrężnicy.
GIP – żołądkowy peptyd hamujący został po raz pierwszy wyizolowany i opisany w 1970 r. przez Johna C. Browna i współpracowników z University of British Columbia jako gastric inhibitory polypeptide, ponieważ początkowo uważano go za hormon hamujący wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Już w 1973 r. wykazano, że zasadniczym działaniem GIP jest nasilenie wydzielania insuliny w sposób zależny od stężenia glukozy, dlatego nazwę zmieniono na glucose‑dependent insulinotropic polypeptide. W polskich podręcznikach i skryptach (nawet nowych), także niestety moich – wciąż można spotkać nazwę GIP.
Aktywny hormon glukagonopodobny typu 1 (GLP‑1) został zidentyfikowany w 1986 r. jako produkt potranslacyjnej proteolizy proglukagonu zachodzącej w komórkach enteroendokrynnych L jelita cienkiego i okrężnicy, kierowanej przez enzym konwertazę prohormonalną typu 1/3 (PC1/3). W wyniku tego procesu powstaje kilka peptydów, w tym oksyntomodulina, glicentyna, peptyd glukagonopodobny typu 2 (GLP‑2) oraz dwie biologicznie aktywne formy GLP‑1: GLP‑1(7-37) i jego amidowana pochodna GLP‑1(7-36)NH₂, która stanowi dominującą i bardziej stabilną postać fizjologiczną. Amidacja końca karboksylowego cząsteczki (-COOH → -CONH₂) zapewnia jej większą odporność na proteolizę i silniejsze powinowactwo do receptora GLP‑1R.
Inne fragmenty proglukagonu, powstające w wyniku działania odmiennych konwertaz (PC2) w komórkach α trzustki lub w neuronach mózgu, prowadzą do tworzenia glukagonu, oksyntomoduliny i fragmentu GRPP (glicentin‑related pancreatic polypeptide). Jednak spośród wszystkich produktów obróbki proglukagonu jedynie GLP‑1(7–36)NH₂ oraz GLP‑1(7–37) wykazują silne i swoiste działanie inkretynowe, polegające na zwiększeniu wydzielania insuliny w odpowiedzi na obecność glukozy.
Zespół Svetlany Mojsov, Daniela J. Druckera i Joela F. Habenera z Harvard Medical School oraz Massachusetts General Hospital wykazał, że syntetyczny GLP‑1, zarówno w postaci amidowanej (GLP‑1(7–36)NH₂), jak i nieamidowanej (GLP‑1(7–37)), nasilają wydzielanie insuliny wyłącznie w warunkach hiperglikemii. Takie działanie, ściśle glukozo-zależne, stanowi kluczową cechę fizjologiczną inkretyn, ograniczającą ryzyko hipoglikemii i czyniąc GLP‑1 atrakcyjnym kandydatem do terapii przeciwcukrzycowych.
W latach 90. XX w. ustalono, że enzym dipeptydylopeptydaza‑4 (DPP‑4) jest głównym czynnikiem odpowiedzialnym za szybkie unieczynnienie GLP‑1 i GIP. Enzym ten odcina dwupeptyd z N‑końca obu cząsteczek – w przypadku GLP‑1 usuwa reszty histydyny i alaniny (His‑Ala), przekształcając aktywną formę GLP‑1(7–36)NH₂ w biologicznie nieaktywną postać GLP‑1(9–36)NH₂.
DPP‑4 jest serynową egzopeptydazą błonową należącą do rodziny dipeptydylopeptydaz (gen DPP4 zlokalizowany na chromosomie 2q24.3). Występuje powszechnie na powierzchni komórek śródbłonka naczyń, hepatocytów, enterocytów, limfocytów T i komórek nerwowych, a w osoczu krwi obecna jest jej rozpuszczalna forma. DPP‑4 znana jest równocześnie jako antygen powierzchniowy CD26, pełniący funkcje kostymulacyjne w aktywacji limfocytów T i w regulacji odpowiedzi immunologicznej. Z tego względu inhibitory DPP‑4 muszą zachowywać wysoki stopień selektywności, aby nie zaburzać procesów immunologicznych.
Poznanie roli DPP‑4 umożliwiło opracowanie nowej klasy doustnych leków przeciwcukrzycowych – inhibitorów DPP‑4 (gliptyn). Pierwszym związkiem o takim działaniu przetestowanym eksperymentalnie był walinopirolid (valine pyrrolidide). W badaniach na modelach zwierzęcych wykazano, że podwoił on stężenie aktywnej formy GLP‑1 w osoczu, wydłużył okres półtrwania GIP z ok. 3 do 8 minut oraz istotnie poprawił tolerancję glukozy.
Opracowanie pochodnych o większej biodostępności, selektywności i trwałości doprowadziło do powstania szeregu doustnych inhibitorów DPP‑4, tj. gliptyn (gliptins). Są to małocząsteczkowe inhibitory kompetycyjne, które wiążą się w sposób odwracalny z centrum katalitycznym enzymu zawierającym reszty Ser630, Asp708 i His740, blokując dostęp substratu, lecz nie zaburzając innych funkcji biologicznych DPP‑4.
Inhibitory te nie wykazują samodzielnie działania hipoglikemizującego – ich skuteczność opiera się na ochronie endogennych inkretyn (GLP‑1 i GIP) przed degradacją, co wydłuża ich okres półtrwania i nasila ich fizjologiczne efekty.
Zahamowanie aktywności DPP‑4 powoduje około dwukrotny wzrost stężenia krążących aktywnych form GLP‑1 i GIP, co prowadzi do:
1) Nasilenia wydzielania insuliny z komórek β wysp Langerhansa (efekt zależny od stężenia glukozy, minimalizujący ryzyko hipoglikemii).
2) Hamowania sekrecji glukagonu z komórek α (również w sposób glukozo-zależny).
3) Zmniejszenia wątrobowej produkcji glukozy (poprzez ograniczenie glukoneogenezy i glikogenolizy).
4) Spowolnienia opróżniania żołądka, choć efekt ten jest umiarkowany w porównaniu z agonistami receptora GLP‑1.
Z tego względu, że działanie inkretyn jest ściśle glukozo‑zależne, ryzyko hipoglikemii przy monoterapii gliptynami pozostaje bardzo niskie, nawet w terapii skojarzonej z metforminą.
W podręcznikach farmakologii inhibitory DPP‑4 podzielono ze względu na strukturę chemiczną i sposób wiązania z enzymem:
a) Peptydomimetyki – naśladują strukturę naturalnego substratu DPP‑4, tworzą odwracalny kowalencyjny kompleks z centrum katalitycznym enzymu. Dysocjacja związku przebiega powoli, co zapewnia długotrwałe hamowanie aktywności enzymatycznej nawet po obniżeniu stężenia leku w osoczu. Do tej grupy należą:
vildagliptyna (vildagliptin)
saxagliptyna (saxagliptin)
teneligliptyna (teneligliptin)
b) Niepeptydomimetyki – tworzą niekowalencyjne wiązania (głównie wodorowe i hydrofobowe) z aminokwasami centrum katalitycznego DPP‑4, działając jako odwracalne inhibitory kompetycyjne o szybkim początku działania. Do tej grupy zaliczone zostały:
sitagliptynę (sitagliptin)
alogliptynę (alogliptin)
linagliptynę (linagliptin)
gemigliptynę (gemigliptin)
anagliptynę (anagliptin)
trelagliptynę (trelagliptin)
omarigliptynę (omarigliptin)
ewogliptynę (evogliptin)
Do pierwszych klinicznie zatwierdzonych inhibitorów DPP‑4 należą: sitagliptyna (Merck, USA, 2006), vildagliptyna (Novartis, 2007), saxagliptyna (Bristol‑Myers Squibb, 2009), alogliptyna (Takeda, 2010) oraz linagliptyna (Boehringer Ingelheim, 2011). Wszystkie charakteryzują się wysoką biodostępnością doustną, długim okresem półtrwania (12–24 h), brakiem ryzyka hipoglikemii oraz neutralnym wpływem na masę ciała, co czyni z nich preparaty bezpieczne i dobrze tolerowane w terapii cukrzycy typu 2.
Trelagliptyna i omarigliptyna stanowią istotny postęp w grupie inhibitorów DPP‑4, są to bowiem jedynie gliptyny o długotrwałym działaniu, umożliwiające dawkowanie raz na tydzień dzięki wyjątkowo wydłużonemu okresowi półtrwania.
Trelagliptyna (trelagliptin succinate), opracowana przez Takeda Pharmaceutical Company, cechuje się okresem półtrwania w osoczu rzędu 60–80 godzin i wysoką biodostępnością po podaniu doustnym (>90%). Została zarejestrowana w Japonii w 2015 r. pod nazwą handlową Zafatek, natomiast nie uzyskała dopuszczenia do obrotu w Unii Europejskiej ani w USA z powodu ograniczonej dokumentacji długoterminowego bezpieczeństwa.
Omarigliptyna (omarigliptin, wcześniej MK‑3102, opracowana przez Merck & Co.) również umożliwia podanie raz na tydzień dzięki długiemu okresowi półtrwania (ok. 160-170 godzin) i silnemu wiązaniu z enzymem DPP‑4. Lek był dostępny w Japonii od 2015 r. pod nazwą Marizev, jednak firma Merck wstrzymała jego rozwój i rejestrację w USA oraz UE w 2018 r., mimo obiecujących wyników klinicznych (faza III badań – Omarigliptin Global Clinical Program).
Na rynku europejskim i amerykańskim dostępne są liczne preparaty złożone inhibitorów DPP‑4 z metforminą, co pozwala uprościć terapię i poprawić jej przestrzeganie przez pacjentów. Do najczęściej stosowanych należą:
Preparaty te łączą komplementarne mechanizmy działania, dla przykładu metformina hamuje wątrobową glukoneogenezę i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, natomiast inkretynowe modulatory (gliptyny) zwiększają wydzielanie insuliny i ograniczają glukagon w sposób zależny od glikemii. Takie połączenie umożliwia lepszą kontrolę glikemii przy minimalnym ryzyku hipoglikemii i neutralnym wpływie na masę ciała.
Inhibitory dipeptydylopeptydazy‑4 (DPP‑4) zwiększają stężenia krążących aktywnych form hormonów inkretynowych – glukagonopodobnego peptydu‑1 (GLP‑1) oraz glukozozależnego peptydu insulinotropowego (GIP). Wzrost ich aktywności prowadzi do nasilenia wydzielania insuliny z komórek β wysp Langerhansa w sposób zależny od stężenia glukozy, a jednocześnie do hamowania sekrecji glukagonu z komórek α trzustki. Dzięki temu obniżają glikemię poposiłkową i glikemię na czczo, poprawiając całodobowy profil glikemii bez wywoływania hipoglikemii. Ponadto, poprzez spowolnienie opróżniania żołądka i poprawę czucia sytości, mogą w umiarkowanym stopniu zmniejszać łaknienie i wspomagać redukcję masy ciała, szczególnie w terapii skojarzonej z modyfikacją diety i aktywnością fizyczną. Inhibitory DPP‑4 są zalecane jako leczenie wspomagające u pacjentów z cukrzycą typu 2, zwłaszcza w przypadkach niewystarczającej kontroli glikemii za pomocą diety, wysiłku fizycznego lub monoterapii metforminą. Wykazują korzystny profil bezpieczeństwa, niskie ryzyko hipoglikemii i neutralny wpływ na masę ciała. Coraz częściej rozważa się również ich zastosowanie w leczeniu zespołu metabolicznego i otyłości, zwłaszcza w połączeniu z metforminą lub agonistami receptora GLP‑1, co wzmacnia efekt sytości i poprawia kontrolę metaboliczną.
Warto wspomnieć, że berberyna – alkaloid izochinolinowy, niejednokrotnie wspominany w tym cyklu artykułów, występujący w roślinach z rodzajów Berberis L. (Berberidaceae), Coptis Salisb. (Ranunculaceae), Hydrastis canadensis L. (Ranunculaceae) oraz Phellodendron amurense Rupr. (Rutaceae) również wykazuje zdolność hamowania aktywności enzymu dipeptydylopeptydazy‑4 (DPP‑4), co może częściowo tłumaczyć jej udokumentowane działanie hipoglikemizujące. Berberyna (C₂₀H₁₈NO₄⁺) jest alkaloidem typu protoberberynowego, o wyraźnych właściwościach przeciwcukrzycowych, hipolipemicznych i przeciwzapalnych. Problemem jest jednak biodostępność drogą doustną. Berberyna jest stosowana w postaci przetworów od tysiącleci w medycynie ludowej krajów azjatyckich, m.in. z surowców Rhizoma Coptidis, Cortex Phellodendriamurensis i Radix Berberidis. Współczesne badania kliniczne potwierdzają, że berberyna obniża odsetek hemoglobiny glikowanej (HbA1c) średnio o 0,5–0,9%, co jest porównywalne z działaniem syntetycznych inhibitorów DPP‑4 (gliptyn) oraz metforminy. Mechanizm jej działania obejmuje aktywację kinazy AMPK, poprawę wrażliwości receptorów insulinowych, regulację mikrobiomu jelitowego oraz częściową inhibicję DPP‑4.
W grupie naturalnych inhibitorów DPP‑4 aktywność wykazuje również mango indyjskie – Mangifera indica L. z rodziny Anacardiaceae (nanerczowate). Drzewo to, dorastające do 30 m wysokości, pochodzi z Azji Południowo‑Wschodniej, jednak obecnie uprawiane jest w krajach tropikalnych i subtropikalnych Afryki, Ameryki oraz w Indiach. Surowcem o najsilniejszej aktywności przeciwcukrzycowej są liście, z których sporządza się nalewkę 1:10 na etanolu 70% (dawkowanie: 5 ml raz dziennie w 100 ml wody). Ekstrakty alkoholowe z liści mango wykazują działanie insulinotropowe, hipolipidemiczne, lipotropowe, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, co potwierdzono w badaniach in vivo.
Do grupy roślin i substancji naturalnych o potencjalnej aktywności inkretynowej i DPP‑4‑hamującej należą również:
–balsamka – Momordica charantia L. (Cucurbitaceae)
– oraz fitoskładniki takie jak kwas galusowy i kwas ferulowy, opisane na blogu niejednokrotnie 🙂
– a takżeliść drzewa oliwnego – Folium Oleae
Gaj oliwny w Grecji, Chalkidiki
Liść drzewa oliwnego (Folium Oleae europaeae) pochodzi z gatunku oliwka europejska – Olea europaea L. z rodziny Oleaceae. Jest to surowiec farmakopealny, opisany w Farmakopei Polskiej i Europejskiej. Za surowiec uznaje się wysuszony liść zawierający nie mniej niż 5% oleuropeiny (C₂₅H₃₂O₁₃; M = 540,5).
W liściach oliwki europejskiej – Olea europaea L. (Oleaceae) stwierdzono bogatą frakcję związków fenolowych, głównie sekoirydoidów oleozydowych (oleoside-type secoiridoids) oraz pochodnych fenyloetanolu: tyrozolu (p-hydroxyphenylethanol, p-HPEA) i hydroksytyrozolu (3,4-dihydroxyphenylethanol, o skrócie 3,4-DHPEA). Związkiem dominującym jest oleuropeina, której zawartość, w zależności od odmiany, pory roku i metody suszenia, wynosi od kilku do nawet 19% suchej masy liści. Pod względem chemicznym oleuropeina jest glukozydowym sekoirydoidem oleozydowym (secoiridoid glucoside), w którego strukturze hydroksytyrozol połączony jest wiązaniem estrowym z częścią sekoirydoidową (pochodną kwasu elenolowego = elenolic acid), zaś reszta glukozy przyłączona jest wiązaniem O-glikozydowym. Obok oleuropeiny, w liściach oliwki występują inne sekoirydoidy: ligstrozyd (ligstroside; analog oleuropeiny z resztą tyrozolu), oleurozyid (oleuroside; izomer oleuropeiny), sekologanozyd (secologanoside), demetyloleuropeina (demethyloleuropein), a z grupy fenyloetanoidów: werbaskozyd (verbascoside, o nazwie synonimowej acteoside = akteozyd).
W toku biotransformacji enzymatycznej – zachodzącej in vivo podczas dojrzewania owoców, a w warunkach laboratoryjnych aktywowanej np. przez liofilizację liści – endogenna β-glukozydaza (OeGLU) odszczepia glukozę od oleuropeiny, dając niestabilny aglikon, który następnie pod wpływem metylesterazy kwasu elenolowego (OeEAME) ulega demetylacji i dekarboksylacji, tworząc oleaceinę (oleacein; 3,4-DHPEA-EDA), dialdehyd o silnym działaniu przeciwutleniającym i przeciwzapalnym. Analogiczny szlak prowadzi od ligustrozydu do oleokantalu (oleocanthal), nadającego oliwie z oliwek extra virgin charakterystyczny smak ostry.
W grupie flawonoidów liści oliwnych dominują luteolina, apigenina, diosmetyna i rutyna. Dodatkowo w niewielkich ilościach wykryto alkaloidy chinolinowe: cynchoninę, cynchonidynę i dwuhydrocynchonidynę.
Oleaceina i pokrewne sekoirydoidy wykazują aktywność inhibitorów konwertazy angiotensyny (ACEI), natomiast oleuropeina odpowiada za działanie przeciwmiażdżycowe, wazodylatacyjne, antyarytmiczne i spazmolityczne. Liczne badania potwierdzają również działanie hipoglikemizujące, częściowo wynikające z hamowania DPP‑4 oraz nasilenia zależnej od AMPK przemiany glukozy w mięśniach.
Preparaty z liści oliwnych obniżają ciśnienie tętnicze, rozszerzają naczynia wieńcowe i zmniejszają poziom glukozy we krwi. Nalewki etanolowe (1:10, 70% etanol) są bardziej efektywne farmakologicznie ze względu na trudno rozpuszczalne związki czynne. Dawkowanie tradycyjne: 5 ml nalewki 2–3 razy dziennie lub napar z 7-8 g liści na 150–200 ml wody, 3-4 filiżanki dziennie (Blaschek, 2016; Prentner, 2017).
W handlu dostępne są preparaty standaryzowane na zawartość oleuropeiny lub hydroksytyrozolu (ekstrakty suchy i płynny), wykorzystywane w fitoterapii cukrzycy typu 2, nadciśnienia i miażdżycy.
Katzung B., Masters S.B., Trevor A.J., Farmakologia ogólna i kliniczna. Tom II.Wydawnictwo Czelej. Lublin 2012, s. 856-859.
Buczko W., Danysz A., Kompendium farmakologii i farmakoterapii. Edra Urban&Partner, Wrocław 2016, s. 120-123.
Rang H.P., Dale M.M. i in., Farmakologia. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2014, s. 396-399.
Korbut R. (red.), Farmakologia. PZWL, Warszawa 2012, s. 467-469.
Lim T.K., Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants. Volume 1, Fruits. Springer, Dordrecht, Heidelberg London, New York, 2012, s. 104-105.
Blaschek W., Wichtl-Teedrogen und Phytopharmaka, wydanie 6., Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 2016, s. 454-455. Prentner A., Heilpflanzen der Traditionellen Europäischen Medizin. Springer Verlag, Berlin 2017, s. 70-71.
Deacon CF. Dipeptidyl peptidase 4 inhibitors in the treatment of type 2 diabetes mellitus. Nature Reviews Endocrinology 2020;16(11):642–653. PMID: 32929230. DOI: 10.1038/s41574-020-0399-8
Kanie T, Mizuno A, Takaoka Y, Suzuki T, Yoneoka D, Nishikawa Y, Tam WWS, Morze J, Rynkiewicz A, Xin Y, Wu O, Providencia R, Kwong JSW. Dipeptidyl peptidase-4 inhibitors, glucagon-like peptide 1 receptor agonists and sodium-glucose co-transporter-2 inhibitors for people with cardiovascular disease: a network meta-analysis. Cochrane Database of Systematic Reviews 2021;10(10):CD013650. PMID: 34693515. PMCID: PMC8812344. DOI: 10.1002/14651858.CD013650.pub2
Zakaria EM, Tawfeek WM, Hassanin MH, Hassaballah MY. Cardiovascular protection by DPP-4 inhibitors in preclinical studies: an updated review of molecular mechanisms. Naunyn-Schmiedeberg’s Archives of Pharmacology 2022;395(11):1357–1372. PMID: 35945358. PMCID: PMC9568460. DOI: 10.1007/s00210-022-02279-3
Kasina SVSK, Baradhi KM. Dipeptidyl Peptidase IV Inhibitors. W: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 [aktualizacja: 22 maja 2023; dostęp: 2025]. PMID: 31194471. Bookshelf ID: NBK542331. Dostępne: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542331/
Holst JJ. From the Incretin Concept and the Discovery of GLP-1 to Today’s Diabetes Therapy. Frontiers in Endocrinology 2019;10:260. PMID: 31080438. PMCID: PMC6497767. DOI: 10.3389/fendo.2019.00260
Cukrzyca typu I (diabetes mellitus type 1, T1DM) jest chorobą autoimmunologiczną, w której dochodzi do destrukcji komórek β wysepek Langerhansa trzustki. Z punktu widzenia naukowego żadna roślina lecznicza nie zastępuje insulinoterapii. Fitoterapia w tym typie cukrzycy może stanowić wyłącznie terapię wspomagającą, niestety nie zastępuje insulinoterapii, lecz może pozwalać na kontrolę glikemii i modulować odpowiedź immunologiczną.
Potencjalne zastosowanie fitoterapii w cukrzycy I obejmuje trzy cele:
1) ochronę resztkowych komórek β (beta-cell preservation)
Gymnema sylvestre (Retz.) R.Brown ex Sm. (rodzina Apocynaceae, dawniej Asclepiadaceae) = Marsdenia sylvestris (Retz.) P.I.Forst., znana pod nazwą gurmar, jest jedyną rośliną, która była badana klinicznie z zakresie zastosowania jej w terapii cukrzycy insulinozależnej – IDDM[1] Autorzy zasugerowali, że Gymnema sylvestre może wspomagać endogenną sekrecję insuliny, być może poprzez regenerację lub rewaskularyzację resztkowych komórek β. 27 pacjentom cierpiącym na cukrzycę insulinozeleżną podawano wodny ekstrakt z liści Gymnema sylvestre, w dawce 400 mg/dobę, co ważne – w trakcie insulinoterapii. Zapotrzebowanie na insulinę zmniejszyło się wraz ze stężeniem glukozy we krwi na czczo, hemoglobiny glikozylowanej (HbA1c) i białek osocza glikozylowanych.
Kwasy gymnemowe stymulują sekrecję insuliny z komórek β poprzez zwiększenie przepuszczalności błony komórkowej, hamują wchłanianie glukozy z jelita, stymulują aktywność enzymów glikolitycznych. W modelach zwierzęcych wykazano zdolność do neogenezy wysp trzustkowych.
Gurmar
Do roślin modulujących odpowiedź autoimmunologiczną należy piwonia chińska (Paeonia lactiflora Pallas), która należy do rodziny Paeoniaceae (piwoniowate). Pochodzi z Dalekiego Wschodu (Azja Wschodnia i Azja Środkowa). Korzeń zawiera związki o działaniu immunomodulującym, które mogą wpływać korzystnie w schorzeniach autoimmunologicznych.
Korzeń piwonii chińskiej zawiera kompleks glikozydów monoterpenowych określanych jako TGP (Total Glucosides of Peony). Peonifloryna (paeoniflorin)jest jednym ze składników grupy TGP. Jest to hydrofilny glikozyd monoterpenowy o wzorze chemicznym C₂₃H₂₈O₁₁. Do innych glikozydów monoterpenowych należą: albifloryna = albiflorin, oksypeonifloryna = oxypaeoniflorin, benzoilopeonifloryna = benzoylpaeoniflorin). W korzeniu piwonii występują również trójterpeny, garbniki, fenolokwasy (np. kwas galusowy).[2]
Peonifloryna wykazuje silne działanie przeciwzapalne i immunoregulacyjne w niektórych zwierzęcych modelach chorób autoimmunologicznych, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów i tocznia rumieniowatego układowego. [3]Peonifloryna łagodzi przebieg cukrzycy i jej powikłań poprzez obniżenie poziomu cukru we krwi, poprawę wrażliwości na insulinę, regulację mikrobioty jelitowej i autofagii, przywrócenie funkcji mitochondriów, regulację metabolizmu lipidów, działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, hamowanie apoptozy, a także regulację odporności. Peonifloryna charakteryzuje się szybkim wchłanianiem, dobrą dystrybucją, szybkim metabolizmem i wydalaniem przez nerki. [4] Okres półtrwania wynosi około 1,5-2 godziny.
Peonifloryna chroni komórki beta trzustki przez:
Działanie przeciwutleniające: zwiększa aktywność SOD (superoxide dismutase), CAT (catalase) i poziomy zredukowanego glutationu (GSH), zmniejsza poziomy MDA (malondialdehyde) i reaktywnych form tlenu (ROS).
Redukcję stresu oksydacyjnego: aktywuje szlak Nrf2/ARE (Nuclear factor erythroid 2-related factor 2/Antioxidant response element), kluczowy w ochronie antyoksydacyjnej komórek.
Modulację autofagii: przywraca prawidłową autofagię, której zaburzenie przyczynia się do degradacji komórek beta.
W przypadku nefropatia cukrzycowej (DN) peonifloryna hamuje uszkodzenie nerek przez:
hamowanie infiltracji makrofagów przez szlak TLR4/NF-κB
hamowanie białkomoczu
zmniejszenie ekspresji markerów stanu zapalnego (MCP-1, TNF-α, iNOS)
hamowanie polaryzacji makrofagów M1 przez bezpośrednie wiązanie i stabilizację HIF-1α (Hypoxia-inducible factor 1-alpha)
W zakresie ochrony przed retinopatią cukrzycową peonifloryna zmniejsza aktywność komórek glejowych, hamuje szlak TLR4/p38/NF-κB oraz redukuje poziomy IL-1β i MMP-9 (matrix metalloproteinase-9).
Z kolei w zakresie protekcji przed neuropatią cukrzycową glikozydy monoterpenoidowe piwonii chroni komórki Schwanna przez hamowanie stresu oksydacyjnego, stresu retikulum endoplazmatycznego i apoptozy.
Przeciętna dzienna dawka sumy glikozydów monoterpenowych piwonii – TGP w zastosowaniach klinicznych wynosi 1200-1800 mg (jest to ekwiwalent około 600-900 mg czystej peonifloryny). Dawka 1500 mg ekstraktu TGP jest zgodna z zaleceniami stosowanymi w leczeniu chorób autoimmunologicznych.
Ostryż długi – Curcuma longa L., z rodziny imbirowatych – Zingiberaceae zawiera bardzo różnorodne składniki i szeroko jest polecany w różnych schorzeniach metabolicznych, w tym przy cukrzycy. W Polsce preparaty z kurkumy polecano przede wszystkim w schorzeniach wątroby, przy dyskinezach dróg żółciowych i w profilaktyce kamicy żółciowej. Kurkumę w klasycznej fitoterapii traktowano w Europie przede wszystkim jako dobry środek żółciotwórczy, żółciopędny i ochronny na wątrobę. Dopiero w latach 90. XX wieku w publikacjach europejskich zaczęły pojawiać się informacje na temat innych właściwości i zastosowań preparatów kurkumy. Barwna substancja – kurkumina znalazła też zastosowanie jako barwnik w przemyśle spożywczym. W okresach nieurodzaju oraz zwiększonego popytu na kurkumę, surowiec jest często fałszowany (dosypywanie kredy lub innych minerałów, dodawanie barwników syntetycznych, dosypywanie kłączy lub zmielonych korzeni barwionych rozmaitymi pigmentami).
Do tej pory zidentyfikowano w kłączach kurkumy, co najmniej 235 związków, głównie fenolowych i terpenoidowych, w tym 22 składniki z grupy diaryloheptanoidów i diarylopentanoidów, osiem fenylopropenów i innych związków fenolowych, 68 monoterpenów, 109 seskwiterpenów, pięć diterpenów, trzy triterpenoidy, cztery sterole, dwa alkaloidy i 14 innych związków. Kurkuminoidy (diarylheptanoidy) i olejki eteryczne są głównymi składnikami aktywnymi. Kurkuminoidy w kurkumie gromadzą się głównie w kłączach. W olejkach eterycznych z liści i kwiatów zazwyczaj dominują monoterpeny, podczas gdy olejek z korzeni i kłączy zawiera głównie seskwiterpeny. Zawartość kurkuminoidów w kłączach kurkumy często różni się w zależności od odmiany, lokalizacji, źródła i warunków uprawy, podczas gdy skład olejków eterycznych kłączy kurkumy różni się znacznie w zależności od odmiany i lokalizacji geograficznej. Ponadto, zarówno kurkuminoidy, jak i olejki eteryczne różnią się zawartością w zależności od metod ekstrakcji i są niestabilne w procesach ekstrakcji i przechowywania.[5]Istotne są 3 kurkuminoidy: kurkumina (diferuloilometan = diferuloylmethane, główny składnik odpowiedzialny za jej jaskrawożółty kolor), dezmetoksykurkumina (desmethoxycurcumin) i bisdemetoksykurkumina (bisdemethoxycurcumin). [6] Zawartość kurkuminoidów w Curcuma longa wynosi zazwyczaj 2–5% suchej masy kłącza, z tego kurkumina stanowi 70–80% wszystkich kurkuminoidów, demetoksykurkumina 15–20%, a bisdemetoksykurkumina 5–10%. W suplementach diety i lekach często stosuje się standaryzowane ekstrakty suche, np. zawierające 95% kurkuminoidów.
W przyspieszonych modelach cukrzycy autoimmunizacyjnej na myszach NOD (non-obese diabetic) kurkumina w dawkach 5–50 mg/kg m.c. istotnie opóźniała wystąpienie choroby, a w części przypadków zapobiegała cukrzycy autoimmunologicznej poprzez hamowanie infiltracji leukocytów trzustkowych i zachowanie (ochronę) komórek wytwarzających insulinę.[7] Mechanizm działania polega na modulacji odpowiedzi limfocytów T; kurkumina hamuje proliferację limfocytów CD4+ i zmniejsza produkcję IFN-γ przez komórki Th1, co jest kluczowe w patogenezie T1DM. Ponadto kurkumina redukuje aktywację NF-κB w stymulowanych limfocytach i upośledza funkcję stymulującą komórek dendrytycznych.
W modelu zwierzęcym cukrzycy typu 1 indukowanej streptozotocyną (STZ) u szczurów, pochodna kurkuminy podawana doustnie przez 40 dni indukowała regenerację wysp trzustkowych, co potwierdzono histopatologicznie i immunohistochemicznie (ekspresja insuliny i CD105). [8]
Wszystkim zawsze wydawało się, że kurkuma jest bezpieczna. Nowsze badanie in vitro wykazało, że kurkumina w stosunkowo wysokich stężeniach (60 μg/ml, tj. 0,163 μM) jest paradoksalnie toksyczna wobec komórek β, co stanowi istotne zastrzeżenie kliniczne zdaniem coraz większej liczby autorów. Kurkumina z jednej strony zwiększa żywotność komórek i wydzielanie insuliny w wysepkach Langerhansa, z drugiej jednak, w stężeniu 60 μg/ml kurkumina zmniejszała nawet o 70-75% żywotność komórek β, i znacząco redukowała wydzielanie insuliny. [9]
Brakuje jak na razie randomizowanych kontrolowanych badań klinicznych – randomized controlled trial – RCT z kurkuminą u pacjentów cierpiących na cukrzycę 1. Głównym problemem farmakokinetycznym jest również wyjątkowo niska biodostępność doustna kurkuminy. Wprawdzie liczne formulacje kurkuminoidów, np. z piperyną, kapsaicyną, liposomalne, nanocząsteczkowe, nanoemulsyjne, próbują ten problem rozwiązać, jednakże nigdy nie wiemy, czy w dostatecznym stopniu zapewniają przenikanie do tkanek docelowych.
Czarnuszka siewna – Nigella sativa L., z rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae jest źródłem nasion – Semen Nigellae. W nasionach zawarte są białka (20-25%), węglowodany (30–35%), fitosterole ( β-sitosterol, stigmasterol), flawonoidy (kwercetyna, kemferol), saponiny 0,5-1% (alfa-hederyna), alkaloidy (nigellicyna, nigellicymina), wreszcie olej 30–40%, a w nim kwas linolowy: 50–60%, kwas oleinowy: 20–25%, kwas palmitynowy: 10–15%, kwas stearynowy: 2–3%, kwas eikozadienowy: <1%. W nasionach znajduje się również olejek eteryczny, około 0,4-0,5% a w nim:
tymochinon (thymoquinone): 27–50% (najważniejszy, najlepiej przebadany składnik aktywny)
p-cymen (p-cymene): 10–20%
α-tujen (α-thujene): 5–10%
α-pinen (α-pinene): 3–5%
tymohydrochinon (thymohydroquinone): 1–5%
ditymochinon (dithymoquinone – nigellone): <1%
Inne związki (m.in. karwakrol, 4-terpineol, trans-anetol) w mniejszych ilościach.
Zawartość witamin jest zróżnicowana, ale nasiona są dobrym źródłem witamin z grupy B oraz witaminy E: witamina E (tokoferole): 5–10 mg/100g (głównie γ-tokoferol); witaminy z grupy B: tiamina (B1): 0.5–1 mg/100g, ryboflawina (B2): 0.2–0.5 mg/100g, niacyna (B3): 3–5 mg/100g, kwas foliowy (B9): śladowe ilości.
Etanolowy ekstrakt z nasion czarnuszki zwiększa sekrecję insuliny, stymuluje proliferację komórek β trzustki i nasila wychwyt glukozy w komórkach mięśniowych i tłuszczowych. Działanie hipoglikemizujące przypisuje się głównie tymochinomowi, który hamuje glukoneogenezę wątrobową i zwiększa wrażliwość tkanek obwodowych na insulinę.Nigella sativa wykazuje działanie hipoglikemiczne ze względu na obecność nie tylko tymochinonu, ale również ditymochinonu, kwasu linolowego i kwasu oleinowego, które mogą być odpowiedzialne za stymulację komórek β trzustki, powodując wydzielanie insuliny, zmniejszając glukoneogenezę wątrobową i indukując wrażliwość na insulinę w tkankach obwodowych. Badanie kliniczne z grupą kontrolną otrzymującą placebo i podwójnie ślepą próbą przeprowadzone na 114 pacjentach z cukrzycą typu 2 wykazało, że suplementacja N. sativa odgrywa ważną rolę w łagodzeniu stresu oksydacyjnego, przy czym ten ostatni jest odpowiedzialny za patogenezę cukrzycy. Pod wpływem czarnuszki następuje poprawa całkowitej pojemności antyoksydacyjnej, wartości glutationu i dysmutazy ponadtlenkowej. To samo badanie wykazało, że zmniejszenie insulinooporności było również istotne u pacjentów z cukrzycą w grupie przyjmującej czarnuszkę w porównaniu z grupą placebo. Stwierdzono, że suplementacja Nigella sativa u pacjentów z cukrzycą typu 2 znacząco poprawiła poziom glukozy we krwi na czczo, HbA1c, cholesterolu całkowitego i LDL. W związku z tym, systematyczny przegląd przeprowadzony w celu oceny wpływu N. sativa na cukrzycę typu 2 zasugerował również, że może być ona stosowana wspomagająco z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi w celu leczenia choroby. [10]
Czarnuszka przede wszystkim ma zastosowanie w leczeniu cukrzycy 2, ale jest również często polecana przy cukrzycy 1. Tymochinon posiada udokumentowane właściwości immunomodulujące (hamuje NF-κB, TNF-α, IL-6, IL-1β), co czyni go potencjalnie interesującym lekiem w cukrzycy 1 ( T1D), lecz nadal brakuje wiarygodnych RCT u pacjentów z cukrzycą typu 1.
Olej z czarnuszki o silnym zapachu i smaku (pełny, bez rafinacji) należy przyjmować regularnie po 1 łyżeczce 2 razy dziennie. Ponadto zaleca się spożywanie pogniecionych (ześrutowanych, zmielonych, roztartych) nasion, po 1 łyżeczce dziennie.
Balsamka – Momordica charantia L. (rodzina Cucurbitaceae) zawiera w owocach charantynę (charantin, tak naprawdę to mieszanina glikozydów steroidowych: β-sitosterol-glukozyd i 5,25-stigmastadien-3β-ol-glukozyd), polipeptyd-p (polypeptide-p, insulin-like hypoglycemic protein), wicyna (vicine) oraz momordycynę (momordicin). Polipeptyd-p jest określany jako „insulina roślinna” ze względu na strukturalne podobieństwo do insuliny i zdolność obniżania glikemii po iniekcji podskórnej. W modelach zwierzęcych cukrzycy indukowanej alloksanem (model T1DM) polisacharydy z Momordica charantia wykazały działanie przeciwcukrzycowe.
Polipeptyd-p jest określany jako „insulina roślinna” ze względu na strukturalne podobieństwo do insuliny i zdolność obniżania glikemii po iniekcji podskórnej. W modelach zwierzęcych cukrzycy indukowanej alloksanem (model T1DM) polisacharydy z Momordica charantia wykazały działanie przeciwcukrzycowe. Reguluje i obniża poziom glukozy we krwi u pacjentów z cukrzycą poprzez poprawę wrażliwości na insulinę i zmniejszenie produkcji glukozy w wątrobie. Do korzystnych cech balsamki należą również właściwości przeciwzapalne, immunomodulacyjne, hipolipidemiczne, antyoksydacyjne, przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe.[11] Surowcem są całe owoce, wraz z nasionami.
Surowce bogate w berberynę mogą być przydatne w leczeniu cukrzycy typu 1 i 2. Berberyna wykazuje zdolność ochrony masy i funkcji komórek β trzustki; opisano jej efekty w przywracaniu objętości i czynnościowości wysp trzustkowych w modelach doświadczalnych.[12] Berberyna aktywuje AMPK (AMP-activated protein kinase), zwiększa wychwyt glukozy w tkankach obwodowych, hamuje glukoneogenezę wątrobową, poprawia wrażliwość na insulinę. Istnieją liczne badania kliniczne w cukrzycy 2 – T2DM – type 2 diabetes mellitus (metaanalizy potwierdzają obniżenie HbA1c – hemoglobiny glikowanej o ok. 0,5–0,7%). Wciąż brakuje RCT w T1DM, co jednak nie zmienia faktu, że warto używać surowce berberynowe w każdym rodzaju cukrzycy. Problemem jest bioprzyswajalność berberyny drogą doustną. Przyswajalność berberyny drogą doustną jest na poziomie 0,5-1%!
Berberyna cechuje się bardzo niską biodostępnością doustną, wynikającą z kilku powodów: słabej rozpuszczalności w wodzie (ok. 1,5 mg/ml w pH 7, klasa BCS III/IV – Biopharmaceutics Classification System), intensywnego effluxu przez P-glikoproteinę (P-glycoprotein, P-gp; transporter ABCB1, ATP-binding cassette subfamily B member 1), redukcji przez mikrobiotę jelitową do dihydroberberyny (dihydroberberine, dhBBR; forma absorbowalna, ale szybko utleniana z powrotem do berberyny w enterocytach), oraz silnego metabolizmu pierwszego przejścia w jelitach i wątrobie (przez CYP3A4 – cytochrome P450 3A4, cytochrom P450 3A4; faza I: demetylacja, redukcja; faza II: glukuronidacja, sulfacja). Głównym metabolitem berberrubina (berberrubine; demetylowana berberyna). Proste metody poprawy biodostępności berberyny skupiają się na zwiększeniu rozpuszczalności, inhibicji glikoproteny P -P-gp, redukcji metabolizmu jelitowego lub użyciu tzw. enhancerów absorpcji.
Możliwe jest następujące postępowanie w warunkach domowych:
1) Połączenie berberyny, ekstraktów z ziół berberynowych z ekstraktem Quillaja (Quillaja saponaria Molina (surowiec saponinowy), może to być nalewka z Quillaja na etanolu 40-60% lub połączenie z odwarem 1%.
2) Połączenie z kwasem glicyryzynowym (glycyrrhizic acid) zawartym w lukrecji gładkiej Glycyrrhiza glabra L. (rodzina Fabaceae – bobowate): tworzy się wówczas kompleks BBR-GL (berberine-glycyrrhizic acid complex), zwiększający rozpuszczalność i absorpcję. Proponuję prrosty zabieg: mieszać berberynę z ekstraktem lukrecji (dawka: 500 mg berberyny + 1% odwar z lukrecji.
3) Połączenie z kwasem gentyzynowym (gentisic acid) – tworzy sól, zwiększającą rozpuszczalność i wchłanianie berberyny, nawet 1,5-2-krotnie, co wykazano w badaniach na zwierzętach. Prosty zabieg domowy: nalewkę z kłączy 1:5-10 Gentiana lutea L. – goryczki żółtej (rodzina Gentianaceae – goryczkowate) zmieszać w proporcji 1:1 z nalewką z surowca berberynowego 1:5-10, odparować do sucha na łaźni wodnej, po czym ponownie rozpuścić w alkoholu w proporcji 1:5, zażywać po 5 ml 1-2 razy dziennie.
Przy cukrzycy korzystne jest łączenie surowców bogatych w berberynę z sylimaryną. Z surowców berberynowych można przygotować preparaty: nalewkę, intrakt 1:5-10 na etanolu 70%. Gotowe są też ekstrakty suche standaryzowane na zawartość berberyny oraz czysta berberyna lub jej sole (chlorowodorek, siarczan). Preparaty z zespołem flawolignanów z ostropestu plamistego – Silybum marianum (L.) Gaertner (Asteraceae = Compositae) również są dostępne w handlu, np. Sylimarol, Legalon, Sylicynar. Dostępne są również ekstrakty suche standaryzowane na zawartość sylimaryny.
W modelu cukrzycy typu 1 indukowanej alloksanem u szczurów, sylimaryna w dawkach 50 i 100 mg/kg m.c./dobę przez 30 dni wykazała działanie ochronne (antyoksydacyjne) na wątrobę i trzustkę – zwiększono aktywność dysmutazy ponadtlenkowej (SOD) i katalazy (CAT), obniżono stężenie białek karbonylowanych.[13]
We Włoszech przeprowadzono badania, których celem była cena, czy dodatek Berberis aristata/Silybum marianum (Berberol(®)) prowadzi do zmniejszenia dawki insuliny i poprawy kontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą typu 1. W badaniu wzięło udział 85 pacjentów z cukrzycą typu 1, których zrandomizowano do grup otrzymujących placebo lub B. aristata/S. marianum w dawce 588/105 mg, 1 tabletkę na obiad i 1 tabletkę na kolację, przez sześć miesięcy. Zaobserwowano zmniejszenie całkowitego zużycia insuliny u pacjentów biorących Berberis aristata/Silybum marianum, zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo. Odnośnie podawania insuliny do posiłków, odnotowano, że grupa leczona B. aristata/S. marianum zużywała mniej insuliny do posiłków i przed snem. Hemoglobina glikowana zmniejszyła się u pacjentów zażywających B. aristata/S. marianum w porównaniu z wartością wyjściową, ale nie w porównaniu z placebo. Zaobserwowano spadek glukozy na czczo i po posiłku u pacjentów biorących B. aristata/S. marianum zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo. Odnotowano spadek cholesterolu całkowitego, trójglicerydów i cholesterolu LDL oraz wzrost cholesterolu HDL u pacjentów zażywających B. aristata/S. marianum, zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo.[14]
Jakie surowce są bogate w berberynę?
1) Coptis chinensis – cynowód chiński; surowiec – Rhizoma Coptidis zawiera średnio 5-8% berberyny.
2) Berberis vulgaris – berberis zwyczajny; surowiec – kora z gałązek i korzeni, zawiera 2-5% berberyny.
3) Hydrastis canadensis – gorzknik kanadyjski; surowiec – kłącze z korzeniami, zawiera 2-4% berberyny.
4) Mahonia aquifolium – ościał; surowiec – kora z gałązek lub korzeni, 1,5-3% berberyny.
7) Berberis aristata – berberys indyjski; surowiec kora z gałązek, kora z korzeni, 2-10% berberyny; często używany do produkcji ekstraktu.
Berberyna wykazuje właściwości hipoglikemiczne (przez aktywację AMPK – AMP-activated protein kinase, kinaza aktywowana AMP), przeciwzapalne (inhibicja NF-κB – nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells), antybakteryjne (zwłaszcza przeciw Gram-dodatnim jak Staphylococcus aureus), przeciwgrzybicze, antyoksydacyjne i kardioprotekcyjne (redukcja stresu oksydacyjnego).
Ja również polecam przy cukrzycy typu 1 kolczurkę klapowaną – Echinocystis lobata (Michx.) Torr. & A.Gray, z rodziny dyniowatych – Cucurbitaceae. Brakuje niestety badań klinicznych na ten temat. Kolczurka pochodzi z Ameryki Północnej, na innych kontynentach jest rośliną inwazyjną. Występuje również w Polsce, zatem surowiec jest łatwo dostępny.
W 1956 roku zidentyfikowano występowanie trójterpenów w nasionach kolczurki (metoda chromatografii bibułowej).[15] Nasiona zawierają około 1% saponin trójterpenowych o działaniu przeciwzapalnym.[16] Głównym aglikonem saponin występujących w rodzinie Cucurbitaceae jest kwas echinocystowy (echinocystic acid) – triterpenoid oleanolowy. Saponiny te mają charakter bidesmozydowy (łańcuchy cukrowe przy C-3 i C-28). Kolejne ważne składniki to kukurbitacyny, czyli wysoce utlenione tetracykliczne triterpeny o charakterystycznym szkielecie kukurbitanowym (lanostanowym), typowe dla rodziny Cucurbitaceae. Kukurbitacyny są związkami opisanymi u licznych przedstawicieli roślin z rodzin Begoniaceae, Cruciferae, Datiscaceae, Euphorbiaceae i innych, jednak głównie występują w rodzinie Cucurbitaceae w rodzajach Bryonia, Cucumis, Cucurbita, Luffa, Echinocystis, Lagenaria, Citrullus, Sechium oraz Momordica. Ekstrakty etanolowe z kwiatów kolczurki zawierają izokwercytrynę, rutynę, kwercytrynę, kemferol, kwas p-kumarowy i kwas ferulowy. Z ziela Echinocystis lobata oraz pokrewnego gatunku Echinocystis wrightii wyizolowano liczne flawonoidy, w tym pochodne apigeniny, luteoliny, kemferolu, kwercetyny i izoramnetyny.
W Echinocystis lobata większość polifenoli stanowią trzy główne związki: izokwercytryna, rutyna i kwercytryna, z mniejszymi ilościami kemferolu, kwasu p-kumarowego i kwasu ferulowego.[17] W medycynie tradycyjnej Indian Ameryki Północnej roślina była stosowana jako środek przeciwreumatyczny i przeciwbólowy. Sproszkowany korzeń stosowano jako okład na bóle głowy. Bardzo gorzka herbata parzona z korzeni działa przeciwbólowo i była również stosowana jako eliksir miłosny. Używano jej jako gorzkiego tonika w dolegliwościach żołądkowych, schorzeniach nerek, reumatyzmie, dreszczach, gorączkach itp.
Za działanie przeciwcukrzycowe odpowiadają kukurbitacyny, flawonoidy i kwas echinocystowy. Kwas echinocystowy jest strukturalnie spokrewniony z kwasem oleanolowym i ursolowym, które wykazują działanie przeciwcukrzycowe. Flawonoidy (kwercetyna, izokwercytryna, rutyna) hamują α-glukozydazę jelitową, maja działanie antyoksydacyjne -chroniące komórki β przed stresem oksydacyjnym, ponadto poprawiają wrażliwości na insulinę.
Wyciągi wodne i wodno-alkoholowe przygotowywane są z korzeni, ziela, samych liści, owoców, kwiatostanów i nasion. Wszystkie części rośliny są cenne. Liście kolczurki można używać podobnie jak liście winorośli, do zawijania farszów mięsnych, grzybowych i warzywnych (potem je dusimy, podobnie jak gołąbki w kapuście). Młode i większe liście kolczurki nie są gorzkie.
Napary 1-2% – 100 ml 1-2 razy dziennie, lub lepiej małymi porcjami po 30-50 ml, przed i po posiłkach (uwaga wpływa na zmniejszenie dawek insuliny).
Wyciągi alkoholowe z kolczurki (owoce, ziele, rozdrobnione nasiona, korzeń): 1:5-10 na alkoholu 60% – 5 ml w 100 ml wody 2-3 razy dziennie.
Kolczurka posiada właściwości przeciwpasożytnicze na parazyty przewodu pokarmowego: macerat na świeżym surowcu 1:20, po 100 ml na czczo, wraz z środkiem przeczyszczającym (np. senesem, proszkiem troistym…).
[1] Shanmugasundaram ER, Rajeswari G, Baskaran K, Rajesh Kumar BR, Radha Shanmugasundaram K, Kizar Ahmath B. Use of Gymnema sylvestre leaf extract in the control of blood glucose in insulin-dependent diabetes mellitus. J Ethnopharmacol. 1990 Oct;30(3):281-94. doi: 10.1016/0378-8741(90)90107-5. PMID: 2259216.
[2] Ou X, Yu Z, Pan C, Zheng X, Li D, Qiao Z, Zheng X. Paeoniflorin: a review of its pharmacology, pharmacokinetics and toxicity in diabetes. Front Pharmacol. 2025 Apr 7;16:1551368. doi: 10.3389/fphar.2025.1551368. PMID: 40260393; PMCID: PMC12009869.
[3] Tu J, Guo Y, Hong W, Fang Y, Han D, Zhang P, Wang X, Körner H, Wei W. The Regulatory Effects of Paeoniflorin and Its Derivative Paeoniflorin-6′-O-Benzene Sulfonate CP-25 on Inflammation and Immune Diseases. Front Pharmacol. 2019 Feb 5;10:57. doi: 10.3389/fphar.2019.00057. PMID: 30804784; PMCID: PMC6370653.
[4] Ou X, Yu Z, Pan C, Zheng X, Li D, Qiao Z, Zheng X. Paeoniflorin: a review of its pharmacology, pharmacokinetics and toxicity in diabetes. Front Pharmacol. 2025 Apr 7;16:1551368. doi: 10.3389/fphar.2025.1551368. PMID: 40260393; PMCID: PMC12009869.
[5] Li, S., Yuan, W., Deng, G., Wang, P., Yang, P. i Aggarwal, B. (2011). Skład chemiczny i kontrola jakości produktu kurkumy (Curcuma longa L.)., 2, 28-54. https://doi.org/10.2174/2210290601102010028 .
[6] Sanghvi, K., & Pai, V. (2020). Review on Curcuma longa: Ethnomedicinal uses, pharmacological activity and phytochemical constituents. Research Journal of Pharmacy and Technology, 13, 3983-3986. https://doi.org/10.5958/0974-360x.2020.00704.0.
[7] Castro CN, Barcala Tabarrozzi AE, Winnewisser J, Gimeno ML, Antunica Noguerol M, Liberman AC, Paz DA, Dewey RA, Perone MJ. Curcumin ameliorates autoimmune diabetes. Evidence in accelerated murine models of type 1 diabetes. Clin Exp Immunol. 2014 Jul;177(1):149-60. doi: 10.1111/cei.12322. PMID: 24628444; PMCID: PMC4089164.
[8] Abdel Aziz, M.T., El-Asmar, M.F., Rezq, A.M. et al. The effect of a novel curcumin derivative on pancreatic islet regeneration in experimental type-1 diabetes in rats (long term study). Diabetol Metab Syndr5, 75 (2013). https://doi.org/10.1186/1758-5996-5-75
[9] Derguine R, Rezgui A, Tachour RA, Zenbout I, Agred R, Benmanseur A, Hab FZ, Khenchouche A, Sobhi W. Comprehensive investigation into the discrete toxicity of curcumin on β-cell viability and insulin secretion. Food Chem Toxicol. 2025 Jun;200:115429. doi: 10.1016/j.fct.2025.115429. Epub 2025 Apr 2. PMID: 40185300.
[10] Alam S, Sarker MMR, Sultana TN, Chowdhury MNR, Rashid MA, Chaity NI, Zhao C, Xiao J, Hafez EE, Khan SA, Mohamed IN. Antidiabetic Phytochemicals From Medicinal Plants: Prospective Candidates for New Drug Discovery and Development. Front Endocrinol (Lausanne). 2022 Feb 24;13:800714. doi: 10.3389/fendo.2022.800714. PMID: 35282429; PMCID: PMC8907382.
[11] Saeed, F., Afzaal, M., Niaz, B., Arshad, M. U., Tufail, T., Hussain, M. B., & Javed, A. (2018). Bitter melon (Momordica charantia): a natural healthy vegetable. International Journal of Food Properties, 21(1), 1270–1290. https://doi.org/10.1080/10942912.2018.1446023
Arif R, Ahmad S, Mustafa G, Mahrosh HS, Ali M, Tahir Ul Qamar M, Dar HR. Molecular Docking and Simulation Studies of Antidiabetic Agents Devised from Hypoglycemic Polypeptide-P of Momordica charantia. Biomed Res Int. 2021 Sep 17;2021:5561129. doi: 10.1155/2021/5561129. PMID: 34589547; PMCID: PMC8476269.
[12] Deora N, Venkatraman K. A systematic review of medicinal plants and compounds for restoring pancreatic β-cell mass and function in the management of diabetes mellitus. J Appl Pharm Sci, 2023; 13(07):055–072. https://doi.org/10.7324/JAPS.2023.130422
[13] Miranda LMO, Agostini LDC, Lima WG, Camini FC, Costa DC. Silymarin Attenuates Hepatic and Pancreatic Redox Imbalance Independent of Glycemic Regulation in the Alloxan-induced Diabetic Rat Model. Biomed Environ Sci. 2020 Sep 20;33(9):690-700. doi: 10.3967/bes2020.090. PMID: 33106214.
[14] Derosa G, D’Angelo A, Maffioli P. The role of a fixed Berberis aristata/Silybum marianum combination in the treatment of type 1 diabetes mellitus. Clin Nutr. 2016 Oct;35(5):1091-5. doi: 10.1016/j.clnu.2015.08.004. Epub 2015 Sep 2. PMID: 26384091.
[15] BELIČ, I. Detection of Triterpenoid Glycosides on Paper Chromatograms. Nature178, 538 (1956). https://doi.org/10.1038/178538a0
[16] Vinogradova, Yulia & Shelepova, Olga & Vergun, Olena & Grygorieva, Olga & Brindza, Jan. (2021). Phenolic content and antioxidant activity of Echinocystis lobata (Mich.) Torr. ET Gray (Cucurbitaceae). Potravinarstvo Slovak Journal of Food Sciences. 15. 784-791. 10.5219/1579.
[17] Purmalis, O.; Klavins, L.; Niedrite, E.; Mezulis, M.; Klavins, M. Invasive Plants as a Source of Polyphenols with High Radical Scavenging Activity. Plants 2025, 14, 467. https://doi.org/10.3390/plants14030467
Amylina (islet amyloid polypeptide – IAPP) jest hormonem peptydowym trzustki. Zapobiega skokom poziomu glukozy po posiłku. Spowalnia opróżnianie żołądka, daje uczucie sytości.
W 1987 r. doszło do niemal jednoczesnego zidentyfikowania tego peptydu przez dwa różne zespoły badawcze.
Gerrard J. Cooper wraz ze współpracownikami z University of Oxford wyizolował peptyd z amyloidu pozyskanego z trzustek pacjentów z cukrzycą typu 2 (Proceedings of the National Academy of Sciences, 1987). Cooper nazwał ten peptyd amyliną (Amylinum). Jako pierwszy wykazał, że amylina ma zdolność do hamowania wychwytu glukozy stymulowanego insuliną w mięśniach szkieletowych, co sugerowało jej rolę w insulinooporności.
Jednocześnie prof. Per Westermark z Uniwersytetu w Uppsali (w Szwecji) prowadził badania nad amyloidem w wysepkach Langerhansa u ludzi oraz u kotów (American Journal of Pathology, 1987). Westermark zaproponował nazwę IAPP (Islet Amyloid Polypeptide – polipeptyd amyloidowy wysepek). Wykazał on, że cząsteczka ta jest fizjologicznym produktem komórek beta, a nie jedynie produktem patologicznym. Amylina jest hormonem peptydowym o masie cząsteczkowej około 3900 Da. Jej struktura jest ściśle zakodowana i posiada kluczowe modyfikacje potranslacyjne niezbędne dla jej aktywności biologicznej.
Amylina jest magazynowana i uwalniana wraz z insuliną (w stosunku około 1:100). Jej głównym zadaniem jest hamowanie nadmiernego wydzielania glukagonu po posiłku, spowalnianie opróżniania żołądka oraz indukcja sygnału sytości w ośrodkowym układzie nerwowym. Z powodu tendencji ludzkiej amyliny do agregacji i tworzenia nierozpuszczalnych włókien amyloidowych (co jest z kolei cytotoksyczne dla komórek trzustki beta), w lecznictwie stosuje się jej syntetyczny analog – pramlintyd (Pramlintide). Niewątpliwe odkrycie Coopera i Westermarka stało się fundamentem do opracowania tego leku. Pramlintyd jest syntetycznym analogiem amyliny, aplikowanym podskórnie. Hamuje apetyt, stąd przy dłuższym stosowaniu sprowadza również spadek masy ciała. Pramlintyd różni się od ludzkiej amyliny podstawieniem trzech reszt aminokwasowych w pozycjach 25, 28 i 29 przez L-prolinę. Ta modyfikacja zapobiega agregacji peptydu, czyniąc go rozpuszczalnym i stabilnym w roztworach do wstrzyknięć. Pramlintyd działa jako agonista receptorów amylinowych (AMY), które są kompleksami receptora kalcytoninowego (Calcitonin Receptor, CTR) oraz białek modyfikujących aktywność receptora (Receptor Activity Modifying Proteins, RAMPs).
Tak, jak wspomniałem, analog amyliny hamuje poposiłkowe wydzielanie glukagonu (komórki alfa). Opóźnia opróżnianie żołądka, co spowalnia absorpcję glukozy do krwiobiegu. Działa jednocześnie na pole najdalsze (Area Postrema) w pniu mózgu, redukując apetyt. Nazwa handlowa analogu amyliny to Symlin. Lek jest produkowany i stosowany w terapii cukrzycy typu 1 i typu 2 u pacjentów stosujących insulinę, którzy nie osiągają celów glikemicznych. Symlin jest dawkowany następująco:
W cukrzycy typu 1 – początkowo 15 µg podskórnie przed głównymi posiłkami, zwiększane do 30–60 µg w miarę tolerancji.
Przy cukrzycy typu 2 – początkowo 60 µg, z możliwością zwiększenia do 120 µg przed posiłkami. Należy jednak pamiętać, że przy wprowadzaniu pramlintydu konieczne jest zredukowanie dawki insuliny doposiłkowej o 50%, aby uniknąć ciężkiej hipoglikemii.
Obecnie trwają badania nad nowymi analogami, takimi jak kagrilintyd (Cagrilintide), który jest długo działającym analogiem amyliny, testowanym w terapii otyłości (często w skojarzeniu z semaglutydem).
U roślin występują tzw. protektory i mimetyki amyliny. Należą tutaj związki, które wpływają na hormony inkretynowe. Inkretyny są hormonami białkowymi odpowiedzialnymi za poposiłkowe wydzielanie insuliny. Wyróżnia się dwa hormony inkretynowe: peptyd glukagonopodobny (GLP-1) i glukozależny polipeptyd insulinotropowy (GIP).
Fasola zwyczajna – Phaseolus vulgaris Linne, z rodziny bobowatych, czyli motykowatych Fabaceae (Papilionaceae) wytwarza faseolaminę (Phaseolamin), która jest inhibitorem alfa-amylazy. Hamuje trawienie skrobi, co synergizuje z działaniem analogów amyliny.
Morwa biała – Morus alba Linne z rodziny morwowatych – Moraceae zawiera alkaloid 1-deoksynojirymycynę (1-Deoxynojirimycin, DNJ),który jest silnym inhibitorem glukozydaz.
Niektóre flawonoidy wykazują zdolność do interakcji z domenami zewnątrzkomórkowymi receptorów GPCR klasy B, do których należą receptory amyliny. Flawonoidy tarczycy bajkalskiej Scutellaria baicalensisGeorgi, z rodziny jasnotowatych – Lamiaceae, wykazują aktywność metaboliczną sugerującą wpływ na ścieżki sygnałowe typowe dla amyliny (np. powodują aktywację cAMP).
Problemem jest to, że w cukrzycy typu 2 ludzka amylina ma tendencję do tworzenia toksycznych złogów amyloidowych, które niszczą komórki beta trzustki. Wiele roślin zawiera związki ochronne (protekcyjne) dla amyliny, które stabilizują amylinę w formie monomerycznej. Działają więc one jednocześnie pankreoprotekcyjnie (ochronnie na trzustkę). Bajkaleina zawarta w tarczycy bajkalskiej i innych gatunkach Scutellaria, tworzy wiązania typu zasady Schiffa z lizyną amyliny, hamując tworzenie włókien. Działa więc protekcyjnie na amylinę.
Galusan epigalokatechiny (EGCG, zawarty w herbacie) wiąże się z nieustrukturyzowanymi monomerami amyliny, zapobiegając ich agregacji.
Ochronnie na amylinę działają również kwas rozmarynowy, galusowy, kurkumina (ta nawet destabilizuje już powstałe fibryle amyliny). Kwas rozmarynowy hamuje powstawanie amyloidu (inhibitor amyloidogenezy, hamuje niepożądaną zmianę struktury amyliny). Działa zatem ochronnie i przeciwzapalnie na trzustkę.
Agregacja amyliny indukuje powstawanie reaktywnych form tlenu (ROS). Fenolokwasy, flawonoidy, np. flawonoid kwercetyna (Quercetin), chronią błony komórkowe komórek beta przed lipidową peroksydacją wywołaną przez już powstałe małe oligomery amyliny. Antocyjany zawarte w licznych owocach i kwiatach (np. aronia, borówka, czarna malwa, ketmia) zapewniają stabilizację monomerycznej formy amyliny.
Ponieważ amylina jest współmagazynowana z insuliną w ziarnistościach wydzielniczych, substancje roślinne, które wzmagają uwalnianie insuliny, automatycznie wzmagają uwalnianie endogennej amyliny. Metabolity wtórne Gymnema sylvestre (Retzius) Schultes (rodzina Apocynaceae lub Asclepiadaceae, zależnie od systematyki) zwiększają przepuszczalność błon komórkowych dla wapnia (Ca) lub blokują kanały potasowe zależne od ATP. Prowadzi to do depolaryzacji błony i egzocytozy zawartości ziarnistości (insuliny i amyliny). Kwasy gymnemowe (Gymnemic acids) stymulują degranulację komórek beta trzustki.
Amylina jest również uwalniana w odpowiedzi na posiłek, co jest potęgowane przez glukagonopodobny peptyd-1 (GLP-1), o którym pisałem w części 5 artykułu (https://rozanski.li/6365/ziola-przeciwcukrzycowe-jako-alternatywy-dla-lekow-hipoglikemicznych-syntetycznych-cz-v/). Z kolei berberys Berberis vulgaris L. (rodzina Berberidaceae) zawiera berberynę, która hamuje enzym dipeptydylopeptydazę-4 = DPP-4 – czyli enzym rozkładający hormony inkretynowe (o tym napiszę w części VII). Hamowanie DPP-4 przedłuża okres półtrwania endogennego GLP-1, co stymuluje trzustkę do wydłużonego i fizjologicznego uwalniania amyliny i insuliny.
Śluzy i pektyny ograniczają wchłanianie cukrów, cholesterolu i tłuszczów z jelit do krwi, zmniejszają poposiłkowe skoki glikemii (np. glony, czarna malwa, borówki, prawoślaz, akant, liście wiązu, nasiona lnu, płesznika…).
Niektóre substancje roślinne naśladują fizjologiczne skutki działania amyliny (spowolnienie opróżniania żołądka, hamowanie glukagonu), mimo braku powinowactwa do jej receptorów, np. kwas maslinowy (Maslinic acid), który występuje w oliwce europejskiej – Olea europaea L. ( rodzina Oleaceae). Wykazuje on właściwości hipoglikemiczne przez hamowanie glikogenolizy wątrobowej (podobnie jak amylina hamuje glukagon) oraz wpływ na ośrodek sytości. Kwas maslinowy jest naturalnym pentacyklicznym triterpenoidem z Olea europaea L. o silnej zdolności hamowania fosforylazy glikogenowej, co przekłada się na hamowanie glikogenolizy wątrobowej i efekt hipoglikemiczny. Wykazuje wpływ na sygnalizację AMPK/SIRT1, transport glukozy i pośrednio na regulację łaknienia (spadek glukozy, modyfikacja greliny i adipokin = adipocytokiny), co daje w pewnym sensie efekt amylinomimetyczny (spowolnienie wzrostu glikemii poposiłkowej, wpływ na ośrodek sytości).
Cooper GJS, Willis AC, Clark A, Turner RC, Sim RB, Reid KBM. Purification and characterization of a peptide from amyloid-rich pancreases of type 2 diabetic patients. Identification as a new peptide (amylin) related to calcitonin gene-related peptide. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 1987; 84(23): 8628–8632.
Westermark P, Wernstedt C, Wilander E, Hayden DW, O’Brien TD, Johnson KH. Islet amyloid polypeptide-like immunoreactivity in the islet B cells of type 2 (non-insulin-dependent) diabetic and non-diabetic individuals. Diabetologia 1987; 30(11): 887–892.
Westermark P, Wilander E, Johnson KH. Islet amyloid polypeptide. The Lancet 1987; 330(8559): 623.
Young L.M., Cao P., Raleigh D.P., Ashcroft A.E., Radford S.E. Understanding cofactor and protein chemistry in the aggregation of human islet amyloid polypeptide (IAPP). Journal of the American Chemical Society 2014; 136: 660–670.
Pillay, Karen, Govender, Patrick, Amylin Uncovered: A Review on the Polypeptide Responsible for Type II Diabetes, BioMed Research International, 2013, 826706, 17 pages, 2013. https://doi.org/10.1155/2013/826706
Obiro WC, Zhang T, Jiang B. The nutraceutical role of the Phaseolus vulgaris α-amylase inhibitor. British Journal of Nutrition 2008; 100(1): 1–12.
de Gouveia NM, De Souza LH, de Moura Bell JML, et al. An in vitro and in vivo study of the α-amylase activity of Phaseolus vulgaris extract (Phaseolamin). International Journal of Biological Macromolecules 2014; 63: 154–161.
Micheli L, Peddio S, Lucarini E, et al. Phaseolus vulgaris L. extract: α-amylase inhibition against metabolic syndrome in mice. Biomedicine & Pharmacotherapy 2019; 116: 108956.
Jeong HI, Kang CW, Kim JY, et al.Morus alba L. for blood sugar management: A systematic review and meta-analysis. Phytotherapy Research 2022; 36(11): 4376–4393.
Kang CW, Seo HJ, Kim JY, et al. Mulberry (Morus alba L.) leaf extract and 1-deoxynojirimycin improve insulin resistance through IRS-1/PI3K/Akt pathway activation in skeletal muscle of db/db mice. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2022; 2022: Article ID 9604886.
Pradeep SR, Srinivasan K.Gymnema sylvestre supplementation restores normoglycemia and improves hepatic insulin signaling in alloxan-induced hyperglycemic rats. Frontiers in Pharmacology 2023; 14: 1165693.
Jeppesen PB, Gregersen S, Rolfsen SE, et al. The effect of Gymnema sylvestre supplementation on glycemic control and insulin secretion in type 2 diabetes. Phytotherapy Research 2022; 36(3): 1250–1261.
Patel DK, Prasad SK, Kumar R, Hemalatha S.Pharmacological and analytical aspects of gymnemic acid: A concise report. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine 2012; 2(11): S835–S838.
Utami AR, Nugroho A, et al. Berberine and its study as an antidiabetic compound: A review. Journal of Diabetes Research 2023; 2023: Article ID 1037656.
Ji X, Huang J, Lu X, et al. Pharmacokinetics and pharmacological activities of berberine in diabetes mellitus. Phytotherapy Research 2021; 35(11): 6270–6293.
Wang Y, Zhang S, Liu Z, et al. Maslinic acid, a natural inhibitor of glycogen phosphorylase, exerts antidiabetic effects in hyperglycemic rats. Journal of Neuroscience Research 2011;89(11):1829–1839.
Zhang X, Li X, Zhang S, et al. Maslinic Acid: A New Compound for the Treatment of Diabetes Mellitus. Frontiers in Pharmacology 2022;13:978682. doi:10.3389/fphar.2022.978682.
Murata Y, Ishikawa A, Kitayama T, et al. Maslinic acid reduces blood glucose in KK-Ay mice. Biological & Pharmaceutical Bulletin 2008;31(6):1131–1134.
Liou CJ, Dai YW, Wang CL, Fang LW, Huang WC. Maslinic acid protects against obesity-induced hepatic steatosis and insulin resistance by regulating hepatic lipid metabolism and AMPK activation. Journal of Functional Foods 2019;63:103588.
Lyu H, Tang J, Chen W, et al. Natural triterpenoids for the treatment of diabetes mellitus: From chemical diversity to mechanism of action. Natural Product Communications 2016;11(1):1934578X1601101037.
Grupa V: agoniści receptora dla gukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1).
GLP-1 (glucagon-lice peptide 1) pobudza zależne od glukozy wydzielanie insuliny i obniża poziom glukozy we krwi, zmniejsza przy tym apetyt i wzmaga metabolizm ogólnoustrojowy. W przebiegu cukrzycy GLP-1 nie jest uwalniany w dostatecznej ilości. GLP-1 działa bardzo krótko i nie powidło się stosowanie go w terapii. Jednakże wprowadzono analogi glukagonopodobnego polipeptydu: eksenatyd i liraglutyd. Nasilają wydzielanie insuliny, hamują poposiłkowe uwalnianie glukagonu, spowalniają opróżnianie żołądka i hamują apetyt.
GLP-1 (glucagon-like peptide-1, peptyd glukagonopodobny-1)jest endogennym peptydowym hormonem inkretynowym składającym się z 30 lub 31 aminokwasów (głównie formy GLP-1(7-36)-amid i GLP-1(7-37)), powstającym w wyniku tkankowo-specyficznego posttranslacyjnego przetwarzania proglukagonu w enteroendokrynnych komórkach L jelita cienkiego i grubego (oraz w niektórych neuronach pnia mózgu). Sekrecja GLP-1 następuje po spożyciu pokarmu, zwłaszcza węglowodanów i tłuszczów.
GLP-1 działa poprzez receptor GLP-1R (receptor sprzężony z białkiem G, klasa B GPCR), głównie w sposób glukozozależny:
Stymuluje sekrecję insuliny z komórek beta trzustki.
Hamuje sekrecję glukagonu z komórek alfa.
Opóźnia opróżnianie żołądka.
Zwiększa uczucie sytości.
Promuje proliferację i hamuje apoptozę komórek beta.
Daje plejotropowe efekty: kardioprotekcyjne, neuroprotekcyjne, przeciwzapalne.
Endogenny GLP-1 jest szybko inaktywowany przez DPP-4 (dipeptydylopeptydazę-4), okres półtrwania wynosi około 2 minut, co ogranicza jego działanie fizjologiczne. GLP-1 sam nie jest stosowany w lecznictwie ze względu na krótki czas działania. Stosowane są w leczeniu cukrzycy 2 i otyłości substancje agonistyczne: agoniści GLP-1R, np. semaglutyd – Ozempic, Wegovy czyli; liraglutyd – Victoza, Saxenda; eksenatyd – Byetta, Bydureon).
Do odkrycia GLP w latach 1983-1987 przyczynili się, m.in.: Graeme I. Bell (nieprawidłowo zapisywany w niektórych publikacjach pod imieniem Graham!) oraz Svetlana Mojsov, Joel Habener.
Receptor GLP-1, forma nieaktywna (po lewej) i kompleks aktywny z semaglutydem i białkami G. Ma silny wpływ na leczenie cukrzycy typu 2 i otyłości.
Eksenatyd jest pochodną eksendyny, peptydu otrzymywanego ze śliny jadowitej jaszczurki Heloderma suspectum (Gila monster), występującej w Stanach Zjednoczonych i Meksyku. Lek jest podawany podskórnie, osobom cierpiącym na cukrzycę typu 2, których pochodne sulfonylomocznika nie dają efektu hipoglikemicznego. Niestety eksenatyd powoduje często nudności i wymioty, może też wywołać stan zapalny i martwicę trzustki.
Liraglutyd ma wydłużony okres półtrwania. Jest chemicznie podobny w 97% do GLP-1. Stosowany u pacjentów, którzy pomimo stosowania ćwiczeń fizycznych i diety oraz pochodnych sulfonylomocznika nie uzyskują normalizacji glikemii. Podawany jest podskórnie. Powoduje często biegunkę, wymioty, pokrzywkę i bóle głowy. U zwierząt powoduje raka tarczycy.
Spośród naturalnych surowców podobne działanie wykazuje kąci cierń[1] – Bougainvillea spectabilis Willdenow – krzew z rodziny dziwaczkowatych – Nyctaginaceae. Pochodzi z Ameryki Południowej (Brazylia, Peru). Jest szeroko uprawiany na całym świecie. W medycynie ludowej stosowany w leczeniu cukrzycy. Przeprowadzono badania na zwierzętach (szczury, myszy) potwierdzając wpływ hipoglikemiczny wyciągów z kory tego krzewu. Prawdopodobnie za działanie farmakologiczne odpowiada cykliczny alkohol cukrowy D-pinitol, który obecnie na skalę przemysłową jest uzyskiwany syntetycznie i stanowi składnik leków oraz suplementów. D-pinitol znalazł zastosowanie również w medycynie sportowej, jako środek zapobiegający gwałtownym skokom poziomu glukozy we krwi, czynnik lipotropowy i zwiększający syntezę glikogenu w mięśniach. Jest metabolitem rozpowszechnionym w roślinach nagonasiennych (np. rodzina Pinaceae) oraz w okrytonasiennych, np. w rodzinie motylkowatych (Papilionaceae = Fabaceae). Zalecane napary 2-3% – 100 ml kilka razy dziennie.[2]
Bougainvillea spectabilis
Gurmar (Gymnema sylvestre R. Brown) jest pnączem o drewniejących łodygach z rodziny Apocynaceae – toinowatych. Stosowana w medycynie ajurwedyjskiej. Rośnie w Indiach, japonii, na Sri Lance, w Wietnamie, na Tajwanie, w południowej i wschodniej części Chin. Badania na szczurach z cukrzycą wykazały, że ekstrakt z gurmar obniżał poziom glukozy i HbA1c, podwyższał jednocześnie poziom insuliny oraz zwiększał ekspresję genu proglukagonu w jelicie, który jest prekursorem GLP-1. Suplementacja wodno-alkoholowych wyciągów z Gymnema sylvestre stymuluje uwalnianie GLP-1.[3]
Berberyna – alkaloid izolowany z berberysów (Berberis) posiada właściwości antycukrzycowe, jednakże problemem jej jego wchłanialność z jelit do krwi. Badania kliniczne ukazały, że berberyna stymuluje sekrecję GLP-1, poprawia wrażliwość na insulinę i aktywuje AMP-kinazę białkową (AMPK), podobnie jak leki GLP-1. Dlatego berberyna jest uważana za naturalną alternatywę dla leków GLP-1, choć jej mechanizm działania różni się od bezpośredniej aktywacji receptorów. Zarówno in vitro, jak i in vivo, związek ten zwiększał wydzielanie insuliny w komórkach wysp trzustkowych poprzez zwiększenie poziomu glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1. Berberyna hamuje glikozydazę, może również zmniejszać transport glukozy przez nabłonek jelitowy. W ten sposób wywiera działanie hipoglikemiczne.[4] Jest niekiedy porównywana do semaglutydu (Ozempic).[5] Preparaty berberysu mogą być stosowane przy cukrzycy, albo czysta berberyna w postaci siarczanu lub chlorowodorku (250-500 mg 1-2 razy dziennie), liposomalne emulsje z berberyną.
Goryczka japońskaGentiana scabra Bunge, z rodziny Gentianaceae jest byliną dorastającą do 60 cm wys., o niebieskich kwiatach, występującą we wschodniej części Syberii, w regionie Amur-Ussuri, w Japonii, Korei oraz w chińskich prowincjach Fujian, Jiangsu i Zhejiang. Wywiera działanie stymulujące sekrecję GLP-1. Badania naukowe wykazały, że ekstrakt wodny z korzenia goryczki japońskiej (Gentiana scabra root extract) w dawce 300 mg/kg u myszy znacząco zwiększał poziom GLP-1 i obniżał poziom glukozy we krwi po podaniu glukozy. Mechanizm działania obejmował aktywację receptorów sprzężonych z białkiem G (GPCR), a konkretnie podjednostki Gβγ białka G oraz szlaku sygnałowego z udziałem trifosforanu inozytolu (IP₃) i kinazy białkowej C. Za działanie przeciwcukrzycowe odpowiadają głównie gorzkie glikozydy irydoidowe zawarte w goryczce: kwas loganowy (loganic acid), gencjopikryna, triflorozyd i rindozyd.[6] Gorzkie związki aktywują receptory gorzkiego smaku typu 2 (TAS2R) zlokalizowane na komórkach entero-endokrynnych L w jelicie, co prowadzi do uwalniania GLP-1.[7] Przypomnę, że podobne irydoidy występują również w innych gatunkach goryczek oraz w dereniach (Cornus) i wiciokrzewach (Lonicera).
Żeń-szenie zasobne w ginsenozydy (Panax ginseng, a takze Panax quinquefolium) stymulują sekrecję również GLP-1, regulują poziom cukru we krwi i zwiększają poposiłkowe wydzielanie insuliny. Kurkumina zawarta w ostryżu (Curcuma longa L., z rodziny imbirowatych – Zingiberaceae) stymuluje komórki L jelitowe do wydzielania GLP-1. Badania wykazały, że kurkumina wyraźnie zwiększa poziom GLP-1.[8]
[1] Majewski E., Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Tom II, Słownik łacińsko-polski. Skład główny w Warszawie w księgarni Teodora Paprockiego i S-ki, Warszawa 1894, s. 132.
[2] Bates, S. H., Jones, R. B., & Bailey, C. J. (2000). Insulin-like effect of pinitol. British journal of pharmacology, 130(8), 1944–1948. doi:10.1038/sj.bjp.0703523
Saikia, H. & Das, S.. (2009). Anti diabetic action of Bougainvillea spectabilis (leaves) in normal and alloxan induced diabetic albino rats. Indian Drugs. 46. 391-397.
Sánchez, José Ignacio & Moreno, Diego A. & Cristina, Garcia-Viguera. (2018). D-pinitol, a highly valuable product from carob pods: Health-promoting effects and metabolic pathways of this natural super-food ingredient and its derivatives. AIMS Agriculture and Food. 3. 41-63. 10.3934/agrfood.2018.1.41.
[3] Kilari, Eswar Kumar & Putta, Dr. Swathi & Silakabattini, Kotaiah. (2020). Effect of Gymnema sylvestre on Insulin Receptor (IR) and Proglucagon Gene Expression in Streptozotocin Induced Diabetic Rats. Indian Journal of Pharmaceutical Education and Research. 54. s277-s284. 10.5530/ijper.54.2s.84.
[4] Och A, Och M, Nowak R, Podgórska D, Podgórski R. Berberine, a Herbal Metabolite in the Metabolic Syndrome: The Risk Factors, Course, and Consequences of the Disease. Molecules. 2022 Feb 17;27(4):1351. doi: 10.3390/molecules27041351. PMID: 35209140; PMCID: PMC8874997.
[5] Kumar Malesu, Vijay. (2025, April 30). Is Berberine Really “Nature’s Ozempic”? What Science Says. News-Medical. Retrieved on December 12, 2025 from https://www.news-medical.net/health/Is-Berberine-Really-e2809cNaturee28099s-Ozempice2809d-What-Science-Says.aspx.
[6] Suh HW, Lee KB, Kim KS, Yang HJ, Choi EK, Shin MH, Park YS, Na YC, Ahn KS, Jang YP, Um JY, Jang HJ. A bitter herbal medicine Gentiana scabra root extract stimulates glucagon-like peptide-1 secretion and regulates blood glucose in db/db mouse. J Ethnopharmacol. 2015 Aug 22;172:219-26. doi: 10.1016/j.jep.2015.06.042. Epub 2015 Jun 28. PMID: 26129938.
[7] Kim KS, Jang HJ. Medicinal Plants Qua Glucagon-Like Peptide-1 Secretagogue via Intestinal Nutrient Sensors. Evid Based Complement Alternat Med. 2015;2015:171742. doi: 10.1155/2015/171742. Epub 2015 Dec 15. PMID: 26788106; PMCID: PMC4693015.
[8] Kolhe RC, Chaudhari PS, Khaire MP, Ghadage PK, More AS. Natural Bioactives Targeting the GLP-1 Pathway: A Promising Approach for Diabetes Management. Pharmacog Rev. 2025;19(37):1-14.
Grupa IV: leki wpływające na aktywność czynnika tolerancji glukozy – Glucose tolerance factor (GTF) oraz zwiększające tolerancję organizmu na hiperglikemię.
Czynnik tolerancji glukozy wzmaga działanie insuliny. Jest wytwarzany w organizmie (nerki, wątroba) i stanowi organiczny kompleks chromu z dwunikotyno-glutationem. Wzmaga wchłanianie glukozy z osocza krwi do komórek ciała. Podobne związki o aktywności GTF znaleziono w grzybach z rodzaju Torula (np. wykorzystywanych w produkcji kefiru) oraz drożdżach piwnych i piekarskich. Spadek poziomu GTF powoduje hiperglikemię.
Należy podkreślić, że czynnik tolerancji glukozy (GTF, glucose tolerance factor) to historyczny termin, a właściwie nazwa dla związku – wprowadzona w latach 50. XX w. przez Waltera Mertza i Klausа Schwarzа. Początkowo uważano, że jest to organiczny kompleks chromu(III) z nikotynianem i aminokwasami (głównie glicyną, cysteiną i kwasem glutaminowym), który działa jako kofaktor insuliny, zwiększając jej powinowactwo do receptora i poprawiając wychwyt glukozy przez komórki. Współczesne badania podważają istnienie GTF jako odrębnego związku – obecnie przyjmuje się, że korzystne efekty przypisywany GTF wynikają głównie z biodostępnego chromu(III), a zwłaszcza z jego przenoszenia przez chromodulinę (niskocząsteczkowy białkowy nośnik chromu w cytoplazmie).
Istnieje wiele roślin zawierających związki, które:
– dostarczają biodostępny chrom(III) lub zwiększają jego wchłanianie, – działają insulinomimetycznie lub zwiększają wrażliwość na insulinę niezależnie od chromu, – hamują α-glukozydazę/α-amylazę lub SGLT-1, – zmniejszają insulinooporność poprzez PPAR-γ, AMPK, GLUT-4 i inne szlaki.
Mechanizm
Przykładowe rośliny
Dostarczanie biodostępnego Cr(III)
Drożdże piwne, pokrzywa, kora cynamonowca, borówka
Owocnia fasoli (naowocnia) – Pericarpium Phaseoli, pozyskiwana jest z gatunku Phaséolus nánus Linné (=Ph. vulgaris var. nanus Ascherson). Owocnia fasoli zawiera alkohole cukrowe (inozytol), cholinę, trygonelinę, alantoinę, fitosterole, aminokwasy (arginina, tyrozyna, leucyna, lizyna, tryptofan, asparagina, kwas pipekolowy = kwas piperydyno-2-karboksylowy), kwas traumatowy ((2E)-dodec-2-enedioic acid), fenolokwasy, saponiny, flawonoidy, kwas krzemowy, związki mineralne (krzem, chrom, potas, miedź, kobalt, nikiel). Wodnym wyciągom z owocni fasoli są przypisywane właściwości moczopędne, przeciwcukrzycowe, przeciwartretyczne, odtruwające i przeciwkamicze (zapobiegające powstawaniu kamieni moczowych). Fasola jako środek moczopędny została opisana przez Bock’a (1565 r.) i Matthiolus’a (1501-1577) i Kneipp’a (1821-1897). Wg Farmakopei Polskiej VI doustna dawka jednorazowa Phaseoli Pericarpium w odwarach wynosi 5-15 g, dobowa do 15 g. W. Roeske (1955 r.) przypisuje właściwości przeciwcukrzycowe dwóm związkom (fazeolina i prawdopodobnie fazeol[1]) zaliczanym do glikokinin, czyli substancji obniżających stężenie glukozy we krwi. Gessner i Siebert zalecają podawać napar z owocni fasoli na czczo w godzinach porannych, przez dłuższy czas. Można uzyskać obniżenie poziomu cukru we krwi w granicach 20-40 mg%. Równocześnie Fischer (1941 r.) powołując się na doświadczenia dra Kaufmana podaje, że owocnia fasoli wzmaga utlenianie cukru w tkankach, hamuje wytwarzanie ketonów, zmniejsza kwasicę krwi i działa moczopędnie. Wg Kaufman’a 1 szklanka naparu ze strąków fasoli odpowiada nawet 5 jednostkom insuliny. Dziennie należy wypijać 2 szklanki naparu, przeznaczając 10 g surowca na 1 szklankę wrzącej wody.[2]
Czystek laurolistny – Cistus laurifolius L. (syn. Cistus cyprius) stosowany był w medycynie ludowej rejonu Morza Śródziemnego w leczeniu zaburzeń trawiennych, choroby wrzodowej (szczególnie pąki kwiatowe), chorób reumatycznych, schorzeń układu oddechowego, stanów zapalnych skóry i cukrzycy. Surowiec (liść, gałązki, Folium, Frondes) zawiera flawonoidy (np. kwercetynę, kaempferol, naryngeninę, apigeninę), żywice (labdanum), olejek eteryczny, kwasy fenolowe (chlorogenowy, galusowy, elagowy), estry metylowe kwasu kumaroilo-chinowego, lignany (oliwil, berchemol), fitosterole (beta-sitosterol). Naukowcy z Turcji Orhan N., Aslan M., Süküroğlu M. , Deliorman Orhan D. prowadzili badania nad właściwościami przeciwcukrzycowymi wyciągów z czystka laurolistnego in vitro i in vivo. Wykazali działanie hipoglikemiczne oraz właściwości blokujące aktywność enzymów (α-glukozydazy i α-amylazy) trawiących polisacharydy do glukozy.[3] Wyniki badań uzyskane przez Mustafa Ark, Osman Üstün i Erdem Yeşilada dowodzą przeciwbólowe właściwości wyciągów z Cistus laurifolius L. Choć badania były prowadzone na myszach, to jednak można tłumaczyć sens stosowania w medycynie ludowej czystka laurolistnego w łagodzeniu stanów bólowych. Autorzy sugerują obecność w roślinie substancji antynocyceptywnych (działających na układ antynocyceptywny), przez co blokują one uwalnianie mediatorów odczuwania bólu na poziomie centralnym.[4] Jeden z wymienionych tureckich autorów (Erdem Yesilada, Gazi University, Ankara) kontynuował badania i wyodrębnił substancje odpowiedzialne za efekt przeciwbólowy oraz przeciwzapalny czystka laurolistnego; są to 3-O-methylquercetin, 3,7-O-dimethylquercetin i 3,7-O-dimethylkaempferol[5].
Ustün O., Ozçelik B., Akyön Y., Abbasoglu U., Yesilada E. podjęli się wyjaśnienia przeciwwrzodowego działania czystka laurolistnego. Okazało się, że ekstrakt hamował wzrost Helicobacter pylori. Najbardziej silną substancją spośród 6 wyizolowanych okazał się quercetin 3-methyl ether (isorhamnetin) (najmniejsze stężenie inhibicyjne MIC 3.9 microg/mL).[6]
Naukowcy z Khulna University (Bangladesh): Sadhu S.K., Okuyama E., Fujimoto H., Ishibashi M., Yesilada E. określili składniki czystka laurolistnego odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne oraz hamujące prostaglandyny. Substancje te należą do fitosteroli, kwasów fenolowych, flawonoidów i lignanów.[7]
Küpeli E., Orhan D.D., Yesilada E. wykazali na myszach, że flawonoidy: quercetin-3-methyl-ether (isorhamnetin), quercetin-3,7-dimethyl-ether, kaempferol-3,7-dimethyl-ether wyizolowane z Cistus laurifolius L. działają antyoksydacyjnie i ochronnie na miąższ wątroby. W badaniu substancją uszkadzającą wątrobę był acetaminophen.[8]
Obecny w czystku laurolistnym quercetin-3-O-methyl ether należy do inhibitorów reduktazy aldozowej, zatem preparaty mogą być użyte do zapobiegania retinopatii cukrzycowej.[9]
Liść borówki – Folium Myrtylli zalecany przy cukrzycy jest pozyskiwany z gatunku borówka czernica – Vaccinum myrtillus L.. Od XIX wieku przypisywane są borówce właściwości obniżania poziomu cukru we krwi oraz zmniejszania wydalania cukru wraz z moczem.
Liść borówki jest bogaty w garbniki (ok. 15-20%), flawonoidy, trójterpeny (kwas ursolowy, beta-amyryna, kwas oleanolowy), glikozydy fenolowe (arbutyna), kwas chinowy i biopierwiastki (chrom – 9 ppm, mangan, magnez, potas). W owocach borówki znajdują się antocyjanidyny (3%): procyjanidyna B1, B2, B3, B4; glikozyd fenolowy pochodny kwasu galusowego – myrtylina i neomyrtylina. Wśród flawonoidów zidentyfikowano kwercytrynę, izokwercytrynę, astragalinę, hiperozyd, związki flawanu z katechina i epikatechiną. Kwasy fenolowe są reprezentowane przez kwas kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy, o-kumarowy, m-kumarowy, gallowy, ferulowy, syringowy, protokatechowy, wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy. W owocach stwierdzono obecność alkaloidów chinolizydynowych (myrtin, epimyrtin). W liściach i owocach jest również hydrochinon i jego glikozyd – arbutyna. Zarówno liście, jak i owoce borówki zwiększają diurezę i działają ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie. Zwrócono również uwagę na venoprotekcyjne (ochronne działanie na naczynia) właściwości antocyjanozydów borówki. Flawonoidy i antocyjanozydy poprawiają krążenie w naczyniach włosowatych oka, zapobiegają degeneracji ścian naczyń, działają antyagregacyjnie i przeciwzawałowo. Hamują zmiany miażdżycowe w naczyniach. Wyciągi z owoców obniżają poziom cholesterolu i triglicerydów we krwi. Właściwości te skłoniły wiele firm do opracowania leków i suplementów zawierających ekstrakt z borówki standaryzowany na zawartość procyjanidyn. Polecane są osobom cierpiącym na choroby siatkówki (retinopatie), naczyniówki, miażdżycę, cukrzycę, chorobę wieńcową, oraz przy zaburzeniach krążenia obwodowego.
W XX wieku wyizolowano z liści borówki pochodną kwasu galusowego – myrtylinę i neomyrtylinę. Właśnie tym związkom przypisywane jest działanie hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe). Określano je nawet mianem „insuliny roślinnej”. Eksperymentalnie, za pomocą wyciągu z liści borówki, utrzymywano prawidłowy poziom cukru u psów, którym usunięto fragment trzustki wytwarzający insulinę. Późniejsze badania wykazały również znaczną zawartość chromu w liściach borówki, który cechuje się dobrą biodostępnością i ma również właściwości przeciwcukrzycowe.
Najprostszym przetworem galenowym z owoców borówki jest odwar 2%, który można pić codziennie w ilości 200 ml. Z liści również sporządzany jest odwar, lecz nie nadaje się on do długotrwałego stosowania, bowiem może wywołać zaparcie. W przypadku nieżytu przewodu pokarmowego (biegunka, stan zapalny) odwar z liści borówki najlepiej zażywać co 2-3 godziny małymi porcjami (po 100 ml). Jest to bardzo skuteczny środek przeciwbiegunkowy. Z owoców przygotowywane są nalewki lecznicze.
Zawartość chromu w surowcach zielarskich:
Roślina
Część rośliny
Zawartość chromu (µg/g DM – sucha masa)
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)
Ziele (Herba Urticae) – liście + łodygi
0,20–0,80
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)
Liście (Folium Urticae)
0,43–0,71
Cynamon cejloński (Cinnamomum verum)
Kora (Cortex Cinnamomi)
0,10–1,02
Cynamon chiński (Cinnamomum cassia)
Kora
0,30–2,80
Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum)
Nasiona (Semen Trigonellae)
0,31–0,72
Morwa biała (Morus alba)
Liście (Folium Mori albae)
0,18–0,62
Gurmar (Gymnema sylvestre)
Liście
0,14–0,48
Berberys zwyczajny (Berberis vulgaris)
Kora korzeni (Cortex Berberidis)
0,11–0,38
Berberys zwyczajny
Owoce
0,05–0,18
Gorzki melon (Momordica charantia)
Owoce (suszone)
0,09–0,31
Gorzki melon
Liście
0,12–0,27
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)
Liście (Folium Salviae)
0,52–1,42
Czarnuszka siewna (Nigella sativa)
Nasiona (Semen Nigellae)
0,21–0,53
Liście oliwne (Olea europaea)
Liście
0,08–0,41
Aloes (Aloe vera)
Żel z liści (wewnętrzna część)
0,04–0,19
Drożdże piwne (Saccharomyces cerevisiae)
Biomasa drożdżowa (suche drożdże)
0,50–2,10
Drożdże piwowarskie (nie wzbogacane)
Biomasa
0,50–1,20
Tymianek (Thymus vulgaris)
Ziele (Herba Thymi)
2,00–11,51
[1] W. Roeske (Zarys fitoterapii. Farmakologia i receptura ziół leczniczych. PZWL, Warszawa 1955, s. 249) wymienił dwa związki, cyt. „…dwóm pozostałym glikokininom fasolowi i faseolinie.” Spolszczona nazwa „fasol” pochodzi od związku phaseol, który pod względem chemicznym jest kumestanem. Druga wymieniona nazwa pochodzi od białka fasoli – phaseolin, czyli fazeoliny. Dzisiaj wiemy, że za działanie hipoglikemiczne może także odpowiadać pterokarpan, należący do izoflawonoidów, a dawniej również nazywany w wielu publikacjach faseoliną.
[2] Różański H.: Rosną wokół nas. Zioła przeciwcukrzycowe. Porady na zdrowie nr 1(4)/2008; s. 22 – 24.
[3] Orhan N., Aslan M., Süküroğlu M. , Deliorman Orhan D., In vivo and in vitro antidiabetic effect of Cistus laurifolius L. and detection of major phenolic compounds by UPLC-TOF-MS analysis. J Ethnopharmacol. 2013 Apr 19;146(3):859-65.
[4] Mustaf Ark , Osman Üstün, Erdem Yeşilada, Analgesic Activity of Cistus laurifolius in Mice. Pharmaceutical Biology 2004, Vol. 42, No. 2, pp 176-178.
[5] Esra Küpeli, Erdem Yesilada: Flavonoids with anti-inflammatory and antinociceptive activity from Cistus laurifolius L. leaves through bioassay-guided procedures. J. Ethnopharmacol 2007 Jul 25;112(3):524-30. Epub 2007 Apr 25.
[6] Ustün O., Ozçelik B., Akyön Y., Abbasoglu U., Yesilada E , Flavonoids with anti-Helicobacter pylori activity from Cistus laurifolius leaves. J. Ethnopharmacol. 2006 Dec 6;108(3):457-61.
[7] Sadhu S.K., Okuyama E., Fujimoto H., Ishibashi M., Yesilada E., Prostaglandin inhibitory and antioxidant components of Cistus laurifolius, a Turkish medicinal plant. J. Ethnopharmacol. 2006 Dec 6;108(3):371-8.
[8] Küpeli E., Orhan D.D., Yesilada E., Effect of Cistus laurifolius L. leaf extracts and flavonoids on acetaminophen-induced hepatotoxicity in mice.J. Ethnopharmacol. 2006 Feb 20;103(3):455-60.
[9] Enomoto S., Okada Y., Güvenc A., Erdurak C.S., Coşkun M., Okuyama T.: Inhibitory effect of traditional Turkish folk medicines on aldose reductase (AR) and hematological activity, and on AR inhibitory activity of quercetin-3-O-methyl ether isolated from Cistus laurifolius L. Biol Pharm Bull. 2004 Jul;27(7):1140-3.
Najnowsze komentarze