Zioła przeciwcukrzycowe jako alternatywy dla leków hipoglikemicznych syntetycznych, cz. V

Grupa V: agoniści receptora dla gukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1).

GLP-1 (glucagon-lice peptide 1) pobudza zależne od glukozy wydzielanie insuliny i obniża poziom glukozy we krwi, zmniejsza przy tym apetyt i wzmaga metabolizm ogólnoustrojowy. W przebiegu cukrzycy GLP-1 nie jest uwalniany w dostatecznej ilości. GLP-1 działa bardzo krótko i nie powidło się stosowanie go w terapii. Jednakże wprowadzono analogi glukagonopodobnego polipeptydu: eksenatyd i liraglutyd. Nasilają wydzielanie insuliny, hamują poposiłkowe uwalnianie glukagonu, spowalniają opróżnianie żołądka i hamują apetyt.

GLP-1 (glucagon-like peptide-1, peptyd glukagonopodobny-1)jest endogennym peptydowym hormonem inkretynowym składającym się z 30 lub 31 aminokwasów (głównie formy GLP-1(7-36)-amid i GLP-1(7-37)), powstającym w wyniku tkankowo-specyficznego posttranslacyjnego przetwarzania proglukagonu w enteroendokrynnych komórkach L jelita cienkiego i grubego (oraz w niektórych neuronach pnia mózgu). Sekrecja GLP-1 następuje po spożyciu pokarmu, zwłaszcza węglowodanów i tłuszczów.

GLP-1 działa poprzez receptor GLP-1R (receptor sprzężony z białkiem G, klasa B GPCR), głównie w sposób glukozozależny:

Stymuluje sekrecję insuliny z komórek beta trzustki.
Hamuje sekrecję glukagonu z komórek alfa.
Opóźnia opróżnianie żołądka.
Zwiększa uczucie sytości.
Promuje proliferację i hamuje apoptozę komórek beta.
Daje plejotropowe efekty: kardioprotekcyjne, neuroprotekcyjne, przeciwzapalne.

Endogenny GLP-1 jest szybko inaktywowany przez DPP-4 (dipeptydylopeptydazę-4), okres półtrwania wynosi około 2 minut, co ogranicza jego działanie fizjologiczne. GLP-1 sam nie jest stosowany w lecznictwie ze względu na krótki czas działania. Stosowane są w leczeniu cukrzycy 2 i otyłości substancje agonistyczne: agoniści GLP-1R, np. semaglutyd – Ozempic, Wegovy czyli; liraglutyd – Victoza, Saxenda; eksenatyd – Byetta, Bydureon).

Do odkrycia GLP w latach 1983-1987 przyczynili się, m.in.: Graeme I. Bell (nieprawidłowo zapisywany w niektórych publikacjach pod imieniem Graham!) oraz Svetlana Mojsov, Joel Habener.

Receptor GLP-1, forma nieaktywna (po lewej) i kompleks aktywny z semaglutydem i białkami G. Ma silny wpływ na leczenie cukrzycy typu 2 i otyłości.

Eksenatyd jest pochodną eksendyny, peptydu otrzymywanego ze śliny jadowitej jaszczurki Heloderma suspectum (Gila monster), występującej w Stanach Zjednoczonych i Meksyku. Lek jest podawany podskórnie, osobom cierpiącym na cukrzycę typu 2, których pochodne sulfonylomocznika nie dają efektu hipoglikemicznego. Niestety eksenatyd powoduje często nudności i wymioty, może też wywołać stan zapalny i martwicę trzustki.

Liraglutyd ma wydłużony okres półtrwania. Jest chemicznie podobny w 97% do GLP-1. Stosowany u pacjentów, którzy pomimo stosowania ćwiczeń fizycznych i diety oraz pochodnych sulfonylomocznika nie uzyskują normalizacji glikemii. Podawany jest podskórnie. Powoduje często biegunkę, wymioty, pokrzywkę i bóle głowy. U zwierząt powoduje raka tarczycy.

Spośród naturalnych surowców podobne działanie wykazuje kąci cierń[1] – Bougainvillea spectabilis Willdenow – krzew z rodziny dziwaczkowatych – Nyctaginaceae. Pochodzi z Ameryki Południowej (Brazylia, Peru). Jest szeroko uprawiany na całym świecie. W medycynie ludowej stosowany w leczeniu cukrzycy. Przeprowadzono badania na zwierzętach (szczury, myszy) potwierdzając wpływ hipoglikemiczny wyciągów z kory tego krzewu. Prawdopodobnie za działanie farmakologiczne odpowiada cykliczny alkohol cukrowy D-pinitol, który obecnie na skalę przemysłową jest uzyskiwany syntetycznie i stanowi składnik leków oraz suplementów. D-pinitol znalazł zastosowanie również w medycynie sportowej, jako środek zapobiegający gwałtownym skokom poziomu glukozy we krwi, czynnik lipotropowy i zwiększający syntezę glikogenu w mięśniach. Jest metabolitem rozpowszechnionym w roślinach nagonasiennych (np. rodzina Pinaceae) oraz w okrytonasiennych, np. w rodzinie motylkowatych (Papilionaceae = Fabaceae). Zalecane napary 2-3% – 100 ml kilka razy dziennie.[2]

Bougainvillea spectabilis

Gurmar (Gymnema sylvestre R. Brown) jest pnączem o drewniejących łodygach z rodziny Apocynaceae – toinowatych. Stosowana w medycynie ajurwedyjskiej. Rośnie w Indiach, japonii, na Sri Lance, w Wietnamie, na Tajwanie, w południowej i wschodniej części Chin. Badania na szczurach z cukrzycą wykazały, że ekstrakt z gurmar obniżał poziom glukozy i HbA1c, podwyższał jednocześnie poziom insuliny oraz zwiększał ekspresję genu proglukagonu w jelicie, który jest prekursorem GLP-1. Suplementacja wodno-alkoholowych wyciągów z Gymnema sylvestre stymuluje uwalnianie GLP-1.[3]

Berberyna – alkaloid izolowany z berberysów (Berberis) posiada właściwości antycukrzycowe, jednakże problemem jej jego wchłanialność z jelit do krwi. Badania kliniczne ukazały, że berberyna stymuluje sekrecję GLP-1, poprawia wrażliwość na insulinę i aktywuje AMP-kinazę białkową (AMPK), podobnie jak leki GLP-1. Dlatego berberyna jest uważana za naturalną alternatywę dla leków GLP-1, choć jej mechanizm działania różni się od bezpośredniej aktywacji receptorów. Zarówno in vitro, jak i in vivo, związek ten zwiększał wydzielanie insuliny w komórkach wysp trzustkowych poprzez zwiększenie poziomu glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1. Berberyna hamuje glikozydazę, może również zmniejszać transport glukozy przez nabłonek jelitowy. W ten sposób wywiera działanie hipoglikemiczne.[4] Jest niekiedy porównywana do semaglutydu (Ozempic).[5] Preparaty berberysu mogą być stosowane przy cukrzycy, albo czysta berberyna w postaci siarczanu lub chlorowodorku (250-500 mg 1-2 razy dziennie), liposomalne emulsje z berberyną.

Goryczka japońska Gentiana scabra Bunge, z rodziny Gentianaceae jest byliną dorastającą do 60 cm wys., o niebieskich kwiatach, występującą we wschodniej części Syberii, w regionie Amur-Ussuri, w Japonii, Korei oraz w chińskich prowincjach Fujian, Jiangsu i Zhejiang. Wywiera działanie stymulujące sekrecję GLP-1. Badania naukowe wykazały, że ekstrakt wodny z korzenia goryczki japońskiej (Gentiana scabra root extract) w dawce 300 mg/kg u myszy znacząco zwiększał poziom GLP-1 i obniżał poziom glukozy we krwi po podaniu glukozy. Mechanizm działania obejmował aktywację receptorów sprzężonych z białkiem G (GPCR), a konkretnie podjednostki Gβγ białka G oraz szlaku sygnałowego z udziałem trifosforanu inozytolu (IP₃) i kinazy białkowej C. Za działanie przeciwcukrzycowe odpowiadają głównie gorzkie glikozydy irydoidowe zawarte w goryczce: kwas loganowy (loganic acid), gencjopikryna, triflorozyd i rindozyd.[6] Gorzkie związki aktywują receptory gorzkiego smaku typu 2 (TAS2R) zlokalizowane na komórkach entero-endokrynnych L w jelicie, co prowadzi do uwalniania GLP-1.[7] Przypomnę, że podobne irydoidy występują również w innych gatunkach goryczek oraz w dereniach (Cornus) i wiciokrzewach (Lonicera).

Żeń-szenie zasobne w ginsenozydy (Panax ginseng, a takze Panax quinquefolium) stymulują sekrecję również GLP-1, regulują poziom cukru we krwi i zwiększają poposiłkowe wydzielanie insuliny. Kurkumina zawarta w ostryżu (Curcuma longa L., z rodziny imbirowatych – Zingiberaceae) stymuluje komórki L jelitowe do wydzielania GLP-1. Badania wykazały, że kurkumina wyraźnie zwiększa poziom GLP-1.[8]

[1] Majewski E., Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Tom II, Słownik łacińsko-polski. Skład główny w Warszawie w księgarni Teodora Paprockiego i S-ki, Warszawa 1894, s. 132.

[2] Bates, S. H., Jones, R. B., & Bailey, C. J. (2000). Insulin-like effect of pinitol. British journal of pharmacology, 130(8), 1944–1948. doi:10.1038/sj.bjp.0703523

Saikia, H. & Das, S.. (2009). Anti diabetic action of Bougainvillea spectabilis (leaves) in normal and alloxan induced diabetic albino rats. Indian Drugs. 46. 391-397.

Sánchez, José Ignacio & Moreno, Diego A. & Cristina, Garcia-Viguera. (2018). D-pinitol, a highly valuable product from carob pods: Health-promoting effects and metabolic pathways of this natural super-food ingredient and its derivatives. AIMS Agriculture and Food. 3. 41-63. 10.3934/agrfood.2018.1.41.

[3] Kilari, Eswar Kumar & Putta, Dr. Swathi & Silakabattini, Kotaiah. (2020). Effect of Gymnema sylvestre on Insulin Receptor (IR) and Proglucagon Gene Expression in Streptozotocin Induced Diabetic Rats. Indian Journal of Pharmaceutical Education and Research. 54. s277-s284. 10.5530/ijper.54.2s.84.

[4] Och A, Och M, Nowak R, Podgórska D, Podgórski R. Berberine, a Herbal Metabolite in the Metabolic Syndrome: The Risk Factors, Course, and Consequences of the Disease. Molecules. 2022 Feb 17;27(4):1351. doi: 10.3390/molecules27041351. PMID: 35209140; PMCID: PMC8874997.

[5] Kumar Malesu, Vijay. (2025, April 30). Is Berberine Really “Nature’s Ozempic”? What Science Says. News-Medical. Retrieved on December 12, 2025 from https://www.news-medical.net/health/Is-Berberine-Really-e2809cNaturee28099s-Ozempice2809d-What-Science-Says.aspx.

[6] Suh HW, Lee KB, Kim KS, Yang HJ, Choi EK, Shin MH, Park YS, Na YC, Ahn KS, Jang YP, Um JY, Jang HJ. A bitter herbal medicine Gentiana scabra root extract stimulates glucagon-like peptide-1 secretion and regulates blood glucose in db/db mouse. J Ethnopharmacol. 2015 Aug 22;172:219-26. doi: 10.1016/j.jep.2015.06.042. Epub 2015 Jun 28. PMID: 26129938.

[7] Kim KS, Jang HJ. Medicinal Plants Qua Glucagon-Like Peptide-1 Secretagogue via Intestinal Nutrient Sensors. Evid Based Complement Alternat Med. 2015;2015:171742. doi: 10.1155/2015/171742. Epub 2015 Dec 15. PMID: 26788106; PMCID: PMC4693015.

[8] Kolhe RC, Chaudhari PS, Khaire MP, Ghadage PK, More AS. Natural Bioactives Targeting the GLP-1 Pathway: A Promising Approach for Diabetes Management. Pharmacog Rev. 2025;19(37):1-14.