Kontynuując mój cykl wpisów „Moi Idole”, chciałbym przedstawić cudownego Mistrza – Hermanna Hagera. Często podczas wykładów powołuję się na tzw. Hagersa, czyli publikację firmowaną Jego nazwiskiem i która jest kontynuacją Jego opracowania z XIX wieku, która obecnie jest opracowaniem zbiorowym, wielotomowym, stale aktualizowanym, genialnym.
Istnieją dzieła, które są znane wszystkim specjalistom z danej branży, które są wręcz kultowe, opiniotwórcze, które trzeba lub „wypada” zacytować w swoich publikacjach, albo wykładach. Niewątpliwe do takiego ponadczasowego dzieła dla farmaceutów i zielarzy należy: „Handbuch der pharmaceutischen Praxis: für Apotheker, Ärzte, Drogisten und Medicinalbeamte”, obecnie znane pod tytułem Hagers Handbuch der pharmazeutischen Praxis. Ostatnie drukowane wydanie tzw. „Hagersa” obejmowało 17 tomów z monografiami dotyczącymi 5500 substancji i 4190 leków. Obecnie jest kontynuowane przez największych specjalistów z zakresu farmacji, biologii, medycyny i chemii. Dla naukowców, farmaceutów i zielarzy, czy fitoterapeutów jest to publikacja obowiązkowa, bowiem obejmuje monografie wszystkich ważniejszych roślin leczniczych, wraz z podaniem literatury. Przy opisach ziół znajdują się odnośniki do farmakopei, fachowej (źródłowej) literatury oraz informacje na temat botaniki, składu chemicznego, właściwości farmakologicznych i toksykologicznych, wskazań, przeciwwskazań i dawek poszczególnych surowców zielarskich. Wiadomości zawarte w opracowaniu Hagera zawsze były rzetelne, obiektywne i wiarygodne.
Hans Hermann Julius Hager urodził się 3 stycznia 1816 roku w Berlinie. Jego ojciec, dr Johannes Hager, był lekarzem wojskowym (Regimentsarzt). Sam Hermann pragnął zostać lekarzem, jednak ojciec — prawdopodobnie z uwagi na niełatwą sytuację materialną rodziny — skierował go do zawodu aptekarskiego. Wykształcenie ogólne zdobywał w gimnazjum w Torgau. W wieku szesnastu lat (1832 r.) rozpoczął naukę zawodu w aptece Löwen-Apotheke w Salzwedel, którą kontynuował do 1836 r.; następnie odbył typową dla epoki wędrówkę jako pomocnik aptekarski (Gehilfe) — m.in. w Kyritz, Köpenick, Neustadt nad Dossą (Neustadt an der Dosse) i Perleberg — a w 1839 r. odbywał służbę wojskową we Wrocławiu (Breslau). Co niezwykłe, w roku 1841 w Berlinie zdał egzamin państwowy na aptekarza z oceną „bardzo dobrą” (sehr gut) bez uprzednich studiów uniwersyteckich, jako samouk. Ten brak formalnego wykształcenia akademickiego miał później znaczący wpływ na jego życie zawodowe, pomimo osiągnięcia najwyższego stopnia w nauce farmaceutycznej. Kluczowym okresem w jego życiu zawodowym był pobyt we Fraustadt (dzisiejsza Wschowa), gdzie w latach 1843–1859 był właścicielem miejskiej apteki (Stadt-Apotheke). To właśnie tam, w warunkach prowincjonalnej praktyki aptekarskiej, Hager rozwinął swoją działalność naukową i literacką. W Fraustadt powstały jego pierwsze znaczące dzieła, m.in. „Handbuch der pharmaceutischen Receptirkunst” – Podręcznik sztuki przepisywania leków (1850) oraz dwutomowy komentarz do farmakopei niemieckiej – Die neuesten Pharmakopöen Norddeutschlands. Kommentar zu der preussischen, sächsischen, hannöverschen, hamburgischen und schleswig-holsteinischen Pharmakopoe; für Apotheker, Ärzte und Medicinalbeamte. Günther, Lissa 2 Bände (1855/1857). Te publikacje, oparte na praktycznym doświadczeniu, wypełniały lukę w ówczesnej literaturze farmaceutycznej, oferując szczegółowe, rzetelne wskazówki dotyczące receptury i analizy leków, co spotkało się z entuzjastycznym przyjęciem wśród aptekarzy i lekarzy. We Wschowie, około 28. roku życia, Hager założył rodzinę. Ożenił się z Charlotte Friederike Auguste Bauer (ur. 10 sierpnia 1824 r. w Lesznie — Lissa, zm. 29 stycznia 1897 r. w Neuruppin). Żona pochodziła z pobliskiego Leszna (Lissa), co świadczy o silnych związkach rodziny z regionem wielkopolskim. Małżeństwo miało syna oraz córkę; to właśnie u syna, mieszkającego w Neuruppin, Hager spędził ostatnie miesiące życia (w piśmiennictwie pojawia się on pod imieniem Richard, a w niektórych źródłach Arnold — rozbieżność niewyjaśniona jednoznacznie w dostępnej literaturze). W 1859 r., zachęcony sukcesem swoich prac, Hager sprzedał aptekę we Fraustadt i przeniósł się do Berlina, gdzie poświęcił się wyłącznie działalności pisarskiej i redakcyjnej; w tym samym roku założył wpływowe czasopismo „Pharmaceutische Centralhalle”, które redagował do 1879 r. W 1871 r. nabył starą prochownię (Pulvermühle) koło Fürstenberg nad Odrą (Fürstenberg an der Oder), szukając spokoju do pracy, jednak po około dekadzie (ok. 1881 r.) przeniósł się do Frankfurtu nad Odrą. Złe warunki materialne i choroba zmusiły go w 1896 r. do zamieszkania u syna w Neuruppin, gdzie zmarł 24 stycznia 1897 r. na grypę (influenza). Jego żona Charlotte zmarła zaledwie pięć dni później, 29 stycznia 1897 r., i została pochowana obok męża w Neuruppin. Mimo naukowych triumfów życie Hagera nie było łatwe. Jako samouk bez formalnych studiów był w trakcie życia niedoceniany, zaniedbywany i obrażany. Hager wraz z żoną przeżyli trudne ostatnie lata w ubóstwie, pomimo że Hermann Hager był jednym z najwybitniejszych farmaceutów XIX wieku.
Główne osiągnięcia Hagera to liczne podręczniki i kompendia, które stały się fundamentem nowoczesnej farmacji praktycznej. Do najważniejszych należą:
- „Manuale Pharmaceuticum” (Manuale pharmaceuticum Hageri; 2 tomy, 1859, wyd. 4 w 1873) – obok „Handbuchu” jedno z dwóch dzieł, które ugruntowały światową sławę Hagera,
- „Handbuch der pharmazeutischen Praxis” (1875–1876, wielotomowe dzieło, które zapoczątkowało serię znaną dziś jako „Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis” – encyklopedię farmaceutyczną wydawaną do czasów współczesnych przez Springer Verlag),
- „Handbuch der pharmaceutischen Receptirkunst” (1850; od wyd. 2 z 1862 r. pod tytułem „Technik der pharmazeutischen Receptur”),
- „Das Mikroskop und seine Anwendung” (1866; liczne wydania, 7. wyd. 1886) – jeden z pierwszych niemieckich poradników mikroskopii w służbie farmacji, sanitarnej policji i medycyny sądowej,
- „Untersuchungen. Ein Handbuch der Untersuchung, Prüfung und Werthbestimmung aller Handelswaaren” (2 tomy, 1870/74; wyd. 2 jako „Hagers Untersuchungen”, 1885–1888) – podręcznik analizy i oceny towarów handlowych,
- autorski łaciński tekst urzędowy pierwszej farmakopei ogólnoniemieckiej – Pharmacopoea Germanica (editio I, 1872) – oraz obszerne komentarze do niej (Commentar zur Pharmacopoea Germanica),
- Komentarze do farmakopei (m.in. niemieckiej, angielskiej, francuskiej),
- Prace dotyczące analizy leków, mikroskopii w farmacji oraz walki z tajnymi środkami leczniczymi (secret remedies, Geheimmittel).
Hager był także zwolennikiem homeopatii (Medicamenta homoeopathica et isopathica omnia 1861 r.), co przyniosło mu konflikty z ortodoksyjnymi kołami farmaceutycznymi. Szczególnie zasłużył się jednak w walce z tzw. tajnymi środkami leczniczymi (Geheimmittel, secret remedies) – preparatami o nieujawnianym składzie, sprzedawanymi z fałszywymi obietnicami uzdrowienia. Hager systematycznie analizował i publikował ich rzeczywisty skład, demaskując oszustwa farmaceutyczne i ostrzegając przed produktami szkodliwymi. Temu celowi służyło wydawane wraz z Emilem Jacobsenem czasopismo „Industrieblätter” (współredagowane do 1894 r.). Ta działalność zjednała mu uznanie środowiska lekarskiego i konsumentów, lecz naraziła na ataki ze strony wytwórców. Hager wprowadził też liczne nowe metody analityczne, zwłaszcza w młodej wówczas chemii żywności (Lebensmittelchemie), oraz konstruował i udoskonalał aparaturę do użytku farmaceutyczno-analitycznego; współcześni nazywali go „jednym z najpłodniejszych pisarzy farmacji”. Mimo braku formalnego wykształcenia akademickiego osiągnął międzynarodową renomę, a jego prace tłumaczono i cytowano szeroko na świecie. W uznaniu zasług otrzymał następujące wyróżnienia:
- Doktorat honoris causa Uniwersytetu w Jenie (Dr. h. c.) uzyskany w 1859 r. zaocznie (in absentia), bez konieczności przedłożenia rozprawy doktorskiej — mimo iż Hager nigdy nie studiował na uniwersytecie
Muszę tutaj dodać, że część dawnych biografów przypisało Hagerowi podwójną promocję (Dr. phil. i Dr. med.), jednak nowsze opracowania historyczno-farmaceutyczne (m.in. Helmstädter, Sakkas i Friedrich, 2016) traktują to ustalenie jako niepewne — niektóre prace bywały błędnie przypisywane Hagerowi, a w rzeczywistości pochodziły od jego młodszych imienników (filologa klasycznego oraz chemika).
- Honorowy członek American Pharmaceutical Association (Amerykańskiego Towarzystwa Farmaceutycznego)
Po śmierci Hagera jego osiągnięcia zostały docenione, np. przez ustanowienie medalu Hermann-Hager-Medaille nadawanego przez Izbę Aptekarską Brandenburgii (Landesapothekerkammer Brandenburg) zasłużonym aptekarzom oraz osobom szczególnie zasłużonym dla aptekarstwa.
Warto podkreślić fenomen wydawniczy „Hagersa”. Dzieło, które jako jednoosobowe przedsięwzięcie samouka ukazało się po raz pierwszy w latach 1875/76 nakładem berlińskiej oficyny Juliusa Springera, jest nieprzerwanie aktualizowane i wznawiane od ponad stu czterdziestu lat. Po śmierci autora redakcję przejęli kolejni wybitni farmaceuci i farmakogności – m.in. Bernhard Fischer (1856–1905) i Carl Hartwich (1851–1917), redaktorzy wydania z przełomu XIX i XX wieku. Z czasem skromny podręcznik przekształcił się w wielotomową encyklopedię farmaceutyczną. Nieliczne dzieła w historii nauk farmaceutycznych mogą poszczycić się tak długą ciągłością – „Hagers Handbuch” pozostaje żywym pomnikiem swojego twórcy.
Z postacią Hagera wiąże się też ciekawy wątek ikonograficzny. Duża, oprawiona fotografia „ojca Podręcznika…” została w grudniu 1931 r. przekazana przez aptekarza Hermanna Geldera (ze zbiorów prywatnych) do otwieranej wówczas biblioteki Towarzystwa Historii Farmacji (Gesellschaft für Geschichte der Pharmazie) w Berlinie, gdzie zdobiła ścianę czytelni. Jest to świadectwo statusu, jaki Hager osiągnął w pamięci środowiska – mimo iż za życia, jako samouk bez dyplomu uniwersyteckiego, bywał lekceważony.
Wschowa może być dumna z faktu, że ten wybitny farmaceuta, autor dzieł o światowym znaczeniu, spędził w tym mieście (Fraustadt, ówcześnie w prowincji Posen) szesnaście owocnych lat swojego życia zawodowego i rodzinnego – to właśnie tam, w warunkach prowincjonalnej apteki, narodziły się dzieła, które zmieniły oblicze europejskiej farmacji praktycznej.
Najnowsze komentarze