Rannik zimowy – Eranthis hyemalis (L.) Salisbury = Helleborus hyemalis Linne = Cammarum hyemale Greene, także pod nazwą synonimową Koellea hyemalis (L.) Biria (ang. winter aconite, niem. Winterling, bułg. зимен кукуряк, Презимуващ ерантис; ros. Эрантис зимний, jest byliną dorastającą do 20 cm wys. Wykształca podziemną bulwę spichrzową. Pełne ulistnienie zwykle pojawiają się po kwitnieniu. Liście odziomkowe wyrastają pojedynczo z bulwy, przy czym zwykle na łodydze kwiatowej rozwija się tylko jeden liść. Liście są podzielone na ogonek liściowy i blaszkę liściową. Ogonek liściowy jest stosunkowo długi. Zaokrąglona blaszka liściowa ma średnicę od 3 do 5 cm i jest podzielona na trzy do siedmiu listków. Dwuczęściowe listki mają 2–3 klapy, a listek szczytowy jest 3-klapowy. Kwiaty są pojedyncze na końcu stosunkowo grubej, nagiej łodygi barwy od zielonej do czerwonobrązowej, otoczonej u nasady podsadkami. Bezpośrednio pod każdym kwiatem znajduje się okółek trzech, około 2-centymetrowych, głęboko klapowanych podsadek (okrywa kwiatowa). Pełnią one funkcje ochronną dla rozwijającego się kwiatu. Kwiat promieniście symetryczny, średnicy około 2-2,5 cm. Kwiaty żółte, z miodnikami. Owocem jest mieszek z brązowymi nasionami. Kwitnie od lutego do marca. Rannik występuje w Azji Zachodniej, Europie Południowej i Południowo-Wschodniej. Naturalny zasięg sięga najdalej na zachód do Francji; dalej ku zachodowi już jest uciekinierem z ogrodów. W Polsce jest to roślina uprawiana, czasem dziczejąca z ogrodów. Rannik zimowy został wprowadzony również do Ameryki Północnej.
Rodzaj Eranthis – rannik należy do rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae. Richard Anthony Salisbury w 1807 r. przeniósł rannik z rodzaju Helleborus do rodzaju Eranthis.
Rannik zimowy zawiera chromony, furochromony oraz specyficzne lektyny. W obrębie Ranunculaceae chromony występują wyłącznie w rodzajach Eranthis i Actaea (=Cimicifuga), co potwierdza przynależność Eranthis do plemienia Cimicifugeae.
W bulwach rannika zimowego zawarty jest chromon – erantyna (eranthin; forma wolna i glikozydowa), znana od lat 70. XX wieku. Furochromony są reprezentowane przez kelinę (khellin) i wisnaginę (visnagin), znane z aminka egipskiego – Ammi visnaga (L.) Lamarck, z rodziny Apiaceae. Działają one rozkurczowo na drogi moczowe, oskrzela i tchawicę oraz naczynia wieńcowe, do tego działają antyarytmicznie.
Rannik produkuje również ciekawe lektyny – EHL – Eranthis hyemalis Lectin, które wykazują specyficzność wobec erytrocytów grupy krwi 0. Inaktywują one również rybosomy typu II, przez co hamują syntezę białka. Lektyny rannika działają również przeciwwirusowo, co wykazano na przykładzie wirusa mozaiki lucerny. Mają także działanie larwobójcze co stwierdzono u chrząszcza Diabrotica undecimpunctata howardii (szkodnik kukurydzy). EHL mają potencjał antynowotworowy.
Rannik zimowy wytwarza alkaloid magnoflorynę (alkaloid aporfinowy) o działaniu przeciwzapalnym, przeciwlękowym, uspokajającym, hipotensyjnym i hipoglikemicznym. Alkaloid ten przechodzi do wyciągów alkoholowych i wodnych. W surowcu jest też obecny alkaloid antynowotworowy – korytuberyna – corytuberine, znany również z Dicranostigma leptopodum (z rodziny Papaveraceae).
Inne gatunki rannika (np. Eranthis cilicica Turcz.) wytwarzają saponiny trójterpenowe, np. eranthisaponiny A i B – bisdezmozydowe saponiny triterpenowe typu oleananu.
Rannik zimowy, jako typowy przedstawiciel rodziny Ranunculaceae, posiada ranunkulinę (ranunculin), czyli glikozyd będący prekursorem protoanemoniny (= anemonol). Po uszkodzeniu tkanek roślinnych β-glukozydaza hydrolizuje ranunkulinę do protoanemoniny – niestabilnego, lotnego laktonu o właściwościach pryszczących, pęcherzotwórczych i rumieniotwórczych (dawniej grupa leków vesicantia, rubefacientia).
Niektórzy autorzy podają, że rannik zimowy zawiera glikozydy bufadienolidowe (nasercowe), ale publikacje, które analizowałem nie potwierdziły tego. Erantyna nie jest bufadienolidem, lecz chromonem.
Rannik jest powszechnie uważany za roślinę trującą. Zatrucia objawiają się bólem brzucha, nudnościami, wymiotami, biegunką, zaburzeniami widzenia, bradykardią i dusznością. Sok ze świeżej rośliny może powodować rumień, pokrzywkę i pęcherze, typowe po ekspozycji na rośliny jaskrowate.
W homeopatii rannik zimowy stosowany jest w zaburzeniach krążenia i stanach zapalnych.
Mój idol dr Georg Dragendorff w publikacji z 1898 roku (Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten : ihre Anwendung, wesentlichen Bestandteile und Geschichte ein Handbuch für Ärzte, Apotheker, Botaniker und Droguisten) wymienił Eranthis hiemalis (nie zapisał gatunkowej nazwy łacińskiej hyemalis przez „y”, lecz przez „i” (= Helleborus hyemalis L.)) jako roślinę leczniczą, ale nie opisał jest zastosowania w medycynie oficjalnej lub ludowej. Przypuszczał, że ma podobne składniki jak inne gatunki z rodzaju ciemiernik – Helleborus. Ja osobiście rannika zimowego nie próbowałem, stąd nie opisuję możliwości jego użytkowania jako rośliny leczniczej.
Inni moi ulubieni autorzy, np. Thoms, Hager, Oesterlen – również nie podali zastosowania rannika zimowego w medycynie. Oesterlen opisał roślinę w grupie drastycznych środków wymiotno-przeczyszczających (drastische Brech- und Purgirmittel), zaliczanych do obsolete (przestarzałych) ze względu na wysoką toksyczność. W sekcji ogólnej Ranunculaceae (wcześniej) wymienił „Eranthis hyemalis (Südeuropa)” wśród roślin zawierających ostre substancje (scharfe Stoffe) – powodujące miejscowe drażnienie oraz usypianie układu nerwowego. Nie podał żadnych dawek leczniczych, preparatów ani wskazań klinicznych – wyłącznie właściwości toksykologiczne i porównanie do Helleborus niger.
Dawna polska nazwa dla Eranthis hyemalis to ciemiernik zimowy, a w ogóle dla rodzaju Eranthis to: pełnica, rannik.
Dr med. Gerhard Madaus (1890-1942) opisał w różnych swoich publikacjach (nie tylko w Lehrbuch der Biologischen Heilmittel) różne zioła, jak i mieszanki pomocne w leczeniu cukrzycy oraz profilaktyce następstw cukrzycy. Madaus zalecał specyficznie przygotowywać wodne wyciągi z mieszanek ziołowych. Dopuszczał w przypadku ziela, liści, czy kwiatów – napary, a dla trudniejszych do ekstrakcji surowców (korzenie, kłącza, kora) odwary, choć nie zawsze. W przypadku mieszanek złożonych zalecał najpierw uzyskać macerat wodny na zimno – zioła należało macerować, wytrawiać przez 8 h, a potem te same zioła należało zaparzyć lub zagotować i odstawić do naciągnięcia. Następnie należało macerat zmieszać z naparem lub odwarem. Zasada była taka: przepisaną porcję ziół należało wytrawiać na zimno w połowie przepisanej ilości wody, a potem po zlaniu maceratu te zioła należało zalać drugą przewidzianą połową wrzącej wody. Dla przykładu: w przepisie jest 4 łyżeczki mieszanki na 2 szklanki wody, zatem najpierw wykorzystamy 1 szklankę zimnej wody dla uzyskania maceratu na zimno (8 h maceracja), macerat zlewamy, cedzimy, a potem zioła zalewamy kolejną 1 szklanką wody, ale tym razem – wrzącej wody lub zimnej – no ale wówczas doprowadzamy do zagotowania i odstawiamy do naciągnięcia. Potem łączymy przygotowane wodne wyciągi („na zimno” i na „gorąco” i zażywamy wg zalecenia.
Nic też nie stanie są, jeśli mieszankę podda się zaparzeniu lub zagotowaniu w wodzie, co dzisiaj jest powszechnie praktykowane, przy czym trzeba pamiętać, że sam Madaus uważał, że wysoka temperatura negatywnie wpływa na liczne składniki czynne zawarte w surowcach zielarskich. Preferował surowce świeże, unikał skomplikowanych procesów przetwórczych, które prowadzą do uszkodzenia struktury chemicznej ciał czynnych i są powodem powstania tzw. artefaktów chemicznych, czyli substancji, które nie występują w sposób naturalny w roślinie. Powołując się na Hippokratesa, podkreślał, że największe znaczenie ma dieta. Sam Hippokrates za środki lecznicze uznawał w pierwszym rzędzie zioła lecznicze w stanie takim w jakim przyroda jest stworzyła. Madaus głosił, np.: podczas gdy dotychczas oznaczano wartość roślin leczniczych na podstawie ilości posiadanych przez nie glikozydów, alkaloidów, czy innych składników, ja, opierając się na podstawie własnych na olbrzymim materiale wykonanych badań zdołałem stwierdzić, że świeże, niezmienione jeszcze rośliny lecznicze zawierają składniki, których brak im później, gdyż przy nieodpowiedniej przeróbce zostają one zniszczone...
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 1 – Species antidiabeticae Herba Centauri – Erythraea centaurium (L.) Pers. (tysiącznik, czyli centuria pospolita, ziele) Herba Millefolii (Achillea millefolium L.; ziele krwawnika) Radix Taraxaci cum Herbae (Taraxacum officinale Web.; ziele i korzeń mniszka) Herba Cardui benedicti (ziele drapacza lekarskiego) Pericarpium Phaseoli (owocnia fasoli) Cort. Syzygium jambolana (Lam.) D.C = Syzygium cumini (L.) Skeels. – czapetka kuminowa (kora) Semen Lini (nasiona lnu) Zmieszać w równych ilościach 2-3 razy dz. wypić napar z łyżeczki mieszanki na szklankę wrzącej wody. Pić małymi porcjami.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 2 Sem. Curcurbitae decort. – łuskane nasiona dyni, rozdrobnione Fol. Uvae ursi – liść mącznicy lekarskiej Rhiz. Valerianae – kłącze kozłka Fol.Myrtilli – liść borówki Zmieszać w równych częściach. 4 łyżeczki mieszanki na 2 szklanki wody, parzyć. Wypić w ciągu dnia.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 3 Hb. Ericae vulgaris – ziele wrzosu Fol. Salviae – liść szałwii Hb. Alchemillae – ziele przywrotnika – każde po 20 g, zmieszać. 4 łyżeczki na 2 szklanki wody, napar, wypić w ciągu dnia.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 4 Fol. Vaccini myrtilli – liść borówki czarnej Hb. Taraxaci – ziele mniszka Fol. Vaccini vitis – liść borówki brusznicy wszystkie po 20 g Hb. Galegae officinalis 40 g Zmieszać. 1-2 łyżki mieszanki na 1 szklankę wody, zagotować, odstawić do naparzenia. Pić ciepłe przed jedzeniem, 2 razy dziennie.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 5 Fol. Vaccini myrtilli – liść borówki czarnej 40 g Cort. Fruct. Phaseoli 60 g – łupiny (owocnia) fasoli 60 g Zmieszać. 2 łyżki na 3 szklanki wody, gotować do objętości 2 szklanek, pić 2-3 razy dziennie po szklance odwaru.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 6 Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej Fol. Rubi fructicosi – liść jeżyny Fol. Urticae – liść pokrzywy Hb. Galegae – ziele rutwicy Cort. Fruct. Phaseoli – owocnia fasoli Zioła zmieszać w równych proporcjach, po 20 g. Pić odwar lub napar z 4 łyżeczek mieszanki na 2 szklanki wody; wypić w ciągu dnia małymi porcjami, przed jedzeniem.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 7 Fol. Eucalypt – liść eukaliptusa Fol. Bucco – liść Bukko (gruczlin) – Agathosma betulina ( Berg. ) Pillans Follic. Sennae – strąki senesowe (senesu) Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej Legum. Phaseol. – strąki fasoli Wszystkie zioła zmieszać w równych proporcjach, po 20 g. Odwar lub napar z 4 łyżeczek na 2 szklanki wody; wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 8 Cort. Fruct. Phaseoli – owocnia fasoli Sem. Lini – nasiona lnu Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej Zmieszać zioła w równych proporcjach. Odwar gotowany przez 3 godziny!, pić filiżankę odwaru przed jedzeniem. Proporcje 1 łyżka mieszanki na szklankę.
Rp. Ziółka przeciwcukrzycowe 9 Fruct. Syzygi jambolanae – owoc czapetki kuminowej 20 g Rad. Tormentillae – korzeń, tak naprawdę kłącze pięciornika kurze ziele, 10 g Hb. Potentillae anserinae – ziele srebrnika (pięciornik gęsi) 10 g Hb. Serpylli – ziele macierzanki 10 g Rad. Artemisiae – korzeń bylicy pospolitej 10 g Fruct. Phaseoli sine sem. (owocnia fasoli bez nasion) 20,0 Fol. Myrtilli – liść borówki czarnej 20,0 Zioła wymieszać. Półtora łyżeczki mieszanki na 2 szklanki wody, zagotować. Wypić w ciągu dnia porcjami.
Zioła zalecane przy cukrzycy przez dra G. Madausa:
Bylica pospolita – Artemisia vulgaris L. – korzeń! – odwar – 1 łyżeczka na filiżankę wody, pić 3 razy dziennie.
Rutwica lekarska – Galega officinalis L. – ziele – macerat – 2 łyżeczki rozdrobnionego ziela zalać 1 szklanką wody, pozostawić na 8 h, przecedzić. Wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Rutwica lekarska – Galega officinalis L. – mieszanina owoców i ziela rutwicy 1:1; 1 łyżeczka takiej mieszanki na 1 szklankę zimnej wody, zagotować lub krótko pogotować, odstawić na 10 minut; pić po filiżance 3 razy dziennie przed jedzeniem.
Borówka czarna – Vaccinium myrtillus L. – napar z 2 łyżeczek liści na 2 szklanki wrzącej wody, wypić małymi porcjami w ciągu dnia.
Fasola zwyczajna – Phaseolus vulgaris L. – 10-20 g owocni fasoli dziennie, w naparze lub odwarze, np. 20 g owocni gotować w 1 L wody przez 3-4 godziny!, wypić w ciągu dnia 1/2 L odwaru.
Jeżyna krzewiasta – Rubus fruticosus L. – liść – napar – 4 łyżeczki liści na 2 szklanki wrzącej wody, wypić ciepłe w ciągu dnia, porcjami.
Czapetka kuminowa – Syzygium jambolana (Lam.) DC. = Eugenia jambolana Lamarck = Syzygium cumini ( L. ) Skeels – pół łyżeczki sproszkowanych owoców w szklance wrzącej wody, parzyć, potem wypić w ciągu dnia porcjami. Kora – 0,5 % odwar 2 razy dziennie (dawka kory 1 g dziennie)
Sam dr Gerhard Madaus nie był zwolennikiem powszechnego stosowania insuliny w leczeniu cukrzycy. Madaus głosił: mechaniczne leczenie środkami zastępczymi, jak np. terapią insulinową w cukrzycy daje smutne następstwa. Jakkolwiek odkrywca insuliny otrzymał nagrodę Nobla, to jednak przeklinają ten środek nie tysiące, lecz dziesiątki tysięcy chorych. Żaden lekarz nie jest w stanie dowieść, że cukrzycę potrafi wyleczyć insuliną. Skoro najwybitniejsi interniści dzisiaj ironicznie twierdzą, że zastrzyk insuliny pozwoli choremu zjeść 1 bułeczkę więcej, dowodzą najlepiej, że insulina nie jest środkiem leczniczym. Stosowanie jej prowadzi w końcu do zaniku w trzustce wysepek Langerhansa. Objawy towarzyszące terapii insulinowej są powszechnie znane. Uważam, że insulinę powinniśmy stosować tylko w przypadkach śpiączki cukrzycowej tym bardziej, że odpowiednią dietą, ruchem i środkami roślinnymi można cukrzycę wyleczyć, co stwierdzono podczas wojny. Metody te jednak nie cieszą się uznaniem chorych, gdyż przedstawiają dla nich pewną niewygodę. Zdaniem Maduasa czysto mechaniczne ujęcie materii jest powodem upadku powagi medycyny akademickiej.
Dzisiaj te słowa mogą się wydawać dziwne, jednakże pamiętajmy, że dr Madaus rozwijał tzw. medycynę biologiczną, która miała przede wszystkim leczyć przyczynowo, a nie objawowo. Propagował i głęboko omawiał podstawową zasadę medycyny biologicznej: Complexa complexis curantur (złożoność lecz/uzdrawiaj kompleksowo, całościowo, a nie tylko selektywnie/wybiórczo). Interpretując zasadę Complexa complexis curantur można dojść do wniosku, że choroba jest stanem patofizjologicznym o złożonej etiologii i patogenezie i umiejscowienie jej objawów nie powinno być wskazówką docelowej (umiejscowionej zależnie od objawów) aplikacji leku. Dla przykładu, choroba dająca objawy na skórze nie zawsze świadczy o chorej skórze (i tym samym o rzeczywistym umiejscowieniu choroby), może przecież dotyczyć choroby układu nerwowego, wątroby, nerek czy wewnętrznych narządów płciowych. Wg dra Madausa, optymalne leczenie to przede wszystkim usuwanie prawdziwej przyczyny choroby, a nie tylko postępowanie objawowe. Łagodzenie lub niwelowanie objawów daje jedynie komfort psychiczny pacjentowi, ale jest to złudne i powinno być traktowane jako pomocnicze (dodatkowe postępowanie). Najwłaściwsze jest traktowanie choroby, jako procesu wielonarządowego lub wieloukładowego, zatem konieczne jest zastosowanie w leku wielu różnych substancji, działających na wiele różnych tkanek, narządów i układów narządów (wieloreceptorowych). Tylko całościowe (kompleksowe) podejście lecznicze do chorego pacjenta daje optymalne i trwałe efekty przywrócenia pełnego jego stanu zdrowia. Leki kompleksowe mają na celu leczyć ciało i przywrócić równowagę bioenergetyczną ustroju. Prawidłowo opracowane leki powinny wyzwalać naturalne mechanizmy rekompensacji biochemicznej, mechanizmy samonaprawcze organizmu, innymi słowy, powinny wzbudzać naturalne, tkwiące w organizmie – procesy samoleczenia, regeneracji, detoksykacji itd. Optymalne leki kompleksowe przywracają prawidłowość wegetatywną (somatyczną) i co ważne – psychiczną.
W celu zrozumienia zasady działania tej grupy leków trzeba wejść w pewne szczegóły biochemiczne. Otóż enzymem docelowym dla tej grupy leków jest dipeptydylopeptydaza-4. Dipeptydylopeptydaza-4 – DPP-4 jest glikoproteiną katalityczną z grupy proteaz serynowych, obecną zarówno jako białko transbłonowe na powierzchni komórek śródbłonka, nabłonka jelitowego, nerek, wątroby i limfocytów T, jak i w postaci rozpuszczalnej (soluble DPP-4, sDPP-4) krążącej w osoczu.
Enzym ten odszczepia dwupeptydy od N-końca oligopeptydów. Aktywność enzymatyczną DPP-4 odkryto w 1966 roku.
Kluczowymi substratami fizjologicznymi DPP-4 są dwa hormony inkretynowe: peptyd glukagonopodobny typu 1 (glucagon-like peptide-1, GLP-1) oraz peptyd insulinotropowy zależny od glukozy (glucose-dependent insulinotropic polypeptide, GIP; dawniej – gastric inhibitory polypeptide, czyli żołądkowy peptyd hamujący). O GLP-1 pisałem w części 5 niniejszego cyklu artykułu. Wracając jednak do tematu: oba posiadają alaninę w pozycji drugiej od N-końca.
DPP-4 odcina dwupeptyd His-Ala, co powoduje niemal całkowitą inaktywację biologiczną obu inkretyn. W rezultacie okres półtrwania aktywnego GLP-1 wynosi zaledwie ok. 2 minuty, zanim GLP-1 dotrze do krążenia ogólnego, ponad 75% ulega degradacji już w obrębie jelita i wątroby. Ostatecznie jedynie 10–15% wydzielonego GLP-1 dociera do krwi w postaci aktywnej.
Pojawia się tutaj nazwa hormony inkretynowe. Pojęcie inkretyna zostało zaproponowane przez Ernesta Henry’ego Starlinga (1866–1927) na początku XX w., w kontekście jego badań nad regulacją czynności przewodu pokarmowego przez hormony tkankowe. Termin ten jednak nie upowszechnił się w ówczesnej literaturze naukowej.
W 1906 r. Ernest Henry Starling oraz Edward Albert Sharpey-Schafer prowadzili badania nad możliwym wpływem czynników jelitowych na wydzielanie trzustkowe. Tego samego roku E.P. Moore, E. Edie i W. Abram w Londynie podjęli próby leczenia cukrzycy u ludzi ekstraktami z błony śluzowej dwunastnicy (tzw. duodenal extracts), które – jak wówczas sądzono, mogły stymulować wydzielanie insuliny lub jej analogicznego czynnika. Choć wyniki były niejednoznaczne, doświadczenia te zapoczątkowały kierunek badań nad tzw. czynnikiem jelitowym uwalniania insuliny – intestinal factors of insulin release.
W 1929 r. belgijscy badacze Edgar Zunz (1870-1943) i Jean La Barre (1902-1987) przeprowadzili na psach doświadczenia z tzw. cross-circulation, czyli krążeniem skrzyżowanym, polegającym na przetoczeniu krwi z jelit jednego zwierzęcia do krążenia drugiego. Zaobserwowali, że dożylne podanie ekstraktów z błony śluzowej jelita cienkiego wywoływało wyraźny spadek glikemii, niezależny od bezpośredniego działania insuliny egzogennej i bez uszkodzenia trzustki. Wyniki te sugerowały obecność w błonie śluzowej jelita czynnika humoralnego pobudzającego wydzielanie insuliny. Jean La Barre w 1932 r. zaproponował dla tej hipotetycznej substancji nazwę incretin, od łacińskiego increscere – powodować wzrost, odnosząc ją do zwiększonego wydzielania insuliny po stymulacji jelitowej. Choć termin ten nie zyskał szerokiego uznania w pierwszej połowie XX w., idea inkretyn została ponownie odświeżona wraz z rozwojem endokrynologii przewodu pokarmowego.
W latach 70. XX w. koncepcję tzw. efektu inkretynowego rozwinął niemiecki gastroenterolog Werner Creutzfeldt (1924-2006) – dla uzupełnienia podam, że ojciec Wernera – Hans Gerhard Creutzfeldt (1885-1964), był neurologiem i współodkrywcą choroby Creutzfeldta-Jakoba (choroba prionowa). Werner Creutzfeldt w licznych doświadczeniach klinicznych wykazał, że doustne podanie glukozy wywołuje 2-3‑krotnie silniejszą odpowiedź insulinową w porównaniu z dożylnym podaniem izoglikemicznej ilości glukozy. Zjawisko to interpretowano jako działanie hormonów jelitowych, które są uwalniane po spożyciu węglowodanów i wzmacniają odpowiedź komórek β trzustki na glukozę. U osób zdrowych efekt inkretynowy odpowiada za ok. 50–70% całkowitej reakcji insulinowej, natomiast u pacjentów z cukrzycą typu 2 spada on do 20–30%, co świadczy o upośledzonej aktywności osi jelitowo‑trzustkowej.
W latach 80. XX w. szereg badań zespołów Michael Nauck, Jens J. Holst, Stephen R. Bloom, Daniel J. Drucker i John B. Buse doprowadził do jednoznacznego zidentyfikowania dwóch głównych hormonów odpowiedzialnych za tzw. efekt inkretynowy – glucose‑dependent insulinotropic polypeptide (GIP) oraz glucagon‑like peptide‑1 (GLP‑1). Stwierdzono, że hormony te są wydzielane odpowiednio z komórek K (dla GIP) zlokalizowanych w błonie śluzowej górnej części jelita cienkiego (dwunastnica, jelito czcze) oraz z komórek L (dla GLP‑1) występujących głównie w dystalnym jelicie krętym i okrężnicy.
GIP – żołądkowy peptyd hamujący został po raz pierwszy wyizolowany i opisany w 1970 r. przez Johna C. Browna i współpracowników z University of British Columbia jako gastric inhibitory polypeptide, ponieważ początkowo uważano go za hormon hamujący wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Już w 1973 r. wykazano, że zasadniczym działaniem GIP jest nasilenie wydzielania insuliny w sposób zależny od stężenia glukozy, dlatego nazwę zmieniono na glucose‑dependent insulinotropic polypeptide. W polskich podręcznikach i skryptach (nawet nowych), także niestety moich – wciąż można spotkać nazwę GIP.
Aktywny hormon glukagonopodobny typu 1 (GLP‑1) został zidentyfikowany w 1986 r. jako produkt potranslacyjnej proteolizy proglukagonu zachodzącej w komórkach enteroendokrynnych L jelita cienkiego i okrężnicy, kierowanej przez enzym konwertazę prohormonalną typu 1/3 (PC1/3). W wyniku tego procesu powstaje kilka peptydów, w tym oksyntomodulina, glicentyna, peptyd glukagonopodobny typu 2 (GLP‑2) oraz dwie biologicznie aktywne formy GLP‑1: GLP‑1(7-37) i jego amidowana pochodna GLP‑1(7-36)NH₂, która stanowi dominującą i bardziej stabilną postać fizjologiczną. Amidacja końca karboksylowego cząsteczki (-COOH → -CONH₂) zapewnia jej większą odporność na proteolizę i silniejsze powinowactwo do receptora GLP‑1R.
Inne fragmenty proglukagonu, powstające w wyniku działania odmiennych konwertaz (PC2) w komórkach α trzustki lub w neuronach mózgu, prowadzą do tworzenia glukagonu, oksyntomoduliny i fragmentu GRPP (glicentin‑related pancreatic polypeptide). Jednak spośród wszystkich produktów obróbki proglukagonu jedynie GLP‑1(7–36)NH₂ oraz GLP‑1(7–37) wykazują silne i swoiste działanie inkretynowe, polegające na zwiększeniu wydzielania insuliny w odpowiedzi na obecność glukozy.
Zespół Svetlany Mojsov, Daniela J. Druckera i Joela F. Habenera z Harvard Medical School oraz Massachusetts General Hospital wykazał, że syntetyczny GLP‑1, zarówno w postaci amidowanej (GLP‑1(7–36)NH₂), jak i nieamidowanej (GLP‑1(7–37)), nasilają wydzielanie insuliny wyłącznie w warunkach hiperglikemii. Takie działanie, ściśle glukozo-zależne, stanowi kluczową cechę fizjologiczną inkretyn, ograniczającą ryzyko hipoglikemii i czyniąc GLP‑1 atrakcyjnym kandydatem do terapii przeciwcukrzycowych.
W latach 90. XX w. ustalono, że enzym dipeptydylopeptydaza‑4 (DPP‑4) jest głównym czynnikiem odpowiedzialnym za szybkie unieczynnienie GLP‑1 i GIP. Enzym ten odcina dwupeptyd z N‑końca obu cząsteczek – w przypadku GLP‑1 usuwa reszty histydyny i alaniny (His‑Ala), przekształcając aktywną formę GLP‑1(7–36)NH₂ w biologicznie nieaktywną postać GLP‑1(9–36)NH₂.
DPP‑4 jest serynową egzopeptydazą błonową należącą do rodziny dipeptydylopeptydaz (gen DPP4 zlokalizowany na chromosomie 2q24.3). Występuje powszechnie na powierzchni komórek śródbłonka naczyń, hepatocytów, enterocytów, limfocytów T i komórek nerwowych, a w osoczu krwi obecna jest jej rozpuszczalna forma. DPP‑4 znana jest równocześnie jako antygen powierzchniowy CD26, pełniący funkcje kostymulacyjne w aktywacji limfocytów T i w regulacji odpowiedzi immunologicznej. Z tego względu inhibitory DPP‑4 muszą zachowywać wysoki stopień selektywności, aby nie zaburzać procesów immunologicznych.
Poznanie roli DPP‑4 umożliwiło opracowanie nowej klasy doustnych leków przeciwcukrzycowych – inhibitorów DPP‑4 (gliptyn). Pierwszym związkiem o takim działaniu przetestowanym eksperymentalnie był walinopirolid (valine pyrrolidide). W badaniach na modelach zwierzęcych wykazano, że podwoił on stężenie aktywnej formy GLP‑1 w osoczu, wydłużył okres półtrwania GIP z ok. 3 do 8 minut oraz istotnie poprawił tolerancję glukozy.
Opracowanie pochodnych o większej biodostępności, selektywności i trwałości doprowadziło do powstania szeregu doustnych inhibitorów DPP‑4, tj. gliptyn (gliptins). Są to małocząsteczkowe inhibitory kompetycyjne, które wiążą się w sposób odwracalny z centrum katalitycznym enzymu zawierającym reszty Ser630, Asp708 i His740, blokując dostęp substratu, lecz nie zaburzając innych funkcji biologicznych DPP‑4.
Inhibitory te nie wykazują samodzielnie działania hipoglikemizującego – ich skuteczność opiera się na ochronie endogennych inkretyn (GLP‑1 i GIP) przed degradacją, co wydłuża ich okres półtrwania i nasila ich fizjologiczne efekty.
Zahamowanie aktywności DPP‑4 powoduje około dwukrotny wzrost stężenia krążących aktywnych form GLP‑1 i GIP, co prowadzi do:
1) Nasilenia wydzielania insuliny z komórek β wysp Langerhansa (efekt zależny od stężenia glukozy, minimalizujący ryzyko hipoglikemii).
2) Hamowania sekrecji glukagonu z komórek α (również w sposób glukozo-zależny).
3) Zmniejszenia wątrobowej produkcji glukozy (poprzez ograniczenie glukoneogenezy i glikogenolizy).
4) Spowolnienia opróżniania żołądka, choć efekt ten jest umiarkowany w porównaniu z agonistami receptora GLP‑1.
Z tego względu, że działanie inkretyn jest ściśle glukozo‑zależne, ryzyko hipoglikemii przy monoterapii gliptynami pozostaje bardzo niskie, nawet w terapii skojarzonej z metforminą.
W podręcznikach farmakologii inhibitory DPP‑4 podzielono ze względu na strukturę chemiczną i sposób wiązania z enzymem:
a) Peptydomimetyki – naśladują strukturę naturalnego substratu DPP‑4, tworzą odwracalny kowalencyjny kompleks z centrum katalitycznym enzymu. Dysocjacja związku przebiega powoli, co zapewnia długotrwałe hamowanie aktywności enzymatycznej nawet po obniżeniu stężenia leku w osoczu. Do tej grupy należą:
vildagliptyna (vildagliptin)
saxagliptyna (saxagliptin)
teneligliptyna (teneligliptin)
b) Niepeptydomimetyki – tworzą niekowalencyjne wiązania (głównie wodorowe i hydrofobowe) z aminokwasami centrum katalitycznego DPP‑4, działając jako odwracalne inhibitory kompetycyjne o szybkim początku działania. Do tej grupy zaliczone zostały:
sitagliptynę (sitagliptin)
alogliptynę (alogliptin)
linagliptynę (linagliptin)
gemigliptynę (gemigliptin)
anagliptynę (anagliptin)
trelagliptynę (trelagliptin)
omarigliptynę (omarigliptin)
ewogliptynę (evogliptin)
Do pierwszych klinicznie zatwierdzonych inhibitorów DPP‑4 należą: sitagliptyna (Merck, USA, 2006), vildagliptyna (Novartis, 2007), saxagliptyna (Bristol‑Myers Squibb, 2009), alogliptyna (Takeda, 2010) oraz linagliptyna (Boehringer Ingelheim, 2011). Wszystkie charakteryzują się wysoką biodostępnością doustną, długim okresem półtrwania (12–24 h), brakiem ryzyka hipoglikemii oraz neutralnym wpływem na masę ciała, co czyni z nich preparaty bezpieczne i dobrze tolerowane w terapii cukrzycy typu 2.
Trelagliptyna i omarigliptyna stanowią istotny postęp w grupie inhibitorów DPP‑4, są to bowiem jedynie gliptyny o długotrwałym działaniu, umożliwiające dawkowanie raz na tydzień dzięki wyjątkowo wydłużonemu okresowi półtrwania.
Trelagliptyna (trelagliptin succinate), opracowana przez Takeda Pharmaceutical Company, cechuje się okresem półtrwania w osoczu rzędu 60–80 godzin i wysoką biodostępnością po podaniu doustnym (>90%). Została zarejestrowana w Japonii w 2015 r. pod nazwą handlową Zafatek, natomiast nie uzyskała dopuszczenia do obrotu w Unii Europejskiej ani w USA z powodu ograniczonej dokumentacji długoterminowego bezpieczeństwa.
Omarigliptyna (omarigliptin, wcześniej MK‑3102, opracowana przez Merck & Co.) również umożliwia podanie raz na tydzień dzięki długiemu okresowi półtrwania (ok. 160-170 godzin) i silnemu wiązaniu z enzymem DPP‑4. Lek był dostępny w Japonii od 2015 r. pod nazwą Marizev, jednak firma Merck wstrzymała jego rozwój i rejestrację w USA oraz UE w 2018 r., mimo obiecujących wyników klinicznych (faza III badań – Omarigliptin Global Clinical Program).
Na rynku europejskim i amerykańskim dostępne są liczne preparaty złożone inhibitorów DPP‑4 z metforminą, co pozwala uprościć terapię i poprawić jej przestrzeganie przez pacjentów. Do najczęściej stosowanych należą:
Preparaty te łączą komplementarne mechanizmy działania, dla przykładu metformina hamuje wątrobową glukoneogenezę i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, natomiast inkretynowe modulatory (gliptyny) zwiększają wydzielanie insuliny i ograniczają glukagon w sposób zależny od glikemii. Takie połączenie umożliwia lepszą kontrolę glikemii przy minimalnym ryzyku hipoglikemii i neutralnym wpływie na masę ciała.
Inhibitory dipeptydylopeptydazy‑4 (DPP‑4) zwiększają stężenia krążących aktywnych form hormonów inkretynowych – glukagonopodobnego peptydu‑1 (GLP‑1) oraz glukozozależnego peptydu insulinotropowego (GIP). Wzrost ich aktywności prowadzi do nasilenia wydzielania insuliny z komórek β wysp Langerhansa w sposób zależny od stężenia glukozy, a jednocześnie do hamowania sekrecji glukagonu z komórek α trzustki. Dzięki temu obniżają glikemię poposiłkową i glikemię na czczo, poprawiając całodobowy profil glikemii bez wywoływania hipoglikemii. Ponadto, poprzez spowolnienie opróżniania żołądka i poprawę czucia sytości, mogą w umiarkowanym stopniu zmniejszać łaknienie i wspomagać redukcję masy ciała, szczególnie w terapii skojarzonej z modyfikacją diety i aktywnością fizyczną. Inhibitory DPP‑4 są zalecane jako leczenie wspomagające u pacjentów z cukrzycą typu 2, zwłaszcza w przypadkach niewystarczającej kontroli glikemii za pomocą diety, wysiłku fizycznego lub monoterapii metforminą. Wykazują korzystny profil bezpieczeństwa, niskie ryzyko hipoglikemii i neutralny wpływ na masę ciała. Coraz częściej rozważa się również ich zastosowanie w leczeniu zespołu metabolicznego i otyłości, zwłaszcza w połączeniu z metforminą lub agonistami receptora GLP‑1, co wzmacnia efekt sytości i poprawia kontrolę metaboliczną.
Warto wspomnieć, że berberyna – alkaloid izochinolinowy, niejednokrotnie wspominany w tym cyklu artykułów, występujący w roślinach z rodzajów Berberis L. (Berberidaceae), Coptis Salisb. (Ranunculaceae), Hydrastis canadensis L. (Ranunculaceae) oraz Phellodendron amurense Rupr. (Rutaceae) również wykazuje zdolność hamowania aktywności enzymu dipeptydylopeptydazy‑4 (DPP‑4), co może częściowo tłumaczyć jej udokumentowane działanie hipoglikemizujące. Berberyna (C₂₀H₁₈NO₄⁺) jest alkaloidem typu protoberberynowego, o wyraźnych właściwościach przeciwcukrzycowych, hipolipemicznych i przeciwzapalnych. Problemem jest jednak biodostępność drogą doustną. Berberyna jest stosowana w postaci przetworów od tysiącleci w medycynie ludowej krajów azjatyckich, m.in. z surowców Rhizoma Coptidis, Cortex Phellodendriamurensis i Radix Berberidis. Współczesne badania kliniczne potwierdzają, że berberyna obniża odsetek hemoglobiny glikowanej (HbA1c) średnio o 0,5–0,9%, co jest porównywalne z działaniem syntetycznych inhibitorów DPP‑4 (gliptyn) oraz metforminy. Mechanizm jej działania obejmuje aktywację kinazy AMPK, poprawę wrażliwości receptorów insulinowych, regulację mikrobiomu jelitowego oraz częściową inhibicję DPP‑4.
W grupie naturalnych inhibitorów DPP‑4 aktywność wykazuje również mango indyjskie – Mangifera indica L. z rodziny Anacardiaceae (nanerczowate). Drzewo to, dorastające do 30 m wysokości, pochodzi z Azji Południowo‑Wschodniej, jednak obecnie uprawiane jest w krajach tropikalnych i subtropikalnych Afryki, Ameryki oraz w Indiach. Surowcem o najsilniejszej aktywności przeciwcukrzycowej są liście, z których sporządza się nalewkę 1:10 na etanolu 70% (dawkowanie: 5 ml raz dziennie w 100 ml wody). Ekstrakty alkoholowe z liści mango wykazują działanie insulinotropowe, hipolipidemiczne, lipotropowe, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, co potwierdzono w badaniach in vivo.
Do grupy roślin i substancji naturalnych o potencjalnej aktywności inkretynowej i DPP‑4‑hamującej należą również:
–balsamka – Momordica charantia L. (Cucurbitaceae)
– oraz fitoskładniki takie jak kwas galusowy i kwas ferulowy, opisane na blogu niejednokrotnie 🙂
– a takżeliść drzewa oliwnego – Folium Oleae
Gaj oliwny w Grecji, Chalkidiki
Liść drzewa oliwnego (Folium Oleae europaeae) pochodzi z gatunku oliwka europejska – Olea europaea L. z rodziny Oleaceae. Jest to surowiec farmakopealny, opisany w Farmakopei Polskiej i Europejskiej. Za surowiec uznaje się wysuszony liść zawierający nie mniej niż 5% oleuropeiny (C₂₅H₃₂O₁₃; M = 540,5).
W liściach oliwki europejskiej – Olea europaea L. (Oleaceae) stwierdzono bogatą frakcję związków fenolowych, głównie sekoirydoidów oleozydowych (oleoside-type secoiridoids) oraz pochodnych fenyloetanolu: tyrozolu (p-hydroxyphenylethanol, p-HPEA) i hydroksytyrozolu (3,4-dihydroxyphenylethanol, o skrócie 3,4-DHPEA). Związkiem dominującym jest oleuropeina, której zawartość, w zależności od odmiany, pory roku i metody suszenia, wynosi od kilku do nawet 19% suchej masy liści. Pod względem chemicznym oleuropeina jest glukozydowym sekoirydoidem oleozydowym (secoiridoid glucoside), w którego strukturze hydroksytyrozol połączony jest wiązaniem estrowym z częścią sekoirydoidową (pochodną kwasu elenolowego = elenolic acid), zaś reszta glukozy przyłączona jest wiązaniem O-glikozydowym. Obok oleuropeiny, w liściach oliwki występują inne sekoirydoidy: ligstrozyd (ligstroside; analog oleuropeiny z resztą tyrozolu), oleurozyid (oleuroside; izomer oleuropeiny), sekologanozyd (secologanoside), demetyloleuropeina (demethyloleuropein), a z grupy fenyloetanoidów: werbaskozyd (verbascoside, o nazwie synonimowej acteoside = akteozyd).
W toku biotransformacji enzymatycznej – zachodzącej in vivo podczas dojrzewania owoców, a w warunkach laboratoryjnych aktywowanej np. przez liofilizację liści – endogenna β-glukozydaza (OeGLU) odszczepia glukozę od oleuropeiny, dając niestabilny aglikon, który następnie pod wpływem metylesterazy kwasu elenolowego (OeEAME) ulega demetylacji i dekarboksylacji, tworząc oleaceinę (oleacein; 3,4-DHPEA-EDA), dialdehyd o silnym działaniu przeciwutleniającym i przeciwzapalnym. Analogiczny szlak prowadzi od ligustrozydu do oleokantalu (oleocanthal), nadającego oliwie z oliwek extra virgin charakterystyczny smak ostry.
W grupie flawonoidów liści oliwnych dominują luteolina, apigenina, diosmetyna i rutyna. Dodatkowo w niewielkich ilościach wykryto alkaloidy chinolinowe: cynchoninę, cynchonidynę i dwuhydrocynchonidynę.
Oleaceina i pokrewne sekoirydoidy wykazują aktywność inhibitorów konwertazy angiotensyny (ACEI), natomiast oleuropeina odpowiada za działanie przeciwmiażdżycowe, wazodylatacyjne, antyarytmiczne i spazmolityczne. Liczne badania potwierdzają również działanie hipoglikemizujące, częściowo wynikające z hamowania DPP‑4 oraz nasilenia zależnej od AMPK przemiany glukozy w mięśniach.
Preparaty z liści oliwnych obniżają ciśnienie tętnicze, rozszerzają naczynia wieńcowe i zmniejszają poziom glukozy we krwi. Nalewki etanolowe (1:10, 70% etanol) są bardziej efektywne farmakologicznie ze względu na trudno rozpuszczalne związki czynne. Dawkowanie tradycyjne: 5 ml nalewki 2–3 razy dziennie lub napar z 7-8 g liści na 150–200 ml wody, 3-4 filiżanki dziennie (Blaschek, 2016; Prentner, 2017).
W handlu dostępne są preparaty standaryzowane na zawartość oleuropeiny lub hydroksytyrozolu (ekstrakty suchy i płynny), wykorzystywane w fitoterapii cukrzycy typu 2, nadciśnienia i miażdżycy.
Katzung B., Masters S.B., Trevor A.J., Farmakologia ogólna i kliniczna. Tom II.Wydawnictwo Czelej. Lublin 2012, s. 856-859.
Buczko W., Danysz A., Kompendium farmakologii i farmakoterapii. Edra Urban&Partner, Wrocław 2016, s. 120-123.
Rang H.P., Dale M.M. i in., Farmakologia. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2014, s. 396-399.
Korbut R. (red.), Farmakologia. PZWL, Warszawa 2012, s. 467-469.
Lim T.K., Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants. Volume 1, Fruits. Springer, Dordrecht, Heidelberg London, New York, 2012, s. 104-105.
Blaschek W., Wichtl-Teedrogen und Phytopharmaka, wydanie 6., Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Stuttgart 2016, s. 454-455. Prentner A., Heilpflanzen der Traditionellen Europäischen Medizin. Springer Verlag, Berlin 2017, s. 70-71.
Deacon CF. Dipeptidyl peptidase 4 inhibitors in the treatment of type 2 diabetes mellitus. Nature Reviews Endocrinology 2020;16(11):642–653. PMID: 32929230. DOI: 10.1038/s41574-020-0399-8
Kanie T, Mizuno A, Takaoka Y, Suzuki T, Yoneoka D, Nishikawa Y, Tam WWS, Morze J, Rynkiewicz A, Xin Y, Wu O, Providencia R, Kwong JSW. Dipeptidyl peptidase-4 inhibitors, glucagon-like peptide 1 receptor agonists and sodium-glucose co-transporter-2 inhibitors for people with cardiovascular disease: a network meta-analysis. Cochrane Database of Systematic Reviews 2021;10(10):CD013650. PMID: 34693515. PMCID: PMC8812344. DOI: 10.1002/14651858.CD013650.pub2
Zakaria EM, Tawfeek WM, Hassanin MH, Hassaballah MY. Cardiovascular protection by DPP-4 inhibitors in preclinical studies: an updated review of molecular mechanisms. Naunyn-Schmiedeberg’s Archives of Pharmacology 2022;395(11):1357–1372. PMID: 35945358. PMCID: PMC9568460. DOI: 10.1007/s00210-022-02279-3
Kasina SVSK, Baradhi KM. Dipeptidyl Peptidase IV Inhibitors. W: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 [aktualizacja: 22 maja 2023; dostęp: 2025]. PMID: 31194471. Bookshelf ID: NBK542331. Dostępne: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542331/
Holst JJ. From the Incretin Concept and the Discovery of GLP-1 to Today’s Diabetes Therapy. Frontiers in Endocrinology 2019;10:260. PMID: 31080438. PMCID: PMC6497767. DOI: 10.3389/fendo.2019.00260
Cukrzyca typu I (diabetes mellitus type 1, T1DM) jest chorobą autoimmunologiczną, w której dochodzi do destrukcji komórek β wysepek Langerhansa trzustki. Z punktu widzenia naukowego żadna roślina lecznicza nie zastępuje insulinoterapii. Fitoterapia w tym typie cukrzycy może stanowić wyłącznie terapię wspomagającą, niestety nie zastępuje insulinoterapii, lecz może pozwalać na kontrolę glikemii i modulować odpowiedź immunologiczną.
Potencjalne zastosowanie fitoterapii w cukrzycy I obejmuje trzy cele:
1) ochronę resztkowych komórek β (beta-cell preservation)
Gymnema sylvestre (Retz.) R.Brown ex Sm. (rodzina Apocynaceae, dawniej Asclepiadaceae) = Marsdenia sylvestris (Retz.) P.I.Forst., znana pod nazwą gurmar, jest jedyną rośliną, która była badana klinicznie z zakresie zastosowania jej w terapii cukrzycy insulinozależnej – IDDM[1] Autorzy zasugerowali, że Gymnema sylvestre może wspomagać endogenną sekrecję insuliny, być może poprzez regenerację lub rewaskularyzację resztkowych komórek β. 27 pacjentom cierpiącym na cukrzycę insulinozeleżną podawano wodny ekstrakt z liści Gymnema sylvestre, w dawce 400 mg/dobę, co ważne – w trakcie insulinoterapii. Zapotrzebowanie na insulinę zmniejszyło się wraz ze stężeniem glukozy we krwi na czczo, hemoglobiny glikozylowanej (HbA1c) i białek osocza glikozylowanych.
Kwasy gymnemowe stymulują sekrecję insuliny z komórek β poprzez zwiększenie przepuszczalności błony komórkowej, hamują wchłanianie glukozy z jelita, stymulują aktywność enzymów glikolitycznych. W modelach zwierzęcych wykazano zdolność do neogenezy wysp trzustkowych.
Gurmar
Do roślin modulujących odpowiedź autoimmunologiczną należy piwonia chińska (Paeonia lactiflora Pallas), która należy do rodziny Paeoniaceae (piwoniowate). Pochodzi z Dalekiego Wschodu (Azja Wschodnia i Azja Środkowa). Korzeń zawiera związki o działaniu immunomodulującym, które mogą wpływać korzystnie w schorzeniach autoimmunologicznych.
Korzeń piwonii chińskiej zawiera kompleks glikozydów monoterpenowych określanych jako TGP (Total Glucosides of Peony). Peonifloryna (paeoniflorin)jest jednym ze składników grupy TGP. Jest to hydrofilny glikozyd monoterpenowy o wzorze chemicznym C₂₃H₂₈O₁₁. Do innych glikozydów monoterpenowych należą: albifloryna = albiflorin, oksypeonifloryna = oxypaeoniflorin, benzoilopeonifloryna = benzoylpaeoniflorin). W korzeniu piwonii występują również trójterpeny, garbniki, fenolokwasy (np. kwas galusowy).[2]
Peonifloryna wykazuje silne działanie przeciwzapalne i immunoregulacyjne w niektórych zwierzęcych modelach chorób autoimmunologicznych, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów i tocznia rumieniowatego układowego. [3]Peonifloryna łagodzi przebieg cukrzycy i jej powikłań poprzez obniżenie poziomu cukru we krwi, poprawę wrażliwości na insulinę, regulację mikrobioty jelitowej i autofagii, przywrócenie funkcji mitochondriów, regulację metabolizmu lipidów, działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, hamowanie apoptozy, a także regulację odporności. Peonifloryna charakteryzuje się szybkim wchłanianiem, dobrą dystrybucją, szybkim metabolizmem i wydalaniem przez nerki. [4] Okres półtrwania wynosi około 1,5-2 godziny.
Peonifloryna chroni komórki beta trzustki przez:
Działanie przeciwutleniające: zwiększa aktywność SOD (superoxide dismutase), CAT (catalase) i poziomy zredukowanego glutationu (GSH), zmniejsza poziomy MDA (malondialdehyde) i reaktywnych form tlenu (ROS).
Redukcję stresu oksydacyjnego: aktywuje szlak Nrf2/ARE (Nuclear factor erythroid 2-related factor 2/Antioxidant response element), kluczowy w ochronie antyoksydacyjnej komórek.
Modulację autofagii: przywraca prawidłową autofagię, której zaburzenie przyczynia się do degradacji komórek beta.
W przypadku nefropatia cukrzycowej (DN) peonifloryna hamuje uszkodzenie nerek przez:
hamowanie infiltracji makrofagów przez szlak TLR4/NF-κB
hamowanie białkomoczu
zmniejszenie ekspresji markerów stanu zapalnego (MCP-1, TNF-α, iNOS)
hamowanie polaryzacji makrofagów M1 przez bezpośrednie wiązanie i stabilizację HIF-1α (Hypoxia-inducible factor 1-alpha)
W zakresie ochrony przed retinopatią cukrzycową peonifloryna zmniejsza aktywność komórek glejowych, hamuje szlak TLR4/p38/NF-κB oraz redukuje poziomy IL-1β i MMP-9 (matrix metalloproteinase-9).
Z kolei w zakresie protekcji przed neuropatią cukrzycową glikozydy monoterpenoidowe piwonii chroni komórki Schwanna przez hamowanie stresu oksydacyjnego, stresu retikulum endoplazmatycznego i apoptozy.
Przeciętna dzienna dawka sumy glikozydów monoterpenowych piwonii – TGP w zastosowaniach klinicznych wynosi 1200-1800 mg (jest to ekwiwalent około 600-900 mg czystej peonifloryny). Dawka 1500 mg ekstraktu TGP jest zgodna z zaleceniami stosowanymi w leczeniu chorób autoimmunologicznych.
Ostryż długi – Curcuma longa L., z rodziny imbirowatych – Zingiberaceae zawiera bardzo różnorodne składniki i szeroko jest polecany w różnych schorzeniach metabolicznych, w tym przy cukrzycy. W Polsce preparaty z kurkumy polecano przede wszystkim w schorzeniach wątroby, przy dyskinezach dróg żółciowych i w profilaktyce kamicy żółciowej. Kurkumę w klasycznej fitoterapii traktowano w Europie przede wszystkim jako dobry środek żółciotwórczy, żółciopędny i ochronny na wątrobę. Dopiero w latach 90. XX wieku w publikacjach europejskich zaczęły pojawiać się informacje na temat innych właściwości i zastosowań preparatów kurkumy. Barwna substancja – kurkumina znalazła też zastosowanie jako barwnik w przemyśle spożywczym. W okresach nieurodzaju oraz zwiększonego popytu na kurkumę, surowiec jest często fałszowany (dosypywanie kredy lub innych minerałów, dodawanie barwników syntetycznych, dosypywanie kłączy lub zmielonych korzeni barwionych rozmaitymi pigmentami).
Do tej pory zidentyfikowano w kłączach kurkumy, co najmniej 235 związków, głównie fenolowych i terpenoidowych, w tym 22 składniki z grupy diaryloheptanoidów i diarylopentanoidów, osiem fenylopropenów i innych związków fenolowych, 68 monoterpenów, 109 seskwiterpenów, pięć diterpenów, trzy triterpenoidy, cztery sterole, dwa alkaloidy i 14 innych związków. Kurkuminoidy (diarylheptanoidy) i olejki eteryczne są głównymi składnikami aktywnymi. Kurkuminoidy w kurkumie gromadzą się głównie w kłączach. W olejkach eterycznych z liści i kwiatów zazwyczaj dominują monoterpeny, podczas gdy olejek z korzeni i kłączy zawiera głównie seskwiterpeny. Zawartość kurkuminoidów w kłączach kurkumy często różni się w zależności od odmiany, lokalizacji, źródła i warunków uprawy, podczas gdy skład olejków eterycznych kłączy kurkumy różni się znacznie w zależności od odmiany i lokalizacji geograficznej. Ponadto, zarówno kurkuminoidy, jak i olejki eteryczne różnią się zawartością w zależności od metod ekstrakcji i są niestabilne w procesach ekstrakcji i przechowywania.[5]Istotne są 3 kurkuminoidy: kurkumina (diferuloilometan = diferuloylmethane, główny składnik odpowiedzialny za jej jaskrawożółty kolor), dezmetoksykurkumina (desmethoxycurcumin) i bisdemetoksykurkumina (bisdemethoxycurcumin). [6] Zawartość kurkuminoidów w Curcuma longa wynosi zazwyczaj 2–5% suchej masy kłącza, z tego kurkumina stanowi 70–80% wszystkich kurkuminoidów, demetoksykurkumina 15–20%, a bisdemetoksykurkumina 5–10%. W suplementach diety i lekach często stosuje się standaryzowane ekstrakty suche, np. zawierające 95% kurkuminoidów.
W przyspieszonych modelach cukrzycy autoimmunizacyjnej na myszach NOD (non-obese diabetic) kurkumina w dawkach 5–50 mg/kg m.c. istotnie opóźniała wystąpienie choroby, a w części przypadków zapobiegała cukrzycy autoimmunologicznej poprzez hamowanie infiltracji leukocytów trzustkowych i zachowanie (ochronę) komórek wytwarzających insulinę.[7] Mechanizm działania polega na modulacji odpowiedzi limfocytów T; kurkumina hamuje proliferację limfocytów CD4+ i zmniejsza produkcję IFN-γ przez komórki Th1, co jest kluczowe w patogenezie T1DM. Ponadto kurkumina redukuje aktywację NF-κB w stymulowanych limfocytach i upośledza funkcję stymulującą komórek dendrytycznych.
W modelu zwierzęcym cukrzycy typu 1 indukowanej streptozotocyną (STZ) u szczurów, pochodna kurkuminy podawana doustnie przez 40 dni indukowała regenerację wysp trzustkowych, co potwierdzono histopatologicznie i immunohistochemicznie (ekspresja insuliny i CD105). [8]
Wszystkim zawsze wydawało się, że kurkuma jest bezpieczna. Nowsze badanie in vitro wykazało, że kurkumina w stosunkowo wysokich stężeniach (60 μg/ml, tj. 0,163 μM) jest paradoksalnie toksyczna wobec komórek β, co stanowi istotne zastrzeżenie kliniczne zdaniem coraz większej liczby autorów. Kurkumina z jednej strony zwiększa żywotność komórek i wydzielanie insuliny w wysepkach Langerhansa, z drugiej jednak, w stężeniu 60 μg/ml kurkumina zmniejszała nawet o 70-75% żywotność komórek β, i znacząco redukowała wydzielanie insuliny. [9]
Brakuje jak na razie randomizowanych kontrolowanych badań klinicznych – randomized controlled trial – RCT z kurkuminą u pacjentów cierpiących na cukrzycę 1. Głównym problemem farmakokinetycznym jest również wyjątkowo niska biodostępność doustna kurkuminy. Wprawdzie liczne formulacje kurkuminoidów, np. z piperyną, kapsaicyną, liposomalne, nanocząsteczkowe, nanoemulsyjne, próbują ten problem rozwiązać, jednakże nigdy nie wiemy, czy w dostatecznym stopniu zapewniają przenikanie do tkanek docelowych.
Czarnuszka siewna – Nigella sativa L., z rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae jest źródłem nasion – Semen Nigellae. W nasionach zawarte są białka (20-25%), węglowodany (30–35%), fitosterole ( β-sitosterol, stigmasterol), flawonoidy (kwercetyna, kemferol), saponiny 0,5-1% (alfa-hederyna), alkaloidy (nigellicyna, nigellicymina), wreszcie olej 30–40%, a w nim kwas linolowy: 50–60%, kwas oleinowy: 20–25%, kwas palmitynowy: 10–15%, kwas stearynowy: 2–3%, kwas eikozadienowy: <1%. W nasionach znajduje się również olejek eteryczny, około 0,4-0,5% a w nim:
tymochinon (thymoquinone): 27–50% (najważniejszy, najlepiej przebadany składnik aktywny)
p-cymen (p-cymene): 10–20%
α-tujen (α-thujene): 5–10%
α-pinen (α-pinene): 3–5%
tymohydrochinon (thymohydroquinone): 1–5%
ditymochinon (dithymoquinone – nigellone): <1%
Inne związki (m.in. karwakrol, 4-terpineol, trans-anetol) w mniejszych ilościach.
Zawartość witamin jest zróżnicowana, ale nasiona są dobrym źródłem witamin z grupy B oraz witaminy E: witamina E (tokoferole): 5–10 mg/100g (głównie γ-tokoferol); witaminy z grupy B: tiamina (B1): 0.5–1 mg/100g, ryboflawina (B2): 0.2–0.5 mg/100g, niacyna (B3): 3–5 mg/100g, kwas foliowy (B9): śladowe ilości.
Etanolowy ekstrakt z nasion czarnuszki zwiększa sekrecję insuliny, stymuluje proliferację komórek β trzustki i nasila wychwyt glukozy w komórkach mięśniowych i tłuszczowych. Działanie hipoglikemizujące przypisuje się głównie tymochinomowi, który hamuje glukoneogenezę wątrobową i zwiększa wrażliwość tkanek obwodowych na insulinę.Nigella sativa wykazuje działanie hipoglikemiczne ze względu na obecność nie tylko tymochinonu, ale również ditymochinonu, kwasu linolowego i kwasu oleinowego, które mogą być odpowiedzialne za stymulację komórek β trzustki, powodując wydzielanie insuliny, zmniejszając glukoneogenezę wątrobową i indukując wrażliwość na insulinę w tkankach obwodowych. Badanie kliniczne z grupą kontrolną otrzymującą placebo i podwójnie ślepą próbą przeprowadzone na 114 pacjentach z cukrzycą typu 2 wykazało, że suplementacja N. sativa odgrywa ważną rolę w łagodzeniu stresu oksydacyjnego, przy czym ten ostatni jest odpowiedzialny za patogenezę cukrzycy. Pod wpływem czarnuszki następuje poprawa całkowitej pojemności antyoksydacyjnej, wartości glutationu i dysmutazy ponadtlenkowej. To samo badanie wykazało, że zmniejszenie insulinooporności było również istotne u pacjentów z cukrzycą w grupie przyjmującej czarnuszkę w porównaniu z grupą placebo. Stwierdzono, że suplementacja Nigella sativa u pacjentów z cukrzycą typu 2 znacząco poprawiła poziom glukozy we krwi na czczo, HbA1c, cholesterolu całkowitego i LDL. W związku z tym, systematyczny przegląd przeprowadzony w celu oceny wpływu N. sativa na cukrzycę typu 2 zasugerował również, że może być ona stosowana wspomagająco z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi w celu leczenia choroby. [10]
Czarnuszka przede wszystkim ma zastosowanie w leczeniu cukrzycy 2, ale jest również często polecana przy cukrzycy 1. Tymochinon posiada udokumentowane właściwości immunomodulujące (hamuje NF-κB, TNF-α, IL-6, IL-1β), co czyni go potencjalnie interesującym lekiem w cukrzycy 1 ( T1D), lecz nadal brakuje wiarygodnych RCT u pacjentów z cukrzycą typu 1.
Olej z czarnuszki o silnym zapachu i smaku (pełny, bez rafinacji) należy przyjmować regularnie po 1 łyżeczce 2 razy dziennie. Ponadto zaleca się spożywanie pogniecionych (ześrutowanych, zmielonych, roztartych) nasion, po 1 łyżeczce dziennie.
Balsamka – Momordica charantia L. (rodzina Cucurbitaceae) zawiera w owocach charantynę (charantin, tak naprawdę to mieszanina glikozydów steroidowych: β-sitosterol-glukozyd i 5,25-stigmastadien-3β-ol-glukozyd), polipeptyd-p (polypeptide-p, insulin-like hypoglycemic protein), wicyna (vicine) oraz momordycynę (momordicin). Polipeptyd-p jest określany jako „insulina roślinna” ze względu na strukturalne podobieństwo do insuliny i zdolność obniżania glikemii po iniekcji podskórnej. W modelach zwierzęcych cukrzycy indukowanej alloksanem (model T1DM) polisacharydy z Momordica charantia wykazały działanie przeciwcukrzycowe.
Polipeptyd-p jest określany jako „insulina roślinna” ze względu na strukturalne podobieństwo do insuliny i zdolność obniżania glikemii po iniekcji podskórnej. W modelach zwierzęcych cukrzycy indukowanej alloksanem (model T1DM) polisacharydy z Momordica charantia wykazały działanie przeciwcukrzycowe. Reguluje i obniża poziom glukozy we krwi u pacjentów z cukrzycą poprzez poprawę wrażliwości na insulinę i zmniejszenie produkcji glukozy w wątrobie. Do korzystnych cech balsamki należą również właściwości przeciwzapalne, immunomodulacyjne, hipolipidemiczne, antyoksydacyjne, przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe.[11] Surowcem są całe owoce, wraz z nasionami.
Surowce bogate w berberynę mogą być przydatne w leczeniu cukrzycy typu 1 i 2. Berberyna wykazuje zdolność ochrony masy i funkcji komórek β trzustki; opisano jej efekty w przywracaniu objętości i czynnościowości wysp trzustkowych w modelach doświadczalnych.[12] Berberyna aktywuje AMPK (AMP-activated protein kinase), zwiększa wychwyt glukozy w tkankach obwodowych, hamuje glukoneogenezę wątrobową, poprawia wrażliwość na insulinę. Istnieją liczne badania kliniczne w cukrzycy 2 – T2DM – type 2 diabetes mellitus (metaanalizy potwierdzają obniżenie HbA1c – hemoglobiny glikowanej o ok. 0,5–0,7%). Wciąż brakuje RCT w T1DM, co jednak nie zmienia faktu, że warto używać surowce berberynowe w każdym rodzaju cukrzycy. Problemem jest bioprzyswajalność berberyny drogą doustną. Przyswajalność berberyny drogą doustną jest na poziomie 0,5-1%!
Berberyna cechuje się bardzo niską biodostępnością doustną, wynikającą z kilku powodów: słabej rozpuszczalności w wodzie (ok. 1,5 mg/ml w pH 7, klasa BCS III/IV – Biopharmaceutics Classification System), intensywnego effluxu przez P-glikoproteinę (P-glycoprotein, P-gp; transporter ABCB1, ATP-binding cassette subfamily B member 1), redukcji przez mikrobiotę jelitową do dihydroberberyny (dihydroberberine, dhBBR; forma absorbowalna, ale szybko utleniana z powrotem do berberyny w enterocytach), oraz silnego metabolizmu pierwszego przejścia w jelitach i wątrobie (przez CYP3A4 – cytochrome P450 3A4, cytochrom P450 3A4; faza I: demetylacja, redukcja; faza II: glukuronidacja, sulfacja). Głównym metabolitem berberrubina (berberrubine; demetylowana berberyna). Proste metody poprawy biodostępności berberyny skupiają się na zwiększeniu rozpuszczalności, inhibicji glikoproteny P -P-gp, redukcji metabolizmu jelitowego lub użyciu tzw. enhancerów absorpcji.
Możliwe jest następujące postępowanie w warunkach domowych:
1) Połączenie berberyny, ekstraktów z ziół berberynowych z ekstraktem Quillaja (Quillaja saponaria Molina (surowiec saponinowy), może to być nalewka z Quillaja na etanolu 40-60% lub połączenie z odwarem 1%.
2) Połączenie z kwasem glicyryzynowym (glycyrrhizic acid) zawartym w lukrecji gładkiej Glycyrrhiza glabra L. (rodzina Fabaceae – bobowate): tworzy się wówczas kompleks BBR-GL (berberine-glycyrrhizic acid complex), zwiększający rozpuszczalność i absorpcję. Proponuję prrosty zabieg: mieszać berberynę z ekstraktem lukrecji (dawka: 500 mg berberyny + 1% odwar z lukrecji.
3) Połączenie z kwasem gentyzynowym (gentisic acid) – tworzy sól, zwiększającą rozpuszczalność i wchłanianie berberyny, nawet 1,5-2-krotnie, co wykazano w badaniach na zwierzętach. Prosty zabieg domowy: nalewkę z kłączy 1:5-10 Gentiana lutea L. – goryczki żółtej (rodzina Gentianaceae – goryczkowate) zmieszać w proporcji 1:1 z nalewką z surowca berberynowego 1:5-10, odparować do sucha na łaźni wodnej, po czym ponownie rozpuścić w alkoholu w proporcji 1:5, zażywać po 5 ml 1-2 razy dziennie.
Przy cukrzycy korzystne jest łączenie surowców bogatych w berberynę z sylimaryną. Z surowców berberynowych można przygotować preparaty: nalewkę, intrakt 1:5-10 na etanolu 70%. Gotowe są też ekstrakty suche standaryzowane na zawartość berberyny oraz czysta berberyna lub jej sole (chlorowodorek, siarczan). Preparaty z zespołem flawolignanów z ostropestu plamistego – Silybum marianum (L.) Gaertner (Asteraceae = Compositae) również są dostępne w handlu, np. Sylimarol, Legalon, Sylicynar. Dostępne są również ekstrakty suche standaryzowane na zawartość sylimaryny.
W modelu cukrzycy typu 1 indukowanej alloksanem u szczurów, sylimaryna w dawkach 50 i 100 mg/kg m.c./dobę przez 30 dni wykazała działanie ochronne (antyoksydacyjne) na wątrobę i trzustkę – zwiększono aktywność dysmutazy ponadtlenkowej (SOD) i katalazy (CAT), obniżono stężenie białek karbonylowanych.[13]
We Włoszech przeprowadzono badania, których celem była cena, czy dodatek Berberis aristata/Silybum marianum (Berberol(®)) prowadzi do zmniejszenia dawki insuliny i poprawy kontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą typu 1. W badaniu wzięło udział 85 pacjentów z cukrzycą typu 1, których zrandomizowano do grup otrzymujących placebo lub B. aristata/S. marianum w dawce 588/105 mg, 1 tabletkę na obiad i 1 tabletkę na kolację, przez sześć miesięcy. Zaobserwowano zmniejszenie całkowitego zużycia insuliny u pacjentów biorących Berberis aristata/Silybum marianum, zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo. Odnośnie podawania insuliny do posiłków, odnotowano, że grupa leczona B. aristata/S. marianum zużywała mniej insuliny do posiłków i przed snem. Hemoglobina glikowana zmniejszyła się u pacjentów zażywających B. aristata/S. marianum w porównaniu z wartością wyjściową, ale nie w porównaniu z placebo. Zaobserwowano spadek glukozy na czczo i po posiłku u pacjentów biorących B. aristata/S. marianum zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo. Odnotowano spadek cholesterolu całkowitego, trójglicerydów i cholesterolu LDL oraz wzrost cholesterolu HDL u pacjentów zażywających B. aristata/S. marianum, zarówno w porównaniu z wartością wyjściową, jak i placebo.[14]
Jakie surowce są bogate w berberynę?
1) Coptis chinensis – cynowód chiński; surowiec – Rhizoma Coptidis zawiera średnio 5-8% berberyny.
2) Berberis vulgaris – berberis zwyczajny; surowiec – kora z gałązek i korzeni, zawiera 2-5% berberyny.
3) Hydrastis canadensis – gorzknik kanadyjski; surowiec – kłącze z korzeniami, zawiera 2-4% berberyny.
4) Mahonia aquifolium – ościał; surowiec – kora z gałązek lub korzeni, 1,5-3% berberyny.
7) Berberis aristata – berberys indyjski; surowiec kora z gałązek, kora z korzeni, 2-10% berberyny; często używany do produkcji ekstraktu.
Berberyna wykazuje właściwości hipoglikemiczne (przez aktywację AMPK – AMP-activated protein kinase, kinaza aktywowana AMP), przeciwzapalne (inhibicja NF-κB – nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells), antybakteryjne (zwłaszcza przeciw Gram-dodatnim jak Staphylococcus aureus), przeciwgrzybicze, antyoksydacyjne i kardioprotekcyjne (redukcja stresu oksydacyjnego).
Ja również polecam przy cukrzycy typu 1 kolczurkę klapowaną – Echinocystis lobata (Michx.) Torr. & A.Gray, z rodziny dyniowatych – Cucurbitaceae. Brakuje niestety badań klinicznych na ten temat. Kolczurka pochodzi z Ameryki Północnej, na innych kontynentach jest rośliną inwazyjną. Występuje również w Polsce, zatem surowiec jest łatwo dostępny.
W 1956 roku zidentyfikowano występowanie trójterpenów w nasionach kolczurki (metoda chromatografii bibułowej).[15] Nasiona zawierają około 1% saponin trójterpenowych o działaniu przeciwzapalnym.[16] Głównym aglikonem saponin występujących w rodzinie Cucurbitaceae jest kwas echinocystowy (echinocystic acid) – triterpenoid oleanolowy. Saponiny te mają charakter bidesmozydowy (łańcuchy cukrowe przy C-3 i C-28). Kolejne ważne składniki to kukurbitacyny, czyli wysoce utlenione tetracykliczne triterpeny o charakterystycznym szkielecie kukurbitanowym (lanostanowym), typowe dla rodziny Cucurbitaceae. Kukurbitacyny są związkami opisanymi u licznych przedstawicieli roślin z rodzin Begoniaceae, Cruciferae, Datiscaceae, Euphorbiaceae i innych, jednak głównie występują w rodzinie Cucurbitaceae w rodzajach Bryonia, Cucumis, Cucurbita, Luffa, Echinocystis, Lagenaria, Citrullus, Sechium oraz Momordica. Ekstrakty etanolowe z kwiatów kolczurki zawierają izokwercytrynę, rutynę, kwercytrynę, kemferol, kwas p-kumarowy i kwas ferulowy. Z ziela Echinocystis lobata oraz pokrewnego gatunku Echinocystis wrightii wyizolowano liczne flawonoidy, w tym pochodne apigeniny, luteoliny, kemferolu, kwercetyny i izoramnetyny.
W Echinocystis lobata większość polifenoli stanowią trzy główne związki: izokwercytryna, rutyna i kwercytryna, z mniejszymi ilościami kemferolu, kwasu p-kumarowego i kwasu ferulowego.[17] W medycynie tradycyjnej Indian Ameryki Północnej roślina była stosowana jako środek przeciwreumatyczny i przeciwbólowy. Sproszkowany korzeń stosowano jako okład na bóle głowy. Bardzo gorzka herbata parzona z korzeni działa przeciwbólowo i była również stosowana jako eliksir miłosny. Używano jej jako gorzkiego tonika w dolegliwościach żołądkowych, schorzeniach nerek, reumatyzmie, dreszczach, gorączkach itp.
Za działanie przeciwcukrzycowe odpowiadają kukurbitacyny, flawonoidy i kwas echinocystowy. Kwas echinocystowy jest strukturalnie spokrewniony z kwasem oleanolowym i ursolowym, które wykazują działanie przeciwcukrzycowe. Flawonoidy (kwercetyna, izokwercytryna, rutyna) hamują α-glukozydazę jelitową, maja działanie antyoksydacyjne -chroniące komórki β przed stresem oksydacyjnym, ponadto poprawiają wrażliwości na insulinę.
Wyciągi wodne i wodno-alkoholowe przygotowywane są z korzeni, ziela, samych liści, owoców, kwiatostanów i nasion. Wszystkie części rośliny są cenne. Liście kolczurki można używać podobnie jak liście winorośli, do zawijania farszów mięsnych, grzybowych i warzywnych (potem je dusimy, podobnie jak gołąbki w kapuście). Młode i większe liście kolczurki nie są gorzkie.
Napary 1-2% – 100 ml 1-2 razy dziennie, lub lepiej małymi porcjami po 30-50 ml, przed i po posiłkach (uwaga wpływa na zmniejszenie dawek insuliny).
Wyciągi alkoholowe z kolczurki (owoce, ziele, rozdrobnione nasiona, korzeń): 1:5-10 na alkoholu 60% – 5 ml w 100 ml wody 2-3 razy dziennie.
Kolczurka posiada właściwości przeciwpasożytnicze na parazyty przewodu pokarmowego: macerat na świeżym surowcu 1:20, po 100 ml na czczo, wraz z środkiem przeczyszczającym (np. senesem, proszkiem troistym…).
[1] Shanmugasundaram ER, Rajeswari G, Baskaran K, Rajesh Kumar BR, Radha Shanmugasundaram K, Kizar Ahmath B. Use of Gymnema sylvestre leaf extract in the control of blood glucose in insulin-dependent diabetes mellitus. J Ethnopharmacol. 1990 Oct;30(3):281-94. doi: 10.1016/0378-8741(90)90107-5. PMID: 2259216.
[2] Ou X, Yu Z, Pan C, Zheng X, Li D, Qiao Z, Zheng X. Paeoniflorin: a review of its pharmacology, pharmacokinetics and toxicity in diabetes. Front Pharmacol. 2025 Apr 7;16:1551368. doi: 10.3389/fphar.2025.1551368. PMID: 40260393; PMCID: PMC12009869.
[3] Tu J, Guo Y, Hong W, Fang Y, Han D, Zhang P, Wang X, Körner H, Wei W. The Regulatory Effects of Paeoniflorin and Its Derivative Paeoniflorin-6′-O-Benzene Sulfonate CP-25 on Inflammation and Immune Diseases. Front Pharmacol. 2019 Feb 5;10:57. doi: 10.3389/fphar.2019.00057. PMID: 30804784; PMCID: PMC6370653.
[4] Ou X, Yu Z, Pan C, Zheng X, Li D, Qiao Z, Zheng X. Paeoniflorin: a review of its pharmacology, pharmacokinetics and toxicity in diabetes. Front Pharmacol. 2025 Apr 7;16:1551368. doi: 10.3389/fphar.2025.1551368. PMID: 40260393; PMCID: PMC12009869.
[5] Li, S., Yuan, W., Deng, G., Wang, P., Yang, P. i Aggarwal, B. (2011). Skład chemiczny i kontrola jakości produktu kurkumy (Curcuma longa L.)., 2, 28-54. https://doi.org/10.2174/2210290601102010028 .
[6] Sanghvi, K., & Pai, V. (2020). Review on Curcuma longa: Ethnomedicinal uses, pharmacological activity and phytochemical constituents. Research Journal of Pharmacy and Technology, 13, 3983-3986. https://doi.org/10.5958/0974-360x.2020.00704.0.
[7] Castro CN, Barcala Tabarrozzi AE, Winnewisser J, Gimeno ML, Antunica Noguerol M, Liberman AC, Paz DA, Dewey RA, Perone MJ. Curcumin ameliorates autoimmune diabetes. Evidence in accelerated murine models of type 1 diabetes. Clin Exp Immunol. 2014 Jul;177(1):149-60. doi: 10.1111/cei.12322. PMID: 24628444; PMCID: PMC4089164.
[8] Abdel Aziz, M.T., El-Asmar, M.F., Rezq, A.M. et al. The effect of a novel curcumin derivative on pancreatic islet regeneration in experimental type-1 diabetes in rats (long term study). Diabetol Metab Syndr5, 75 (2013). https://doi.org/10.1186/1758-5996-5-75
[9] Derguine R, Rezgui A, Tachour RA, Zenbout I, Agred R, Benmanseur A, Hab FZ, Khenchouche A, Sobhi W. Comprehensive investigation into the discrete toxicity of curcumin on β-cell viability and insulin secretion. Food Chem Toxicol. 2025 Jun;200:115429. doi: 10.1016/j.fct.2025.115429. Epub 2025 Apr 2. PMID: 40185300.
[10] Alam S, Sarker MMR, Sultana TN, Chowdhury MNR, Rashid MA, Chaity NI, Zhao C, Xiao J, Hafez EE, Khan SA, Mohamed IN. Antidiabetic Phytochemicals From Medicinal Plants: Prospective Candidates for New Drug Discovery and Development. Front Endocrinol (Lausanne). 2022 Feb 24;13:800714. doi: 10.3389/fendo.2022.800714. PMID: 35282429; PMCID: PMC8907382.
[11] Saeed, F., Afzaal, M., Niaz, B., Arshad, M. U., Tufail, T., Hussain, M. B., & Javed, A. (2018). Bitter melon (Momordica charantia): a natural healthy vegetable. International Journal of Food Properties, 21(1), 1270–1290. https://doi.org/10.1080/10942912.2018.1446023
Arif R, Ahmad S, Mustafa G, Mahrosh HS, Ali M, Tahir Ul Qamar M, Dar HR. Molecular Docking and Simulation Studies of Antidiabetic Agents Devised from Hypoglycemic Polypeptide-P of Momordica charantia. Biomed Res Int. 2021 Sep 17;2021:5561129. doi: 10.1155/2021/5561129. PMID: 34589547; PMCID: PMC8476269.
[12] Deora N, Venkatraman K. A systematic review of medicinal plants and compounds for restoring pancreatic β-cell mass and function in the management of diabetes mellitus. J Appl Pharm Sci, 2023; 13(07):055–072. https://doi.org/10.7324/JAPS.2023.130422
[13] Miranda LMO, Agostini LDC, Lima WG, Camini FC, Costa DC. Silymarin Attenuates Hepatic and Pancreatic Redox Imbalance Independent of Glycemic Regulation in the Alloxan-induced Diabetic Rat Model. Biomed Environ Sci. 2020 Sep 20;33(9):690-700. doi: 10.3967/bes2020.090. PMID: 33106214.
[14] Derosa G, D’Angelo A, Maffioli P. The role of a fixed Berberis aristata/Silybum marianum combination in the treatment of type 1 diabetes mellitus. Clin Nutr. 2016 Oct;35(5):1091-5. doi: 10.1016/j.clnu.2015.08.004. Epub 2015 Sep 2. PMID: 26384091.
[15] BELIČ, I. Detection of Triterpenoid Glycosides on Paper Chromatograms. Nature178, 538 (1956). https://doi.org/10.1038/178538a0
[16] Vinogradova, Yulia & Shelepova, Olga & Vergun, Olena & Grygorieva, Olga & Brindza, Jan. (2021). Phenolic content and antioxidant activity of Echinocystis lobata (Mich.) Torr. ET Gray (Cucurbitaceae). Potravinarstvo Slovak Journal of Food Sciences. 15. 784-791. 10.5219/1579.
[17] Purmalis, O.; Klavins, L.; Niedrite, E.; Mezulis, M.; Klavins, M. Invasive Plants as a Source of Polyphenols with High Radical Scavenging Activity. Plants 2025, 14, 467. https://doi.org/10.3390/plants14030467
Amylina (islet amyloid polypeptide – IAPP) jest hormonem peptydowym trzustki. Zapobiega skokom poziomu glukozy po posiłku. Spowalnia opróżnianie żołądka, daje uczucie sytości.
W 1987 r. doszło do niemal jednoczesnego zidentyfikowania tego peptydu przez dwa różne zespoły badawcze.
Gerrard J. Cooper wraz ze współpracownikami z University of Oxford wyizolował peptyd z amyloidu pozyskanego z trzustek pacjentów z cukrzycą typu 2 (Proceedings of the National Academy of Sciences, 1987). Cooper nazwał ten peptyd amyliną (Amylinum). Jako pierwszy wykazał, że amylina ma zdolność do hamowania wychwytu glukozy stymulowanego insuliną w mięśniach szkieletowych, co sugerowało jej rolę w insulinooporności.
Jednocześnie prof. Per Westermark z Uniwersytetu w Uppsali (w Szwecji) prowadził badania nad amyloidem w wysepkach Langerhansa u ludzi oraz u kotów (American Journal of Pathology, 1987). Westermark zaproponował nazwę IAPP (Islet Amyloid Polypeptide – polipeptyd amyloidowy wysepek). Wykazał on, że cząsteczka ta jest fizjologicznym produktem komórek beta, a nie jedynie produktem patologicznym. Amylina jest hormonem peptydowym o masie cząsteczkowej około 3900 Da. Jej struktura jest ściśle zakodowana i posiada kluczowe modyfikacje potranslacyjne niezbędne dla jej aktywności biologicznej.
Amylina jest magazynowana i uwalniana wraz z insuliną (w stosunku około 1:100). Jej głównym zadaniem jest hamowanie nadmiernego wydzielania glukagonu po posiłku, spowalnianie opróżniania żołądka oraz indukcja sygnału sytości w ośrodkowym układzie nerwowym. Z powodu tendencji ludzkiej amyliny do agregacji i tworzenia nierozpuszczalnych włókien amyloidowych (co jest z kolei cytotoksyczne dla komórek trzustki beta), w lecznictwie stosuje się jej syntetyczny analog – pramlintyd (Pramlintide). Niewątpliwe odkrycie Coopera i Westermarka stało się fundamentem do opracowania tego leku. Pramlintyd jest syntetycznym analogiem amyliny, aplikowanym podskórnie. Hamuje apetyt, stąd przy dłuższym stosowaniu sprowadza również spadek masy ciała. Pramlintyd różni się od ludzkiej amyliny podstawieniem trzech reszt aminokwasowych w pozycjach 25, 28 i 29 przez L-prolinę. Ta modyfikacja zapobiega agregacji peptydu, czyniąc go rozpuszczalnym i stabilnym w roztworach do wstrzyknięć. Pramlintyd działa jako agonista receptorów amylinowych (AMY), które są kompleksami receptora kalcytoninowego (Calcitonin Receptor, CTR) oraz białek modyfikujących aktywność receptora (Receptor Activity Modifying Proteins, RAMPs).
Tak, jak wspomniałem, analog amyliny hamuje poposiłkowe wydzielanie glukagonu (komórki alfa). Opóźnia opróżnianie żołądka, co spowalnia absorpcję glukozy do krwiobiegu. Działa jednocześnie na pole najdalsze (Area Postrema) w pniu mózgu, redukując apetyt. Nazwa handlowa analogu amyliny to Symlin. Lek jest produkowany i stosowany w terapii cukrzycy typu 1 i typu 2 u pacjentów stosujących insulinę, którzy nie osiągają celów glikemicznych. Symlin jest dawkowany następująco:
W cukrzycy typu 1 – początkowo 15 µg podskórnie przed głównymi posiłkami, zwiększane do 30–60 µg w miarę tolerancji.
Przy cukrzycy typu 2 – początkowo 60 µg, z możliwością zwiększenia do 120 µg przed posiłkami. Należy jednak pamiętać, że przy wprowadzaniu pramlintydu konieczne jest zredukowanie dawki insuliny doposiłkowej o 50%, aby uniknąć ciężkiej hipoglikemii.
Obecnie trwają badania nad nowymi analogami, takimi jak kagrilintyd (Cagrilintide), który jest długo działającym analogiem amyliny, testowanym w terapii otyłości (często w skojarzeniu z semaglutydem).
U roślin występują tzw. protektory i mimetyki amyliny. Należą tutaj związki, które wpływają na hormony inkretynowe. Inkretyny są hormonami białkowymi odpowiedzialnymi za poposiłkowe wydzielanie insuliny. Wyróżnia się dwa hormony inkretynowe: peptyd glukagonopodobny (GLP-1) i glukozależny polipeptyd insulinotropowy (GIP).
Fasola zwyczajna – Phaseolus vulgaris Linne, z rodziny bobowatych, czyli motykowatych Fabaceae (Papilionaceae) wytwarza faseolaminę (Phaseolamin), która jest inhibitorem alfa-amylazy. Hamuje trawienie skrobi, co synergizuje z działaniem analogów amyliny.
Morwa biała – Morus alba Linne z rodziny morwowatych – Moraceae zawiera alkaloid 1-deoksynojirymycynę (1-Deoxynojirimycin, DNJ),który jest silnym inhibitorem glukozydaz.
Niektóre flawonoidy wykazują zdolność do interakcji z domenami zewnątrzkomórkowymi receptorów GPCR klasy B, do których należą receptory amyliny. Flawonoidy tarczycy bajkalskiej Scutellaria baicalensisGeorgi, z rodziny jasnotowatych – Lamiaceae, wykazują aktywność metaboliczną sugerującą wpływ na ścieżki sygnałowe typowe dla amyliny (np. powodują aktywację cAMP).
Problemem jest to, że w cukrzycy typu 2 ludzka amylina ma tendencję do tworzenia toksycznych złogów amyloidowych, które niszczą komórki beta trzustki. Wiele roślin zawiera związki ochronne (protekcyjne) dla amyliny, które stabilizują amylinę w formie monomerycznej. Działają więc one jednocześnie pankreoprotekcyjnie (ochronnie na trzustkę). Bajkaleina zawarta w tarczycy bajkalskiej i innych gatunkach Scutellaria, tworzy wiązania typu zasady Schiffa z lizyną amyliny, hamując tworzenie włókien. Działa więc protekcyjnie na amylinę.
Galusan epigalokatechiny (EGCG, zawarty w herbacie) wiąże się z nieustrukturyzowanymi monomerami amyliny, zapobiegając ich agregacji.
Ochronnie na amylinę działają również kwas rozmarynowy, galusowy, kurkumina (ta nawet destabilizuje już powstałe fibryle amyliny). Kwas rozmarynowy hamuje powstawanie amyloidu (inhibitor amyloidogenezy, hamuje niepożądaną zmianę struktury amyliny). Działa zatem ochronnie i przeciwzapalnie na trzustkę.
Agregacja amyliny indukuje powstawanie reaktywnych form tlenu (ROS). Fenolokwasy, flawonoidy, np. flawonoid kwercetyna (Quercetin), chronią błony komórkowe komórek beta przed lipidową peroksydacją wywołaną przez już powstałe małe oligomery amyliny. Antocyjany zawarte w licznych owocach i kwiatach (np. aronia, borówka, czarna malwa, ketmia) zapewniają stabilizację monomerycznej formy amyliny.
Ponieważ amylina jest współmagazynowana z insuliną w ziarnistościach wydzielniczych, substancje roślinne, które wzmagają uwalnianie insuliny, automatycznie wzmagają uwalnianie endogennej amyliny. Metabolity wtórne Gymnema sylvestre (Retzius) Schultes (rodzina Apocynaceae lub Asclepiadaceae, zależnie od systematyki) zwiększają przepuszczalność błon komórkowych dla wapnia (Ca) lub blokują kanały potasowe zależne od ATP. Prowadzi to do depolaryzacji błony i egzocytozy zawartości ziarnistości (insuliny i amyliny). Kwasy gymnemowe (Gymnemic acids) stymulują degranulację komórek beta trzustki.
Amylina jest również uwalniana w odpowiedzi na posiłek, co jest potęgowane przez glukagonopodobny peptyd-1 (GLP-1), o którym pisałem w części 5 artykułu (https://rozanski.li/6365/ziola-przeciwcukrzycowe-jako-alternatywy-dla-lekow-hipoglikemicznych-syntetycznych-cz-v/). Z kolei berberys Berberis vulgaris L. (rodzina Berberidaceae) zawiera berberynę, która hamuje enzym dipeptydylopeptydazę-4 = DPP-4 – czyli enzym rozkładający hormony inkretynowe (o tym napiszę w części VII). Hamowanie DPP-4 przedłuża okres półtrwania endogennego GLP-1, co stymuluje trzustkę do wydłużonego i fizjologicznego uwalniania amyliny i insuliny.
Śluzy i pektyny ograniczają wchłanianie cukrów, cholesterolu i tłuszczów z jelit do krwi, zmniejszają poposiłkowe skoki glikemii (np. glony, czarna malwa, borówki, prawoślaz, akant, liście wiązu, nasiona lnu, płesznika…).
Niektóre substancje roślinne naśladują fizjologiczne skutki działania amyliny (spowolnienie opróżniania żołądka, hamowanie glukagonu), mimo braku powinowactwa do jej receptorów, np. kwas maslinowy (Maslinic acid), który występuje w oliwce europejskiej – Olea europaea L. ( rodzina Oleaceae). Wykazuje on właściwości hipoglikemiczne przez hamowanie glikogenolizy wątrobowej (podobnie jak amylina hamuje glukagon) oraz wpływ na ośrodek sytości. Kwas maslinowy jest naturalnym pentacyklicznym triterpenoidem z Olea europaea L. o silnej zdolności hamowania fosforylazy glikogenowej, co przekłada się na hamowanie glikogenolizy wątrobowej i efekt hipoglikemiczny. Wykazuje wpływ na sygnalizację AMPK/SIRT1, transport glukozy i pośrednio na regulację łaknienia (spadek glukozy, modyfikacja greliny i adipokin = adipocytokiny), co daje w pewnym sensie efekt amylinomimetyczny (spowolnienie wzrostu glikemii poposiłkowej, wpływ na ośrodek sytości).
Cooper GJS, Willis AC, Clark A, Turner RC, Sim RB, Reid KBM. Purification and characterization of a peptide from amyloid-rich pancreases of type 2 diabetic patients. Identification as a new peptide (amylin) related to calcitonin gene-related peptide. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 1987; 84(23): 8628–8632.
Westermark P, Wernstedt C, Wilander E, Hayden DW, O’Brien TD, Johnson KH. Islet amyloid polypeptide-like immunoreactivity in the islet B cells of type 2 (non-insulin-dependent) diabetic and non-diabetic individuals. Diabetologia 1987; 30(11): 887–892.
Westermark P, Wilander E, Johnson KH. Islet amyloid polypeptide. The Lancet 1987; 330(8559): 623.
Young L.M., Cao P., Raleigh D.P., Ashcroft A.E., Radford S.E. Understanding cofactor and protein chemistry in the aggregation of human islet amyloid polypeptide (IAPP). Journal of the American Chemical Society 2014; 136: 660–670.
Pillay, Karen, Govender, Patrick, Amylin Uncovered: A Review on the Polypeptide Responsible for Type II Diabetes, BioMed Research International, 2013, 826706, 17 pages, 2013. https://doi.org/10.1155/2013/826706
Obiro WC, Zhang T, Jiang B. The nutraceutical role of the Phaseolus vulgaris α-amylase inhibitor. British Journal of Nutrition 2008; 100(1): 1–12.
de Gouveia NM, De Souza LH, de Moura Bell JML, et al. An in vitro and in vivo study of the α-amylase activity of Phaseolus vulgaris extract (Phaseolamin). International Journal of Biological Macromolecules 2014; 63: 154–161.
Micheli L, Peddio S, Lucarini E, et al. Phaseolus vulgaris L. extract: α-amylase inhibition against metabolic syndrome in mice. Biomedicine & Pharmacotherapy 2019; 116: 108956.
Jeong HI, Kang CW, Kim JY, et al.Morus alba L. for blood sugar management: A systematic review and meta-analysis. Phytotherapy Research 2022; 36(11): 4376–4393.
Kang CW, Seo HJ, Kim JY, et al. Mulberry (Morus alba L.) leaf extract and 1-deoxynojirimycin improve insulin resistance through IRS-1/PI3K/Akt pathway activation in skeletal muscle of db/db mice. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2022; 2022: Article ID 9604886.
Pradeep SR, Srinivasan K.Gymnema sylvestre supplementation restores normoglycemia and improves hepatic insulin signaling in alloxan-induced hyperglycemic rats. Frontiers in Pharmacology 2023; 14: 1165693.
Jeppesen PB, Gregersen S, Rolfsen SE, et al. The effect of Gymnema sylvestre supplementation on glycemic control and insulin secretion in type 2 diabetes. Phytotherapy Research 2022; 36(3): 1250–1261.
Patel DK, Prasad SK, Kumar R, Hemalatha S.Pharmacological and analytical aspects of gymnemic acid: A concise report. Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine 2012; 2(11): S835–S838.
Utami AR, Nugroho A, et al. Berberine and its study as an antidiabetic compound: A review. Journal of Diabetes Research 2023; 2023: Article ID 1037656.
Ji X, Huang J, Lu X, et al. Pharmacokinetics and pharmacological activities of berberine in diabetes mellitus. Phytotherapy Research 2021; 35(11): 6270–6293.
Wang Y, Zhang S, Liu Z, et al. Maslinic acid, a natural inhibitor of glycogen phosphorylase, exerts antidiabetic effects in hyperglycemic rats. Journal of Neuroscience Research 2011;89(11):1829–1839.
Zhang X, Li X, Zhang S, et al. Maslinic Acid: A New Compound for the Treatment of Diabetes Mellitus. Frontiers in Pharmacology 2022;13:978682. doi:10.3389/fphar.2022.978682.
Murata Y, Ishikawa A, Kitayama T, et al. Maslinic acid reduces blood glucose in KK-Ay mice. Biological & Pharmaceutical Bulletin 2008;31(6):1131–1134.
Liou CJ, Dai YW, Wang CL, Fang LW, Huang WC. Maslinic acid protects against obesity-induced hepatic steatosis and insulin resistance by regulating hepatic lipid metabolism and AMPK activation. Journal of Functional Foods 2019;63:103588.
Lyu H, Tang J, Chen W, et al. Natural triterpenoids for the treatment of diabetes mellitus: From chemical diversity to mechanism of action. Natural Product Communications 2016;11(1):1934578X1601101037.
Grupa V: agoniści receptora dla gukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1).
GLP-1 (glucagon-lice peptide 1) pobudza zależne od glukozy wydzielanie insuliny i obniża poziom glukozy we krwi, zmniejsza przy tym apetyt i wzmaga metabolizm ogólnoustrojowy. W przebiegu cukrzycy GLP-1 nie jest uwalniany w dostatecznej ilości. GLP-1 działa bardzo krótko i nie powidło się stosowanie go w terapii. Jednakże wprowadzono analogi glukagonopodobnego polipeptydu: eksenatyd i liraglutyd. Nasilają wydzielanie insuliny, hamują poposiłkowe uwalnianie glukagonu, spowalniają opróżnianie żołądka i hamują apetyt.
GLP-1 (glucagon-like peptide-1, peptyd glukagonopodobny-1)jest endogennym peptydowym hormonem inkretynowym składającym się z 30 lub 31 aminokwasów (głównie formy GLP-1(7-36)-amid i GLP-1(7-37)), powstającym w wyniku tkankowo-specyficznego posttranslacyjnego przetwarzania proglukagonu w enteroendokrynnych komórkach L jelita cienkiego i grubego (oraz w niektórych neuronach pnia mózgu). Sekrecja GLP-1 następuje po spożyciu pokarmu, zwłaszcza węglowodanów i tłuszczów.
GLP-1 działa poprzez receptor GLP-1R (receptor sprzężony z białkiem G, klasa B GPCR), głównie w sposób glukozozależny:
Stymuluje sekrecję insuliny z komórek beta trzustki.
Hamuje sekrecję glukagonu z komórek alfa.
Opóźnia opróżnianie żołądka.
Zwiększa uczucie sytości.
Promuje proliferację i hamuje apoptozę komórek beta.
Daje plejotropowe efekty: kardioprotekcyjne, neuroprotekcyjne, przeciwzapalne.
Endogenny GLP-1 jest szybko inaktywowany przez DPP-4 (dipeptydylopeptydazę-4), okres półtrwania wynosi około 2 minut, co ogranicza jego działanie fizjologiczne. GLP-1 sam nie jest stosowany w lecznictwie ze względu na krótki czas działania. Stosowane są w leczeniu cukrzycy 2 i otyłości substancje agonistyczne: agoniści GLP-1R, np. semaglutyd – Ozempic, Wegovy czyli; liraglutyd – Victoza, Saxenda; eksenatyd – Byetta, Bydureon).
Do odkrycia GLP w latach 1983-1987 przyczynili się, m.in.: Graeme I. Bell (nieprawidłowo zapisywany w niektórych publikacjach pod imieniem Graham!) oraz Svetlana Mojsov, Joel Habener.
Receptor GLP-1, forma nieaktywna (po lewej) i kompleks aktywny z semaglutydem i białkami G. Ma silny wpływ na leczenie cukrzycy typu 2 i otyłości.
Eksenatyd jest pochodną eksendyny, peptydu otrzymywanego ze śliny jadowitej jaszczurki Heloderma suspectum (Gila monster), występującej w Stanach Zjednoczonych i Meksyku. Lek jest podawany podskórnie, osobom cierpiącym na cukrzycę typu 2, których pochodne sulfonylomocznika nie dają efektu hipoglikemicznego. Niestety eksenatyd powoduje często nudności i wymioty, może też wywołać stan zapalny i martwicę trzustki.
Liraglutyd ma wydłużony okres półtrwania. Jest chemicznie podobny w 97% do GLP-1. Stosowany u pacjentów, którzy pomimo stosowania ćwiczeń fizycznych i diety oraz pochodnych sulfonylomocznika nie uzyskują normalizacji glikemii. Podawany jest podskórnie. Powoduje często biegunkę, wymioty, pokrzywkę i bóle głowy. U zwierząt powoduje raka tarczycy.
Spośród naturalnych surowców podobne działanie wykazuje kąci cierń[1] – Bougainvillea spectabilis Willdenow – krzew z rodziny dziwaczkowatych – Nyctaginaceae. Pochodzi z Ameryki Południowej (Brazylia, Peru). Jest szeroko uprawiany na całym świecie. W medycynie ludowej stosowany w leczeniu cukrzycy. Przeprowadzono badania na zwierzętach (szczury, myszy) potwierdzając wpływ hipoglikemiczny wyciągów z kory tego krzewu. Prawdopodobnie za działanie farmakologiczne odpowiada cykliczny alkohol cukrowy D-pinitol, który obecnie na skalę przemysłową jest uzyskiwany syntetycznie i stanowi składnik leków oraz suplementów. D-pinitol znalazł zastosowanie również w medycynie sportowej, jako środek zapobiegający gwałtownym skokom poziomu glukozy we krwi, czynnik lipotropowy i zwiększający syntezę glikogenu w mięśniach. Jest metabolitem rozpowszechnionym w roślinach nagonasiennych (np. rodzina Pinaceae) oraz w okrytonasiennych, np. w rodzinie motylkowatych (Papilionaceae = Fabaceae). Zalecane napary 2-3% – 100 ml kilka razy dziennie.[2]
Bougainvillea spectabilis
Gurmar (Gymnema sylvestre R. Brown) jest pnączem o drewniejących łodygach z rodziny Apocynaceae – toinowatych. Stosowana w medycynie ajurwedyjskiej. Rośnie w Indiach, japonii, na Sri Lance, w Wietnamie, na Tajwanie, w południowej i wschodniej części Chin. Badania na szczurach z cukrzycą wykazały, że ekstrakt z gurmar obniżał poziom glukozy i HbA1c, podwyższał jednocześnie poziom insuliny oraz zwiększał ekspresję genu proglukagonu w jelicie, który jest prekursorem GLP-1. Suplementacja wodno-alkoholowych wyciągów z Gymnema sylvestre stymuluje uwalnianie GLP-1.[3]
Berberyna – alkaloid izolowany z berberysów (Berberis) posiada właściwości antycukrzycowe, jednakże problemem jej jego wchłanialność z jelit do krwi. Badania kliniczne ukazały, że berberyna stymuluje sekrecję GLP-1, poprawia wrażliwość na insulinę i aktywuje AMP-kinazę białkową (AMPK), podobnie jak leki GLP-1. Dlatego berberyna jest uważana za naturalną alternatywę dla leków GLP-1, choć jej mechanizm działania różni się od bezpośredniej aktywacji receptorów. Zarówno in vitro, jak i in vivo, związek ten zwiększał wydzielanie insuliny w komórkach wysp trzustkowych poprzez zwiększenie poziomu glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1. Berberyna hamuje glikozydazę, może również zmniejszać transport glukozy przez nabłonek jelitowy. W ten sposób wywiera działanie hipoglikemiczne.[4] Jest niekiedy porównywana do semaglutydu (Ozempic).[5] Preparaty berberysu mogą być stosowane przy cukrzycy, albo czysta berberyna w postaci siarczanu lub chlorowodorku (250-500 mg 1-2 razy dziennie), liposomalne emulsje z berberyną.
Goryczka japońskaGentiana scabra Bunge, z rodziny Gentianaceae jest byliną dorastającą do 60 cm wys., o niebieskich kwiatach, występującą we wschodniej części Syberii, w regionie Amur-Ussuri, w Japonii, Korei oraz w chińskich prowincjach Fujian, Jiangsu i Zhejiang. Wywiera działanie stymulujące sekrecję GLP-1. Badania naukowe wykazały, że ekstrakt wodny z korzenia goryczki japońskiej (Gentiana scabra root extract) w dawce 300 mg/kg u myszy znacząco zwiększał poziom GLP-1 i obniżał poziom glukozy we krwi po podaniu glukozy. Mechanizm działania obejmował aktywację receptorów sprzężonych z białkiem G (GPCR), a konkretnie podjednostki Gβγ białka G oraz szlaku sygnałowego z udziałem trifosforanu inozytolu (IP₃) i kinazy białkowej C. Za działanie przeciwcukrzycowe odpowiadają głównie gorzkie glikozydy irydoidowe zawarte w goryczce: kwas loganowy (loganic acid), gencjopikryna, triflorozyd i rindozyd.[6] Gorzkie związki aktywują receptory gorzkiego smaku typu 2 (TAS2R) zlokalizowane na komórkach entero-endokrynnych L w jelicie, co prowadzi do uwalniania GLP-1.[7] Przypomnę, że podobne irydoidy występują również w innych gatunkach goryczek oraz w dereniach (Cornus) i wiciokrzewach (Lonicera).
Żeń-szenie zasobne w ginsenozydy (Panax ginseng, a takze Panax quinquefolium) stymulują sekrecję również GLP-1, regulują poziom cukru we krwi i zwiększają poposiłkowe wydzielanie insuliny. Kurkumina zawarta w ostryżu (Curcuma longa L., z rodziny imbirowatych – Zingiberaceae) stymuluje komórki L jelitowe do wydzielania GLP-1. Badania wykazały, że kurkumina wyraźnie zwiększa poziom GLP-1.[8]
[1] Majewski E., Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Tom II, Słownik łacińsko-polski. Skład główny w Warszawie w księgarni Teodora Paprockiego i S-ki, Warszawa 1894, s. 132.
[2] Bates, S. H., Jones, R. B., & Bailey, C. J. (2000). Insulin-like effect of pinitol. British journal of pharmacology, 130(8), 1944–1948. doi:10.1038/sj.bjp.0703523
Saikia, H. & Das, S.. (2009). Anti diabetic action of Bougainvillea spectabilis (leaves) in normal and alloxan induced diabetic albino rats. Indian Drugs. 46. 391-397.
Sánchez, José Ignacio & Moreno, Diego A. & Cristina, Garcia-Viguera. (2018). D-pinitol, a highly valuable product from carob pods: Health-promoting effects and metabolic pathways of this natural super-food ingredient and its derivatives. AIMS Agriculture and Food. 3. 41-63. 10.3934/agrfood.2018.1.41.
[3] Kilari, Eswar Kumar & Putta, Dr. Swathi & Silakabattini, Kotaiah. (2020). Effect of Gymnema sylvestre on Insulin Receptor (IR) and Proglucagon Gene Expression in Streptozotocin Induced Diabetic Rats. Indian Journal of Pharmaceutical Education and Research. 54. s277-s284. 10.5530/ijper.54.2s.84.
[4] Och A, Och M, Nowak R, Podgórska D, Podgórski R. Berberine, a Herbal Metabolite in the Metabolic Syndrome: The Risk Factors, Course, and Consequences of the Disease. Molecules. 2022 Feb 17;27(4):1351. doi: 10.3390/molecules27041351. PMID: 35209140; PMCID: PMC8874997.
[5] Kumar Malesu, Vijay. (2025, April 30). Is Berberine Really “Nature’s Ozempic”? What Science Says. News-Medical. Retrieved on December 12, 2025 from https://www.news-medical.net/health/Is-Berberine-Really-e2809cNaturee28099s-Ozempice2809d-What-Science-Says.aspx.
[6] Suh HW, Lee KB, Kim KS, Yang HJ, Choi EK, Shin MH, Park YS, Na YC, Ahn KS, Jang YP, Um JY, Jang HJ. A bitter herbal medicine Gentiana scabra root extract stimulates glucagon-like peptide-1 secretion and regulates blood glucose in db/db mouse. J Ethnopharmacol. 2015 Aug 22;172:219-26. doi: 10.1016/j.jep.2015.06.042. Epub 2015 Jun 28. PMID: 26129938.
[7] Kim KS, Jang HJ. Medicinal Plants Qua Glucagon-Like Peptide-1 Secretagogue via Intestinal Nutrient Sensors. Evid Based Complement Alternat Med. 2015;2015:171742. doi: 10.1155/2015/171742. Epub 2015 Dec 15. PMID: 26788106; PMCID: PMC4693015.
[8] Kolhe RC, Chaudhari PS, Khaire MP, Ghadage PK, More AS. Natural Bioactives Targeting the GLP-1 Pathway: A Promising Approach for Diabetes Management. Pharmacog Rev. 2025;19(37):1-14.
Grupa IV: leki wpływające na aktywność czynnika tolerancji glukozy – Glucose tolerance factor (GTF) oraz zwiększające tolerancję organizmu na hiperglikemię.
Czynnik tolerancji glukozy wzmaga działanie insuliny. Jest wytwarzany w organizmie (nerki, wątroba) i stanowi organiczny kompleks chromu z dwunikotyno-glutationem. Wzmaga wchłanianie glukozy z osocza krwi do komórek ciała. Podobne związki o aktywności GTF znaleziono w grzybach z rodzaju Torula (np. wykorzystywanych w produkcji kefiru) oraz drożdżach piwnych i piekarskich. Spadek poziomu GTF powoduje hiperglikemię.
Należy podkreślić, że czynnik tolerancji glukozy (GTF, glucose tolerance factor) to historyczny termin, a właściwie nazwa dla związku – wprowadzona w latach 50. XX w. przez Waltera Mertza i Klausа Schwarzа. Początkowo uważano, że jest to organiczny kompleks chromu(III) z nikotynianem i aminokwasami (głównie glicyną, cysteiną i kwasem glutaminowym), który działa jako kofaktor insuliny, zwiększając jej powinowactwo do receptora i poprawiając wychwyt glukozy przez komórki. Współczesne badania podważają istnienie GTF jako odrębnego związku – obecnie przyjmuje się, że korzystne efekty przypisywany GTF wynikają głównie z biodostępnego chromu(III), a zwłaszcza z jego przenoszenia przez chromodulinę (niskocząsteczkowy białkowy nośnik chromu w cytoplazmie).
Istnieje wiele roślin zawierających związki, które:
– dostarczają biodostępny chrom(III) lub zwiększają jego wchłanianie, – działają insulinomimetycznie lub zwiększają wrażliwość na insulinę niezależnie od chromu, – hamują α-glukozydazę/α-amylazę lub SGLT-1, – zmniejszają insulinooporność poprzez PPAR-γ, AMPK, GLUT-4 i inne szlaki.
Mechanizm
Przykładowe rośliny
Dostarczanie biodostępnego Cr(III)
Drożdże piwne, pokrzywa, kora cynamonowca, borówka
Owocnia fasoli (naowocnia) – Pericarpium Phaseoli, pozyskiwana jest z gatunku Phaséolus nánus Linné (=Ph. vulgaris var. nanus Ascherson). Owocnia fasoli zawiera alkohole cukrowe (inozytol), cholinę, trygonelinę, alantoinę, fitosterole, aminokwasy (arginina, tyrozyna, leucyna, lizyna, tryptofan, asparagina, kwas pipekolowy = kwas piperydyno-2-karboksylowy), kwas traumatowy ((2E)-dodec-2-enedioic acid), fenolokwasy, saponiny, flawonoidy, kwas krzemowy, związki mineralne (krzem, chrom, potas, miedź, kobalt, nikiel). Wodnym wyciągom z owocni fasoli są przypisywane właściwości moczopędne, przeciwcukrzycowe, przeciwartretyczne, odtruwające i przeciwkamicze (zapobiegające powstawaniu kamieni moczowych). Fasola jako środek moczopędny została opisana przez Bock’a (1565 r.) i Matthiolus’a (1501-1577) i Kneipp’a (1821-1897). Wg Farmakopei Polskiej VI doustna dawka jednorazowa Phaseoli Pericarpium w odwarach wynosi 5-15 g, dobowa do 15 g. W. Roeske (1955 r.) przypisuje właściwości przeciwcukrzycowe dwóm związkom (fazeolina i prawdopodobnie fazeol[1]) zaliczanym do glikokinin, czyli substancji obniżających stężenie glukozy we krwi. Gessner i Siebert zalecają podawać napar z owocni fasoli na czczo w godzinach porannych, przez dłuższy czas. Można uzyskać obniżenie poziomu cukru we krwi w granicach 20-40 mg%. Równocześnie Fischer (1941 r.) powołując się na doświadczenia dra Kaufmana podaje, że owocnia fasoli wzmaga utlenianie cukru w tkankach, hamuje wytwarzanie ketonów, zmniejsza kwasicę krwi i działa moczopędnie. Wg Kaufman’a 1 szklanka naparu ze strąków fasoli odpowiada nawet 5 jednostkom insuliny. Dziennie należy wypijać 2 szklanki naparu, przeznaczając 10 g surowca na 1 szklankę wrzącej wody.[2]
Czystek laurolistny – Cistus laurifolius L. (syn. Cistus cyprius) stosowany był w medycynie ludowej rejonu Morza Śródziemnego w leczeniu zaburzeń trawiennych, choroby wrzodowej (szczególnie pąki kwiatowe), chorób reumatycznych, schorzeń układu oddechowego, stanów zapalnych skóry i cukrzycy. Surowiec (liść, gałązki, Folium, Frondes) zawiera flawonoidy (np. kwercetynę, kaempferol, naryngeninę, apigeninę), żywice (labdanum), olejek eteryczny, kwasy fenolowe (chlorogenowy, galusowy, elagowy), estry metylowe kwasu kumaroilo-chinowego, lignany (oliwil, berchemol), fitosterole (beta-sitosterol). Naukowcy z Turcji Orhan N., Aslan M., Süküroğlu M. , Deliorman Orhan D. prowadzili badania nad właściwościami przeciwcukrzycowymi wyciągów z czystka laurolistnego in vitro i in vivo. Wykazali działanie hipoglikemiczne oraz właściwości blokujące aktywność enzymów (α-glukozydazy i α-amylazy) trawiących polisacharydy do glukozy.[3] Wyniki badań uzyskane przez Mustafa Ark, Osman Üstün i Erdem Yeşilada dowodzą przeciwbólowe właściwości wyciągów z Cistus laurifolius L. Choć badania były prowadzone na myszach, to jednak można tłumaczyć sens stosowania w medycynie ludowej czystka laurolistnego w łagodzeniu stanów bólowych. Autorzy sugerują obecność w roślinie substancji antynocyceptywnych (działających na układ antynocyceptywny), przez co blokują one uwalnianie mediatorów odczuwania bólu na poziomie centralnym.[4] Jeden z wymienionych tureckich autorów (Erdem Yesilada, Gazi University, Ankara) kontynuował badania i wyodrębnił substancje odpowiedzialne za efekt przeciwbólowy oraz przeciwzapalny czystka laurolistnego; są to 3-O-methylquercetin, 3,7-O-dimethylquercetin i 3,7-O-dimethylkaempferol[5].
Ustün O., Ozçelik B., Akyön Y., Abbasoglu U., Yesilada E. podjęli się wyjaśnienia przeciwwrzodowego działania czystka laurolistnego. Okazało się, że ekstrakt hamował wzrost Helicobacter pylori. Najbardziej silną substancją spośród 6 wyizolowanych okazał się quercetin 3-methyl ether (isorhamnetin) (najmniejsze stężenie inhibicyjne MIC 3.9 microg/mL).[6]
Naukowcy z Khulna University (Bangladesh): Sadhu S.K., Okuyama E., Fujimoto H., Ishibashi M., Yesilada E. określili składniki czystka laurolistnego odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne oraz hamujące prostaglandyny. Substancje te należą do fitosteroli, kwasów fenolowych, flawonoidów i lignanów.[7]
Küpeli E., Orhan D.D., Yesilada E. wykazali na myszach, że flawonoidy: quercetin-3-methyl-ether (isorhamnetin), quercetin-3,7-dimethyl-ether, kaempferol-3,7-dimethyl-ether wyizolowane z Cistus laurifolius L. działają antyoksydacyjnie i ochronnie na miąższ wątroby. W badaniu substancją uszkadzającą wątrobę był acetaminophen.[8]
Obecny w czystku laurolistnym quercetin-3-O-methyl ether należy do inhibitorów reduktazy aldozowej, zatem preparaty mogą być użyte do zapobiegania retinopatii cukrzycowej.[9]
Liść borówki – Folium Myrtylli zalecany przy cukrzycy jest pozyskiwany z gatunku borówka czernica – Vaccinum myrtillus L.. Od XIX wieku przypisywane są borówce właściwości obniżania poziomu cukru we krwi oraz zmniejszania wydalania cukru wraz z moczem.
Liść borówki jest bogaty w garbniki (ok. 15-20%), flawonoidy, trójterpeny (kwas ursolowy, beta-amyryna, kwas oleanolowy), glikozydy fenolowe (arbutyna), kwas chinowy i biopierwiastki (chrom – 9 ppm, mangan, magnez, potas). W owocach borówki znajdują się antocyjanidyny (3%): procyjanidyna B1, B2, B3, B4; glikozyd fenolowy pochodny kwasu galusowego – myrtylina i neomyrtylina. Wśród flawonoidów zidentyfikowano kwercytrynę, izokwercytrynę, astragalinę, hiperozyd, związki flawanu z katechina i epikatechiną. Kwasy fenolowe są reprezentowane przez kwas kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy, o-kumarowy, m-kumarowy, gallowy, ferulowy, syringowy, protokatechowy, wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy. W owocach stwierdzono obecność alkaloidów chinolizydynowych (myrtin, epimyrtin). W liściach i owocach jest również hydrochinon i jego glikozyd – arbutyna. Zarówno liście, jak i owoce borówki zwiększają diurezę i działają ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie. Zwrócono również uwagę na venoprotekcyjne (ochronne działanie na naczynia) właściwości antocyjanozydów borówki. Flawonoidy i antocyjanozydy poprawiają krążenie w naczyniach włosowatych oka, zapobiegają degeneracji ścian naczyń, działają antyagregacyjnie i przeciwzawałowo. Hamują zmiany miażdżycowe w naczyniach. Wyciągi z owoców obniżają poziom cholesterolu i triglicerydów we krwi. Właściwości te skłoniły wiele firm do opracowania leków i suplementów zawierających ekstrakt z borówki standaryzowany na zawartość procyjanidyn. Polecane są osobom cierpiącym na choroby siatkówki (retinopatie), naczyniówki, miażdżycę, cukrzycę, chorobę wieńcową, oraz przy zaburzeniach krążenia obwodowego.
W XX wieku wyizolowano z liści borówki pochodną kwasu galusowego – myrtylinę i neomyrtylinę. Właśnie tym związkom przypisywane jest działanie hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe). Określano je nawet mianem „insuliny roślinnej”. Eksperymentalnie, za pomocą wyciągu z liści borówki, utrzymywano prawidłowy poziom cukru u psów, którym usunięto fragment trzustki wytwarzający insulinę. Późniejsze badania wykazały również znaczną zawartość chromu w liściach borówki, który cechuje się dobrą biodostępnością i ma również właściwości przeciwcukrzycowe.
Najprostszym przetworem galenowym z owoców borówki jest odwar 2%, który można pić codziennie w ilości 200 ml. Z liści również sporządzany jest odwar, lecz nie nadaje się on do długotrwałego stosowania, bowiem może wywołać zaparcie. W przypadku nieżytu przewodu pokarmowego (biegunka, stan zapalny) odwar z liści borówki najlepiej zażywać co 2-3 godziny małymi porcjami (po 100 ml). Jest to bardzo skuteczny środek przeciwbiegunkowy. Z owoców przygotowywane są nalewki lecznicze.
Zawartość chromu w surowcach zielarskich:
Roślina
Część rośliny
Zawartość chromu (µg/g DM – sucha masa)
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)
Ziele (Herba Urticae) – liście + łodygi
0,20–0,80
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)
Liście (Folium Urticae)
0,43–0,71
Cynamon cejloński (Cinnamomum verum)
Kora (Cortex Cinnamomi)
0,10–1,02
Cynamon chiński (Cinnamomum cassia)
Kora
0,30–2,80
Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum)
Nasiona (Semen Trigonellae)
0,31–0,72
Morwa biała (Morus alba)
Liście (Folium Mori albae)
0,18–0,62
Gurmar (Gymnema sylvestre)
Liście
0,14–0,48
Berberys zwyczajny (Berberis vulgaris)
Kora korzeni (Cortex Berberidis)
0,11–0,38
Berberys zwyczajny
Owoce
0,05–0,18
Gorzki melon (Momordica charantia)
Owoce (suszone)
0,09–0,31
Gorzki melon
Liście
0,12–0,27
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)
Liście (Folium Salviae)
0,52–1,42
Czarnuszka siewna (Nigella sativa)
Nasiona (Semen Nigellae)
0,21–0,53
Liście oliwne (Olea europaea)
Liście
0,08–0,41
Aloes (Aloe vera)
Żel z liści (wewnętrzna część)
0,04–0,19
Drożdże piwne (Saccharomyces cerevisiae)
Biomasa drożdżowa (suche drożdże)
0,50–2,10
Drożdże piwowarskie (nie wzbogacane)
Biomasa
0,50–1,20
Tymianek (Thymus vulgaris)
Ziele (Herba Thymi)
2,00–11,51
[1] W. Roeske (Zarys fitoterapii. Farmakologia i receptura ziół leczniczych. PZWL, Warszawa 1955, s. 249) wymienił dwa związki, cyt. „…dwóm pozostałym glikokininom fasolowi i faseolinie.” Spolszczona nazwa „fasol” pochodzi od związku phaseol, który pod względem chemicznym jest kumestanem. Druga wymieniona nazwa pochodzi od białka fasoli – phaseolin, czyli fazeoliny. Dzisiaj wiemy, że za działanie hipoglikemiczne może także odpowiadać pterokarpan, należący do izoflawonoidów, a dawniej również nazywany w wielu publikacjach faseoliną.
[2] Różański H.: Rosną wokół nas. Zioła przeciwcukrzycowe. Porady na zdrowie nr 1(4)/2008; s. 22 – 24.
[3] Orhan N., Aslan M., Süküroğlu M. , Deliorman Orhan D., In vivo and in vitro antidiabetic effect of Cistus laurifolius L. and detection of major phenolic compounds by UPLC-TOF-MS analysis. J Ethnopharmacol. 2013 Apr 19;146(3):859-65.
[4] Mustaf Ark , Osman Üstün, Erdem Yeşilada, Analgesic Activity of Cistus laurifolius in Mice. Pharmaceutical Biology 2004, Vol. 42, No. 2, pp 176-178.
[5] Esra Küpeli, Erdem Yesilada: Flavonoids with anti-inflammatory and antinociceptive activity from Cistus laurifolius L. leaves through bioassay-guided procedures. J. Ethnopharmacol 2007 Jul 25;112(3):524-30. Epub 2007 Apr 25.
[6] Ustün O., Ozçelik B., Akyön Y., Abbasoglu U., Yesilada E , Flavonoids with anti-Helicobacter pylori activity from Cistus laurifolius leaves. J. Ethnopharmacol. 2006 Dec 6;108(3):457-61.
[7] Sadhu S.K., Okuyama E., Fujimoto H., Ishibashi M., Yesilada E., Prostaglandin inhibitory and antioxidant components of Cistus laurifolius, a Turkish medicinal plant. J. Ethnopharmacol. 2006 Dec 6;108(3):371-8.
[8] Küpeli E., Orhan D.D., Yesilada E., Effect of Cistus laurifolius L. leaf extracts and flavonoids on acetaminophen-induced hepatotoxicity in mice.J. Ethnopharmacol. 2006 Feb 20;103(3):455-60.
[9] Enomoto S., Okada Y., Güvenc A., Erdurak C.S., Coşkun M., Okuyama T.: Inhibitory effect of traditional Turkish folk medicines on aldose reductase (AR) and hematological activity, and on AR inhibitory activity of quercetin-3-O-methyl ether isolated from Cistus laurifolius L. Biol Pharm Bull. 2004 Jul;27(7):1140-3.
W latach 2005-2014 prof. Łukasz Łuczaj prowadził badania etnobotaniczne i etnofarmakolgiczne w Chinach. Przygotowuje film i publikacje z tego tematu.
Prof. Łukasz Łuczaj podczas wykładu na Konferencji Rośliny zielarskie, kosmetyki naturalne i żywność funkcjonalna w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Krośnie, w 2017 roku
Magistrantka Łukasza Łuczaja Kamelia Caban zaczęła zbierać materiały do pracy o tym jakie zioła są najczęściej używane w tzw. medycynie chińskiej uprawianej w Polsce. Proszone są osoby które wykorzystują medycynę chińską, leczą się chińskimi zioła i grzybami o wypełnienie ankiety pod linkiem: https://forms.gle/wpj1xCgBNNdC6M1o8
Leki hamujące wchłanianie węglowodanów z przewodu pokarmowego.
Blokują enzymy (alfa-glukozydazy) rozkładające polisacharydy do cukrów prostych. Utrudniają wchłanianie cukrów z jelit do krwi. Część z nich hamuje również enzymy trawiące tłuszcze (lipazy) oraz zakłóca transport glukozy i kwasów tłuszczowych. Grupa ta obejmuje również zioła silnie ściągające (bogate w garbniki), zioła saponinowe, bogate w fitosterole oraz takie, które powlekają ściany przewodu pokarmowego śluzami. Zioła powlekające utrudniają wchłanianie wszystkich substancji pokarmowych i leków, a jednocześnie przyspieszają pasaż treści pokarmowej. Zioła garbnikowe są powodem dysenzymii, czyli inaktywacji wielu enzymów trawiących składniki pokarmowe to form chemicznych prostych i możliwych do wchłonięcia. Niektóre zioła bogate w niestrawialne ligniny, woski i wielocukry absorbują w przewodzie pokarmowym znaczne ilości cukrów, cholesterolu i tłuszczów uniemożliwiając ich absorpcję.
Do hamowania wchłaniania cukrów z jelit do krwi i limfy służą przede wszystkim zioła oraz substancje roślinne zawierające inhibitory enzymów trawiących węglowodany, głównie α-glukozydazy i α-amylazy oraz związki wpływające na transportery glukozy w nabłonku jelitowym.
Wspomniana już w II części Trigonella foenum-graecum L. – kozieradka pospolita – nasiona zawierają galaktomannany, które opóźniają opróżnianie żołądka i ograniczają wchłanianie glukozy. Kozieradka zawiera także inhibitory α-amylazy i α-glukozydazy, przez co spowalnia przemiany węglowodanów do glukozy.
Phaseolus vulgaris L. – fasola zwyczajna – wyciągi wodne i wodno-alkoholowe z całych owoców i samej naowocni fasoli hamują aktywność α-amylazy, ograniczając rozkład skrobi do cukrów prostych. Fasola zwyczajna jest szeroko stosowana w leczeniu cukrzycy dzięki zawartości inhibitorów α-amylazy (phaseolaminy), które zmniejszają rozkład skrobi do glukozy w jelitach, obniżając poposiłkowy wzrost poziomu cukru. Pamiętam z czasów socjalizmu, jak popularne były mieszanki ziołowe z owocnią fasoli i gotowe preparaty zawierające płynny wyciąg z owocni fasoli, właśnie w leczeniu cukrzycy. Dzisiaj są dostępne gotowe, zagraniczne, standaryzowane preparaty z fasoli. Standaryzowane ekstrakty są przyjmowane w dawce 500–1500 mg bezpośrednio przed głównymi posiłkami bogatymi w węglowodany. Dawka preparatu zależy od stężenia substancji czynnej oraz zaleceń producenta, przy czym 1–3 kapsułki (każda po 500 mg) stosowane 2–3 razy dziennie stanowią typowe dawki. Wspomniane inhibitory nie są tylko w owocni fasoli. Obecne są także w zielu i nasionach. Tradycyjnie zaleca się spożywanie 50–100 g ugotowanych nasion fasoli lub ich sproszkowanej postaci dziennie, jako integralny składnik diety. W medycynie ludowej stosuje się odwary z suchych strąków (egzokarpów fasoli) – 1-2 g suchych strąków zalewa się 200 ml wody, gotuje 5-10 minut, odstawia na 20 minut i pije 1–2 razy dziennie. Obecnie taka forma przetworu z naowocni fasoli jest rzadko stosowana w Europie. Najlepsze efekty uzyskuje się, gdy ekstrakty lub preparaty z fasoli stosowane są regularnie przed głównymi posiłkami z wysoką zawartością węglowodanów.
Aloe vera (L.) Burm.f. – aloes zwyczajny – związki z żelu aloesowego hamują enzymy rozkładające cukry i mogą wpływać na aktywność transporterów SGLT-2 w nabłonku jelita, co redukuje absorpcję glukozy. SGLT-2 (sodium-glucose co-transporter 2) jest białkiem obecnym w nerkach, które odpowiada za reabsorpcję glukozy z moczu pierwotnego do krwi. Inhibitory SGLT2 (np. leki dapagliflozyna, empagliflozyna) blokują działanie tego transportera, zwiększając wydalanie glukozy z moczem i obniżając poziom cukru we krwi. Stosowane są głównie w leczeniu cukrzycy typu 2, a dodatkowo wykazują korzystne działanie nefroprotekcyjne i kardioprotekcyjne. Do substancji roślinnych blokujących SGLT-2 należy również dihydrochalkon – glikozyd floretyny – floryzyna (phlorizin, znana też pod nazwą synonimową izosalipurpozyd), obecny głównie w korze jabłoni (Malus domestica) oraz innych gatunkach rodziny różowatych (grusze, czereśnie, wiśnie). Floryzyna jest także inhibitorem SGLT1 (kotransporter sodu/glukozy I). Żel aloesowy z Aloe vera (L.) Burm.f. jest stosowany w leczeniu cukrzycy typu 2 zarówno w formie suplementów, jak i jako dodatek do żywności. Obecnie w krajach Unii Europejskiej jest swoistego rodzaju nagonka na preparaty aloesowe. Stąd mogą być trudności w zdobyciu żelu lub ekstraktów. Zawsze jednak można uprawiać aloes do celów leczniczych. W licznych badaniach klinicznych i eksperymentalnych na zwierzętach wykazano, że regularna suplementacja żelem aloesowym obniża poziom glukozy we krwi, poprawia profil lipidowy oraz wspiera funkcję komórek beta trzustki. Typowe dawki liofilizowanego żelu aloesowego wykorzystywane w badaniach klinicznych wynosiły 300–500 mg 2 razy dziennie (łącznie 600–1000 mg/dobę), były przyjmowane przez kilka tygodni do kilku miesięcy. W praktyce fitoterapeutycznej stosuje się 10–50 ml czystego żelu aloesowego (z liści) dziennie, podzielone na dawki 2–3 razy dziennie, najlepiej na czczo i przed głównymi posiłkami przez minimum kilka tygodni. Można stosować również preparaty zawierające wyciąg z żelu aloesowego zgodnie z zaleceniami producenta, zazwyczaj 10–30 ml dziennie. Składniki żelu aloesowego poprawiają wrażliwość tkanek na insulinę, działają ochronnie na komórki beta trzustki i działają przeciwzapalnie. Wykazano obniżenie poziomu HbA1c, glukozy na czczo i po posiłku oraz poprawę profilu lipidowego (spadek poziomu LDL, wzrost HDL). HbA1c jest to glikozylowana hemoglobina, czyli hemoglobina z przyłączonym glukozą. Jej poziom w krwi wskazuje średnie stężenie glukozy w ciągu ostatnich 2–3 miesięcy, dlatego jest podstawowym wskaźnikiem kontroli cukrzycy i długoterminowej regulacji glikemii.
Zanthoxylum armatum DC. = Zanthoxylum alatum Roxb. –rattan pepper (rodzina rutowate – Rutaceae) – wyciągi z owoców, liści i kory wykazują działanie hamujące α-glukozydazę i spowalniają wzrost stężenia glukozy we krwi po posiłku. Zanthoxylum armatum DC. może być stosowany w leczeniu cukrzycy głównie w postaci ekstraktów z owoców, liści oraz kory. Skuteczność wyciągów tej rośliny zaobserwowano zarówno w badaniach in vitro, jak i in vivo – w szczególności następuje wyraźne obniżenie poziomu glukozy we krwi oraz hamowanie enzymów trawiących węglowodany (α-glukozydaza). Najczęściej w badaniach stosowano ekstrakty etanolowe, metanolowe lub wodne. Wyciągi z owoców, liści i kory podawano zwierzętom doświadczalnym w dawkach 100–400 mg/kg masy ciała doustnie. W praktyce fitoterapeutycznej rekomenduje się rozpoczynanie kuracji od niższych dawek, np. 100–200 mg ekstraktu dziennie, dostosowanych indywidualnie. Sproszkowane owoce lub kora mają zastosowanie w azjatyckiej medycynie ludowej. Mielono surowce i podawano w dawce 1–3 g dziennie jako dodatek do potraw lub napojów (w 2-3 porcjach). Napar: 1–3 g suchych, sproszkowanych owoców kory lub liści zalać wrzącą wodą wodą, parzyć kilkanaście minut i pić 2–3 razy dziennie.
Dendrobium officinale Kimura et Migo – dendrobium szlachetne – ekstrakty z liści i łodyg lub całych pędów aktywują szlaki sygnałowe insuliny i hamują wchłanianie glukozy na poziomie nabłonka jelitowego. Za to działanie odpowiadają głównie 3,4′-dihydroxy-5-metoksybibenzyl i dihydroresweratrol. Rodzaj Dendrobium należy do rodziny storczykowatych – Orchidaceae. Z Dendrobium officinale przygotowywane są wyciągi wodne, nalewki oraz proszki z pędów (po uprzednim wysuszeniu). W tradycyjnej medycynie chińskiej jako surowiec używa się świeżych lub suszonych łodyg – Caulis Dendrobii, które są rozdrabniane i podawane w formie naparu, ekstraktu lub po sproszkowaniu, np. do żywności. Dawka pędów 3-10 g, np. 1% napar 3-4 razy dziennie po 100 ml. Sproszkowane łodygi – dodawane są do potraw, zup i kasz, w dawkach 2–5 g dziennie. Nalewka 1 g 3 razy dziennie. Ekstrakt suchy 500 mg 3 razy dziennie.
Cicer arietinum L. – ciecierzyca pospolita – ekstrakty wykazują działanie hamujące enzymy rozkładające węglowodany oraz ograniczają wchłanianie glukozy na poziomie jelit. Ciecierzyca pospolita może być wykorzystywana w leczeniu cukrzycy poprzez spożywanie ekstraktów i gotowanych nasion, które wykazują działanie obniżające poziom glukozy we krwi. W tradycyjnych zastosowaniach zaleca się spożywanie 50–100 g gotowanych nasion ciecierzycy dziennie jako element diety wspierającej kontrolę glikemii.
W testach na zwierzętach stosowano dawki 50–400 mg/kg masy ciała (ekstrakt alkoholowy), przy czym istotny efekt hipoglikemiczny obserwowano już przy dawce 100 mg/kg. W praktyce ekstrakty podawane doustnie w formie tabletek lub kapsułek zawierają 100–500 mg preparatu, zatem 3 razy dziennie po 200-500 mg. Mielone nasiona lub mąka z ciecierzycy – można je dodawać do potraw (ciasto chlebowe, zupy, gulasze), zalecane spożycie to 2–5 łyżek dziennie, co odpowiada 20–50 g nasion. Regularne stosowanie Cicer arietinum, szczególnie razem z innymi przeciwcukrzycowymi roślinami (np. Hordeum vulgare, Elettaria cardamomum – kardamon, kolczurka, balsamka), może doskonale pomóc w kontroli glikemii i hamować stany zapalne w organizmie.
Do tej grupy ziół należy także Hordeum vulgare L., czyli jęczmień zwyczajny, który jest bogaty w błonnik oraz substancje hamujące działanie α-glukozydazy, co przekłada się na spowolnienie wchłaniania cukrów. Jęczmień zwyczajny jest polecany w leczeniu cukrzycy głównie jako źródło rozpuszczalnego błonnika (beta-glukanów), który spowalnia wchłanianie glukozy w jelitach, obniża indeks glikemiczny posiłków i pomaga w regulacji gospodarki węglowodanowej. Spożywanie 40–80 g kaszy jęczmiennej lub pełnych rozdrobnionych ziaren dziennie pozwala dostarczyć korzystnych ilości rozpuszczalnego błonnika. Porcja w granicach 1–2 szklanek ugotowanego ziarna dziennie może być bezpiecznie włączona do diety (ok. 30–40 g beta-glukanów tygodniowo). Możliwy jest także do użycia napar lub odwar z wyselekcjonowanych (dobrej jakości) i rozdrobnionych/zmielonych ziaren (10 g na szklankę) do picia, 1–2 razy dziennie. Napar pozostawić do naciągnięcia na 30 minut. Odwar – gotować 3-5 minut, odstawić na 20 minut. Z kolei zalecane spożycie mąki i płatków jęczmiennych nie powinno przekraczać 50 g dziennie – dla osoby dorosłej, aby utrzymać bezpieczny poziom błonnika (aby nie spowodować zaburzeń trawiennych). Beta-glukany wiążą wodę i zwiększają lepkość treści pokarmowej, co spowalnia trawienie i wchłanianie cukrów w jelitach. Związki fenolowe i flawonoidy jęczmienia chronią komórki przed stresem oksydacyjnym nasilanym przez hiperglikemię. Spożycie jęczmienia obniża stężenie glukozy po posiłku (poposiłkową glikemię) i poprawia niektóre parametry metaboliczne, np. wrażliwość na insulinę. Najlepsze efekty uzyskuje się przy regularnym, codziennym spożyciu jęczmienia w przetworzonej formie, jako część diety z niskim indeksem glikemicznym.
Kłącze perzu – Rhizoma Graminis (Rhizoma Agropyri) otrzymywane jest z perzu właściwego – Triticum repens L. (Graminae). Kłącze perzu zawiera polisacharydy fruktanowe (trytycyna 3-10%), śluzu (do 10%), oligosacharydy, monosacharydy, alkohole cukrowe (2-3%): mannitol i inozytol; ponadto kwas krzemowy i krzemiany, poliacetyleny (kapilen, czyli agropyren). Wodne wyciągi z kłącza działają moczopędnie, hipoglikemicznie, odtruwająco, przeciwwysiękowo, przeciwobrzękowo, saluretycznie i hepatoprotekcyjnie. Wywiera wpływ lipotropowy, zmniejsza stężenie triglicerydów i cholesterolu we krwi. Uszczelnia i wzmacnia strukturę nabłonków układu pokarmowego, krwionośnego i oddechowego. Z tego względu, że ułatwia wydalanie szkodliwych i zbędnych produktów przemiany materii przetwory z perzu zalecane są w leczeniu przewlekłych chorób skóry, nadciśnienia, zatruć, cukrzycy, kamicy moczowej i chorób reumatycznych. Najwartościowszy jest odwar 2-3% – Decoctum Rhizomae Graminis – w ciągu dnia wypić stopniowo 2-3 szklanki.
Mangostan – Garcinia gummi-gutta (L.) Roxb. (= G. cambogia Linne) zawiera w owocach kwas hydroksycytrynowy (HCA), który jest kompetytywnym inhibitorem ATP-cytrolazy mającej znaczenie dla lipogenezy. Ogranicza przemianę glukozy w tłuszcz zapasowy i nasila lipolizę. Ułatwia gromadzenie glikogenu w mięśniach i wątrobie. Hamuje alfa-amylazy trzustkowe i alfa-glukozydazy jelitowe, co prowadzi do zmniejszenia metabolizmu polisacharydów. Podnosi poziom serotoniny w mózgu.[1] Zalecany przy cukrzycy MODY i typu II, szczególnie dla pacjentów otyłych. Ekstrakty z owoców mangostanu stosuje się w dawce około 1,5-2 g dziennie. Czysty kwas hydroksycytrynowy można podawać w dawce około 0,5-1 g.
Rdestowiec ostrokończysty – Reynoutria japonica Houtt. (=Fallopia japonica (Houtt.) Ronse Decraene var. japonica) pochodzi z Południowej Azji. Surowcem leczniczym jest zarówno kłącze, jak i ziele – Rhizoma et Herba Fallopiae japonicae. Kłącza powinny być zbierane jesienią lub wiosną, natomiast ziele przed lub w początkach kwitnienia. Kłącza zawierają stylbeny (w tym resweratrole cis- i trans-, polidatyna) oraz pochodne 9,10-antrachinonów (emodyna, fiscion), liczne flawonoidy, kwasy fenolowe (galusowy, kawowy, elagowy).[2] W surowcach obecne są także: piceid, epikatechina i katechina. Działanie fitofarmakologiczne jest obszerne: anticoagulantum, antiallergicum, antiphlogisticum, fungistaticum, oncostaticum, antidiabeticum, antiscleroticum, antipsoriaticum. Hamuje agresję autoimmunologiczną. Po 2-3-tygodniowym regularnym zażywaniu wywołuje spadek poziomu glukozy we krwi. W medycynie ludowej stosowane są odwary 2-3% (gotować 20 minut) – 100 ml 2-4 razy dziennie, ponadto do okładów, płukanek, przemywania. Nalewka rdestowcowa – Tinctura Reynoutriae japonicae 1:5-10 na etanolu 65–70% (macerować 7 dni) – 3–5 ml doustnie, ponadto po rozcieńczeniu wodą do okładów i płukanek. Sprawdza się również wyciąg na winie czerwonym lub białym 1:7 (1 część surowca świeżego na 7 części wina) – 1 kieliszek (90–100 ml) 1 raz dziennie przy chorobach układu krążenia, nadciśnieniu i miażdżycy. Preparaty z rdestowca japońskiego działają antyrodnikowo, antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie, cytoprotekcyjnie, antymutagennie, estrogennie. Stylbeny rdestowca są inhibitorem protein-tyrosine kinase (kinazy białkowej). Wyciągi z rdestowca działają też silnie przeciwbakteryjnie. Hamują rozwój Escherichia coli, Staphylococcus, Bacillus subtilis i Sarcina lutea[3]. Podobne właściwości posiada rdestowiec sachaliński – Reynoutria sachalinensis(F. Schmidt) Nakai.
[1] Onakpoya I., Hung S.K., Perry R., Wider B., Ernst E., The Use of Garcinia Extract (Hydroxycitric Acid) as a Weight loss Supplement: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Clinical Trials, Journal of Obesity, 2011, 2011. Błaszczyk J., i in., Dietetyczne i suplementacyjne wspomaganie procesu treningowego. Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Katowice 2010, s. 271-272.
[2] Vrchotová N., Šerá B., Tříska J., The stilbene and catechin content of the spring sprouts of reynoutria species, „Acta Chromatographica”, no 19/2007, s. 21–28.
[3] Kukrić Zoran Z., Topalić-Trivunović Ljiljana N., Antibacterial activity of cis- and trans-resveratrol isolated from Polygonum cuspidatum rhizome „Acta Periodica Technologica”, 2006, nr 37, s. 131–136.
Najnowsze komentarze