W Farmakopei Szwajcarskiej V – Pharmacopoea Helvetica V z 1933 roku znaleźć można monografie wielu cennych surowców zielarskich. Dzisiaj skupię się na korze – Cortex. Przy każdym surowcu podaję wymagania tej farmakopei, a tam, gdzie to możliwe, porównuję je z aktualną Farmakopeą Polską XIII i Farmakopeą Szwajcarską 12. Nazwy roślin podałem w brzmieniu farmakopealnym, a obok nich nazwy przyjęte obecnie według World Flora Online.
1. Kora chinowa (Cortex Cinchonae)
Kora chinowa czerwona, chinowca czerwonego – Cortex Cinchonae (Cortex Chinae), Chinarinde z drzewa chinowego (polskie nazwy: china, chinowiec czerwony, soczystoczerwony) – Cinchona succirubra Pavon = Cinchona pubescens Vahl (marzanowate – Rubiaceae). Wysuszona kora powinna zawierać przynajmniej 6,5% alkaloidów i nie więcej niż 6% popiołu. Oficjalnym preparatem był ekstrakt – Extractum Cinchonae.
Chinowiec jest drzewem z Ameryki Południowej i Środkowej, dorastającym do 10 m wysokości. W handlu jest dostępna zarówno kora młoda, jak i ze starych części drzewa. Zawiera od 5 do 15% alkaloidów (chinina, chinidyna, cynchonina, cynchonidyna), flobafeny, garbniki, epikatechiny. W medycynie stosowana jako środek tonizujący, napotny, przeciwgorączkowy, przeciwbólowy, przeciwko malarii, antyreumatyczny, przeciwpasożytniczy; do wcierania w skórę przy łysieniu. Ponadto jako środek przeciwzapalny (hamuje diapedezę, wywołuje leukopenię) i obkurczający macicę. Popularny środek gorzki, pobudzający apetyt i trawienie. Stosowana w postaci sproszkowanej, w formie nalewki, syropu, wina i odwaru.
W latach 20. i 30. XX wieku tradycyjne leki z kory chinowej zostały wyparte przez sole i estry chininy i innych alkaloidów chinowca (chlorowodorek chininy, siarczan chininy, euchinina, siarczan chinidyny). Chinidyna znalazła wówczas zastosowanie w leczeniu migotania przedsionków. W dawnej medycynie stosowano korę w dawce od 600 mg do 5 gramów, zależnie od choroby, a w leczeniu malarii nawet 30–60 gramów dziennie. Wg prof. J. Supniewskiego (1899–1964) alkaloidy cynchonidyna i cynchonina wywierają bardzo słabe działanie przeciwgorączkowe; praktycznie pozbawione są także właściwości przeciwmalarycznych. Chinina obok wymienionych działań posiada również wpływ przeciwkaszlowy, stąd była składnikiem leków zalecanych przy nieżytach układu oddechowego. Chininą i salicylanami leczono również grypę hiszpankę w latach 1918–1920, na którą zmarło wg niektórych szacunków nawet 100 milionów ludzi na świecie, a w Polsce około 250 tysięcy osób. Dawni lekarze zapisywali chętnie leki z chininą podczas grypy wywołanej innymi szczepami wirusów.
W czasie pandemii COVID-19 w niektórych krajach stosowano syntetyczne analogi chininy (chlorochinę i hydroksychlorochinę) do hamowania tzw. burzy cytokinowej oraz w celu utrudnienia inwazji wirusa w organizmie; duże badania kliniczne z 2020 roku (RECOVERY, WHO Solidarity) nie potwierdziły jednak korzyści z hydroksychlorochiny w tej chorobie. Warto wiedzieć, że od dawna opisywano też pewne właściwości wirusostatyczne chininy. Hydroksychlorochina jest natomiast stosowana w leczeniu niektórych chorób autoimmunizacyjnych, np. reumatoidalnego zapalenia stawów i tocznia rumieniowatego.
W najnowszej Farmakopei Polskiej XIII ujęto monografię Cinchonae extractum fluidum normatum, czyli wyciąg płynny standaryzowany z kory chinowej (nie mniej niż 4% i nie więcej niż 5% sumy alkaloidów, z których 30% do 60% są alkaloidami typu chininy). Pomimo upływu lat od wydania Farmakopei Szwajcarskiej V Farmakopea Polska XIII nadal zachowała Cinchonae cortex (nie mniej niż 6,5% sumy alkaloidów, z których 30 do 60% stanowią alkaloidy typu chininy). Wg aktualnej Farmakopei Polskiej i Europejskiej kora pochodzi z Cinchona pubescens Vahl (Cinchona succirubra Pav.), Cinchona calisaya Wedd., Cinchona ledgeriana Moens ex Trimen lub ich odmian lub mieszańców; według World Flora Online C. ledgeriana jest dziś synonimem C. calisaya.
2. Kora cynamonowca cejlońskiego (Cortex Cinnamomi ceylanici)
Kora cynamonowca cejlońskiego – Cortex Cinnamomi ceylanici, Ceylonzimt z Cinnamomum ceylanicum Breyne (= Cinnamomum verum J.Presl; Lauraceae). Wysuszona kora powinna zawierać przynajmniej 1,3% aldehydu cynamonowego i nie więcej niż 5% popiołu. Oficjalnym preparatem był syrop cynamonowy – Sirupus Cinnamomi.
3. Kora cynamonowca chińskiego (Cortex Cinnamomi chinensis)
Kora cynamonowca chińskiego – Cortex Cinnamomi chinensis, Cortex Cinnamomi Cassiae, Chinesischer Zimt z Cinnamomum obtusifolium var. cassia (Blume) Perrot et Eberhardt (obecnie Cinnamomum aromaticum Nees; w farmakopeach Cinnamomum cassia (L.) J.Presl). Wysuszona kora powinna zawierać przynajmniej 1,5% aldehydu cynamonowego i nie więcej niż 5% popiołu. Oficjalnymi preparatami były: Elixir aromaticum, Pulvis aromaticus, Sirupus Cinnamomi, Tinctura Absinthii composita, Tinctura aromatica i Tinctura Cinnamomi.
Cynamonowce: surowce, skład i działanie
Rodzaj cynamonowiec – Cinnamomum obejmuje około 250 gatunków. Należy do rodziny wawrzynowatych – Lauraceae. Jako przyprawę i surowiec do wyrobu leków stosuje się najczęściej korę:
- cynamonowca cejlońskiego – Cinnamomum verum J.Presl (syn. Cinnamomum zeylanicum Blume). Zawiera 0,5–4% olejku eterycznego. Cynamonowiec cejloński pochodzi ze Sri Lanki, a uprawiany jest w wielu krajach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej; ma postać drzewa do 10 m wysokości;
- cynamonowca chińskiego – Cinnamomum aromaticum Nees (w farmakopeach Cinnamomum cassia (L.) J.Presl), która zawiera 1–4% olejku eterycznego. Jest krzewem lub drzewkiem dorastającym do 10 m wysokości. Występuje w Chinach Południowych;
- ponadto korę i drewno cynamonowca kamforowego – Cinnamomum camphora (L.) J.Presl (syn. Camphora officinarum Nees), zawierające kamforę, o odmiennych właściwościach leczniczych od cynamonowca wonnego (chińskiego) i cynamonowca cejlońskiego. Jest drzewem dorastającym do 50 m wysokości. Występuje w południowej i południowo-wschodniej części Azji.
Wg Farmakopei Polskiej XIII kora cynamonowca cejlońskiego (Cinnamomi cortex) powinna zawierać nie mniej niż 12 mL/kg, czyli 1,2% olejku eterycznego. Olejek z kory cynamonowca cejlońskiego zawiera według FP XIII od 55% do 75% aldehydu trans-cynamonowego i nie więcej niż 7,5% eugenolu, a ponadto linalol (1–6%) i β-kariofilen (1–4%). W literaturze podaje się też zawartość aldehydu cynamonowego 65–76% i eugenolu 4–10%.
Olejek cynamonowca chińskiego (cassia), otrzymywany przez destylację z parą wodną liści i młodych gałązek, zawiera według FP XIII od 70% do 90% aldehydu trans-cynamonowego, od 3% do 15% aldehydu trans-2-metoksycynamonowego oraz od 1,5% do 4% kumaryny.
W korze cynamonowców znajdują się również kwasy fenolowe (galusowy, cynamonowy), diterpeny, garbniki i lignany. Diterpeny cinnzeylanol i cinnzeylanina mają właściwości insektycydów (owadobójcze). Czysty aldehyd cynamonowy obniża gorączkę i ciepłotę ciała. Olejek cynamonowy hamuje rozwój bakterii, grzybów, roztoczy i wirusów. Działa cytotoksycznie wobec komórek pierwotniaków. Działa bakteriostatycznie, np. na Escherichia coli, Staphylococcus aureus. Niszczy również drożdżaka – bielnika białego – Candida albicans.
Kora cynamonowa – Cortex Cinnamomi znana jest obecnie głównie jako przyprawa, mniej kojarzy się ze środkiem leczniczym. W handlu znajdziemy korę cynamonową w kawałkach, w postaci przeciętych rureczek różnej długości, często zwiniętych do środka brzegami, jak i cynamon mielony, w postaci proszku. W dawnej farmacji stosowano cynamon sproszkowany, wyciągi z cynamonowca, olejek cynamonowy do poprawiania smaku i zapachu leków, ponadto jako lek pobudzający wydzielanie soków trawiennych, głównie kwasu solnego, soku jelitowego, w mniejszym stopniu soku trzustkowego i żółci. Cynamon pobudza też wydzielanie śliny, wzmaga trawienie i przyswajanie składników pokarmowych, zwiększa ukrwienie narządów jamy brzusznej i miednicy mniejszej, rozgrzewa. Szczególnie silnie działa nalewka z kory oraz olejek eteryczny.
Olejek eteryczny cynamonowy należy do grupy olejków, które w stanie nierozcieńczonym, zastosowane na skórę lub błony śluzowe, wywołują zaczerwienienie, silne podrażnienie, czasem również oparzenie z pęcherzami i martwicą naskórka, dlatego olejek cynamonowy trzeba rozcieńczać przed zastosowaniem do wcierania lub zażyciem doustnym (np. w miodzie, oleju). Olejek cynamonowy, alkoholowe i wodno-alkoholowe wyciągi z kory cynamonowca mają wyraźne właściwości antybakteryjne oraz przeciwgnilne. Wodny wyciąg z kory cynamonowca leczy niestrawność i biegunkę oraz wzdęcia i zaburzenia w wydzielaniu soków trawiennych. Zatrzymuje procesy uwalniania amin w jelicie grubym oraz procesy fermentacyjne, co zostało wykorzystane w leczeniu ludzi i zwierząt oraz w regulowaniu trawienia.
Cynamon często wchodzi w skład alternatyw antybiotykowych stymulatorów wzrostu dla zwierząt, bowiem zmienia skład ilościowy i jakościowy mikroflory przewodu pokarmowego, ogranicza rozwój drożdżaków i bakterii niekorzystnych dla zdrowia zwierząt, hamuje dekarboksylację aminokwasów, polepsza wykorzystanie pasz, dzięki czemu zwiększa przyrosty masy ciała. Na rynku istnieją preparaty zawierające olejek cynamonowy, wyciągi z cynamonowca lub frakcje olejkowe (np. aldehyd i alkohol cynamonowy) wraz z innymi składnikami (aldehyd anyżowy, olejek anyżowy, wyciągi z papryki ostrej Capsicum), przeznaczone dla stymulacji wzrostu zwierząt, zwiększania apetytu, a u krów do zmniejszania liczby komórek somatycznych w mleku.
W dawnej medycynie preparaty cynamonowca podawano przy gruźlicy płuc i jelit, w posocznicy, w durze brzusznym, kolkach, bólach żołądka, cholerze, zimnicy, migrenie, krwawieniach pozamiesiączkowych (dla regulacji), przy ogólnym zmęczeniu i osłabieniu. W latach 80. XX wieku wykazano w badaniach na szczurach, że związki wyodrębnione z kory cynamonowca chińskiego (Cassia) chronią żołądek przed powstawaniem wrzodów; działają przy tym nie przez hamowanie wydzielania kwasu solnego, jak cymetydyna, lecz przez poprawę ukrwienia błony śluzowej żołądka. Wodne wyciągi z cynamonowca obniżają również poziom glukozy we krwi.
4. Kora kondurango (Cortex Condurango)
Kora tojowca kondurango – Cortex Condurango, Kondurangorinde z Marsdenia condurango Reichenbach fil. (Asclepiadaceae, obecnie Apocynaceae). Surowiec powinien zawierać maksymalnie 12% popiołu. Oficjalnym preparatem był Extractum Condurango fluidum.
Monografii kory kondurango nie znajdziemy już w nowej Farmakopei Europejskiej czy Polskiej. Jest jednak nadal w Farmakopei Szwajcarskiej 12 (Condurango cortex): surowcem jest wysuszona, pocięta kora pni i gałęzi Marsdenia reichenbachii Triana (Marsdenia cundurango Rchb. f.), która powinna zawierać przynajmniej 2,5% kondurangoglikozydów w przeliczeniu na kondurangoglikozyd A (C53H78O17, masa cząsteczkowa 987,3) w suchej masie, a popiołu nie więcej niż 12%. Według World Flora Online roślina nosi dziś nazwę Ruehssia cundurango (Triana) Liede & H.A.Keller.
Krzew tojowiec kondurango (dawna nazwa mlecznica) rośnie jako zdrewniały krzew pnący (liana); osiąga wysokość do 9 metrów, a jego pień ma do 10 cm średnicy. Rośnie w Ameryce Południowej (Ekwador, Kolumbia, Peru). Kora zawiera 1,8–2,2% konduranginy, przeliczanej na kondurangoglikozyd A; ponadto pochodne pregnanu, kwas cynamonowy, konduryt (kondurytol, cykloheks-5-eno-1,2,3,4-tetrol), kwas para-kumarowy, kwas kawowy, kwas chlorogenowy, cyklitole, olejek eteryczny i żywicę.
W dawnej medycynie używano kondurango w postaci wina i odwaru, głównie przy chorobach żołądka, nowotworach żołądka, przy braku apetytu. Zewnętrznie sproszkowaną korę i odwar stosowano w leczeniu infekcji skóry, zmian wenerycznych skóry i raku skóry, a wewnętrznie przy niestrawności, raku, wrzodach żołądka i dwunastnicy, kile, neuralgiach i szeroko rozumianych schorzeniach żołądka; podawano 1–2% odwary po 100–120 ml na czczo, 2–3 razy dziennie.
Madaus (1938) uważał kondurango za dobry środek żołądkowy: przy braku łaknienia, nieżytach żołądka i jelit, a w raku żołądka nie jako lek, lecz dla złagodzenia dolegliwości i poprawy samopoczucia. Wymieniał też stosowanie przy raku skóry, wargi i sutka, wrzodzie żołądka, owrzodzeniach kiłowych i pęknięciach kącików ust; zewnętrznie nalewką pędzlowano owrzodzenia i robiono z niej okłady. Podawano 1–4 g sproszkowanej kory lub 20 kropli wyciągu płynnego kilka razy dziennie. Madaus przytacza zdanie Koberta, że odwary z kondurango są mało wartościowe, bo kondurangina wytrąca się przy gotowaniu, dlatego zalecał macerat na zimno: pół łyżeczki kory na 2 szklanki zimnej wody, 8 godzin, wypić w ciągu dnia. Również Farmakopea Polska II (1937) nakazywała cedzić odwar z kory kondurango dopiero po zupełnym ostudzeniu.
5. Kora granatowca (Cortex Granati)
Kora granatu – Cortex Granati, Granatrinde z Punica granatum L. (Punicaceae, obecnie Lythraceae); kora sucha z korzeni i gałęzi. Surowiec powinien zawierać przynajmniej 0,5% alkaloidów, a popiołu nie więcej niż 15,5%.
Drzewo dorastające do około 5–6 m wysokości, występujące w Azji Środkowej, Azji Zachodniej i w rejonie Morza Śródziemnego oraz Czarnego. Wg Melziga i Hillera Granati cortex zawiera garbniki (20%, elagotaniny), alkaloidy (0,4%; izopelletieryna, N-metyloizopelletieryna, pseudopelletieryna), terpenoidy (β-sitosterol, kwas betulinowy, friedelina). Tradycyjny doustny środek przeciwpasożytniczy (płazińce, obleńce). Z uwagi na działania uboczne obecnie uważany za przestarzały; odnotowywano bowiem po użyciu wzrost ciśnienia krwi, zaburzenia widzenia, nudności i wymioty, omdlenia. W medycynie ludowej korę stosowano również w leczeniu czerwonki i biegunek. Kora z korzeni jest bardziej skuteczna niż kora z nadziemnych części rośliny.
Wg prof. W. Roeske kora granatowca zawiera alkaloidy pochodne pirydyny (chemicznie są to pochodne piperydyny) w ilości od 0,4 do 0,9%, a garbników nawet 28% (uwalniających w hydrolizie kwas galusowy). Dawki: macerat (maceracja 12 h) 20–30 g/200,0, wypić w dwóch porcjach w odstępach półgodzinnych (dla dorosłych); Extractum Granati fluidum 3–4 łyżki w ciągu 4 h. Wg dra Romana J. Leszczyńskiego (1931) pelletieryna zabija tasiemce w roztworze 1:10 000. Decoctum maceratum corticis Granati należy zażywać doustnie po 50–60 g w ciągu godziny, a Extractum Granati fluidum po 1–3 łyżki w ciągu 4 godzin. W latach 30. XX wieku dostępny był również siarczan pelletieryny – Pelletierinum sulfuricum oraz Pelletierinum tannicum, które podawano po 300–1000 mg, łącznie z kwasem taninowym (1 g), aby zmniejszyć wchłanianie samego alkaloidu.
Rp.
Pelletierini tannici 1,0
Inf. Sennae 10:100
D.S. Zażyć porcjami w ciągu godziny (przeciw tasiemcom)
Rp.
Corticis Granati 60 macera per horas XII in aqua frigida 400
Coque ad colaturam 200,0
Dein adde Extract. Filicis maris 5,0
D.S. Zażyć w 3 porcjach w ciągu godziny (tasiemce)
Ekstrakt z kłącza narecznicy samczej jest silnie trujący, a pelletieryna działa toksycznie, dlatego tych receptur nie należy stosować samodzielnie.
6. Kora wawrzynka wilczełyko (Cortex Mezerei)
Kora wawrzynka wilczego łyka – Cortex Mezerei, Seidelbastrinde z Daphne mezereum L. (Thymelaeaceae). Jest krzewem dorastającym do ok. 1 m wysokości. W Polsce objęty ochroną częściową. Występuje w Europie i Azji. W medycynie biologicznej stosowano świeżą korę (Cortex rec.).
Madaus (1938) wymienia stosowanie kory przy następstwach chorób wenerycznych i w nerwobólach (rwa kulszowa, nerwoból nerwu trójdzielnego, migrena), przy bólach kostnych, dnie, reumatyzmie i chorobach skóry, w medycynie biologicznej głównie w rozcieńczeniach homeopatycznych; przestrzegał przed dużymi dawkami i opisał martwicę skóry po okładzie z wyciągu eterowego na udo, która goiła się kilka tygodni. Dawniej podawano korę w dawce 0,1–0,5 g. Kora zawiera kumaryny i glikozydy kumarynowe 0,65–0,85% (dafnetyna, umbeliferon, dafnina), glikozydy fenolowe (dafnozyd) i estry diterpenowe (gnidytryna). W dawnej medycynie wewnętrznie stosowano korę przy dnie moczanowej, krztuścu, zaparciach, chorobach skórnych, wspomnianych już nerwobólach.
Wg Nothnagela i Rossbacha (1883) kora wilczego łyka zawiera żywicę, przy czym powołując się na Buchheima przytaczają, że jej składnik to swoisty bezwodnik kwasu mezereinowego, który działa podobnie jak kantarydyna. Autorzy wymieniają już wtedy glikozyd dafninę, jednakże podkreślając, że działanie jej nie jest znane. Powielane w późniejszych publikacjach (z XX wieku) dane o działaniu drażniącym kory wilczego łyka wywodzą się z XIX wieku. Nothnagel i Rossbach pisali, że kora wilczego łyka działa podobnie jak kantarydyna z „muchy hiszpańskiej” (chrząszcz pryszczel lekarski – Lytta vesicatoria), jednakże dalece mniej drażniąco. Jednakże wywołuje podrażnienie przewodu pokarmowego i układu moczowego. Obaj autorzy odradzają stosowanie doustne, uważają, że środek już powinien być zaniechany.
Nadmieniają, że dawniej używano częściej kory wilczego łyka na skórę, do drażnienia skóry (jako środek bodźcowy), ponadto do żucia przy porażeniu języka. Korę świeżą (po usunięciu zewnętrznej warstwy) przykładano do skóry i zmieniano co pewien czas (co 12 h). Stosowano też zewnętrznie wyciąg z kory na mieszaninie alkoholu i eteru, ponadto maść Ung. Mezerei (1 cz. wyciągu etanolowo-eterowego na 9 cz. maści woskowej), wreszcie jako plaster – Emplastrum Mezerei cantharidatum, wszystkie jako środek pryszczący, rumieniotwórczy, rozgrzewający.
7. Kora dębu (Cortex Quercus)
Kora dębu – Cortex Quercus, Eichenrinde, z Quercus pedunculata Ehrhart i Quercus sessiliflora (Smith) Salisbury (Fagaceae); kora sucha z młodych gałęzi. Surowiec powinien zawierać maksymalnie 6% popiołu.
Dąb szypułkowy – Quercus robur L. = Quercus pedunculata Ehrh. jest drzewem dorastającym do około 20–30 m wysokości, pochodzącym z Europy i Azji Zachodniej. Dąb bezszypułkowy – Quercus petraea (Mattuschka) Lieblein = Quercus sessiliflora Salisb. = Quercus esculus L. Dorasta do 20, a nawet 40 m wysokości i pochodzi z Europy. Kora zawiera garbniki katechinowe (8–20%), fenolokwasy (galusowy, elagowy), triterpeny (friedelina). Typowy środek ściągający, przeciwzapalny, przeciwwysiękowy, przeciwbiegunkowy.
Stosowany w postaci wyciągów wodnych i wodno-alkoholowych w chorobach skórnych, w leczeniu ran, owrzodzeń, do płukania jamy ustnej i gardła, do nasiadówek i irygacji oraz lewatyw (hemoroidy, stany zapalne, infekcje, nadżerki). Doustnie przy nieżytach żołądka i jelit, biegunkach różnego pochodzenia. 2–3% odwary przyjmowano doustnie oraz stosowano zewnętrznie. Mocne odwary stosowano do płukania włosów jako naturalny barwnik oraz środek przeciwłupieżowy, antyseptyczny i przeciwłojotokowy. Odwar 1–2% do pielęgnowania cery trądzikowej i przetłuszczającej się. Ekstrakty z kory dębu były stosowane do wyrobu maści, czopków, globulek i stanowiły składnik stężonych płynów do rozcieńczania (płukanki, przemywania, okłady, kąpiele) o działaniu przeciwzapalnym, antyseptycznym i gojącym (często z rumiankiem, krwawnikiem, nagietkiem).
W Farmakopei Polskiej XIII (Suplement 2024) kora dębu (Quercus cortex) to rozdrobniona i wysuszona kora świeżych, młodych gałęzi Quercus robur L., Q. petraea (Matt.) Liebl. i Q. pubescens Willd., zawierająca nie mniej niż 3,0% garbników w przeliczeniu na pirogalol.
8. Kora mydłoki (Cortex Quillajae)
Kora mydłoki – Cortex Quillajae, Quillajarinde z Quillaja saponaria Molina (dawniej Rosaceae; obecnie mydłodrzewowate – Quillajaceae); surowiec powinien zawierać nie więcej niż 8% popiołu. Oficjalnym preparatem była nalewka – Tinctura Quillajae.
Mydłoka lekarska, czyli mydłodrzew, jest drzewem dorastającym do 20 m wysokości. Pochodzi z Chile w Ameryce Południowej. Surowiec ściągano również z Peru. Wg Farmakopei Polskiej XIII (Suplement 2025) kora mydłoki – Quillajae cortex to cała lub połamana, wysuszona kora z usuniętym korkiem i leżącym pod nią miękiszem Quillaja saponaria Molina s.l., o zawartości nie mniej niż 6,5% glikozydów triterpenowych, w przeliczeniu na kwilai saponinę III (C104H168O55, masa cząsteczkowa 2298).
Kora jest zasobna w glikozydy triterpenowe (8–10%), garbniki i szczawian wapnia (ok. 10%). Aglikonami glikozydów są kwas kwilajowy oraz gipsogenowy, a glikonami cukry: apioza, arabinoza, fukoza, galaktoza, ramnoza, ksyloza i kwas glukuronowy. Typowy surowiec saponinowy, stąd miał zastosowanie jako środek wykrztuśny, sekretolityczny i „czyszczący krew”. Naturalny detergent, nadający się do prania i mycia, jako związek powierzchniowo czynny do produkcji kosmetyków i leków, a także w przemyśle spożywczym i piwowarskim. W ostatnich latach saponiny mydłoki są używane jako adiuwant w szczepionkach (np. frakcja QS-21 w adiuwancie szczepionki przeciw półpaścowi Shingrix i adiuwant Matrix-M w szczepionce Nuvaxovid) oraz w kompleksach immunostymulujących.
Dawkowanie wg prof. W. Roeske (1955): odwar 2,0–3,0:150, 3 razy dziennie łyżkę; Tinctura Quillajae kilka razy dziennie 10–30 kropli. Według Madausa korę mydłoki podawano wewnętrznie jako środek wykrztuśny w nieżycie oskrzeli z gęstą wydzieliną: odwar z 1,5–5 g kory na 150 g wody, co 2–3 godziny łyżkę stołową (dzieciom łyżeczkę), albo wyciąg płynny po 4–15 kropli; zewnętrznie do płukanek do ust i zębów, a wyciągiem pędzlowano skórę w łuszczycy i innych chorobach skóry. Stosowano ją także przy kaszlu, chrypce, zapaleniu gardła (do płukania) i katarze; podawano odwar 1:10 lub korę po 0,3–1 g. Surowiec kojarzono z różnymi ziołami w syropach, np. tymiankiem, koprem, lukrecją.
9. Kora kruszyny (Cortex Rhamni Frangulae)
Kora kruszyny pospolitej – Cortex Rhamni Frangulae, Faulbaumrinde z Rhamnus frangula L. (Rhamnaceae), wysuszona kora z młodych gałązek, która leżakowała 1 rok lub była poddana temperaturze 100°C przez 1 godzinę. Surowiec powinien zawierać nie więcej niż 8% popiołu. Preparatami oficjalnymi były: Extractum Rhamni Frangulae, Extractum Rhamni Frangulae fluidum.
Kruszyna pospolita (Rhamnus frangula Linne, Frangula alnus Miller) jest krajowym krzewem, dorastającym do około 7 m wysokości. Zawiera antrazwiązki: frangulo-emodynę i jej pochodne (frangulina A, B, C, glukofrangulina A i B, chryzofanol, fiscjon), flawonoidy (ramnetyna, ksantoramnina), ponadto alkaloidy peptydowe (frangulanina, franganina). Odwar i ekstrakt płynny oraz suchy stosowany jako lek przeczyszczający. Wg prof. W. Roeske (1955) kruszyna pospolita przewyższa siłą działania przeczyszczającego kruszynę amerykańską. Kruszyna amerykańska zdaniem wielu autorów zawiera więcej garbników, przez co działa łagodniej jako laxans. Zdaniem Roeske: odwar z kory 8,0–12,0:200 w przewlekłym zaparciu wypić w 3 porcjach w ciągu dnia.
Wg Madausa jako purgans w dawce 1,8–7,3 g rozdrobnionej kory dziennie (za v. Hallerem); Madaus wymienia ją też jako dobry środek przeciwrobaczy. W medycynie biologicznej stosowano nalewkę ze świeżej kory przy reumatyzmie mięśniowym, reumatyzmie stawowym, przy zapaleniu osierdzia w przebiegu reumatyzmu. Dobry środek żółciopędny. Zalecany bywał również przy owsikach. W Farmakopei Polskiej XIII zamieszczono monografię Frangulae cortex z Rhamnus frangula L. (Frangula alnus Miller), o zawartości nie mniej niż 7% glukofrangulin, w przeliczeniu na glukofrangulinę A. W FP XIII jest również Frangulae corticis extractum siccum normatum (wyciąg suchy standaryzowany), zawierający od 15% do 30% glukofrangulin, w przeliczeniu na glukofrangulinę A.
10. Kora szakłaku amerykańskiego (Cortex Rhamni Purshiani)
Kora szakłaku amerykańskiego (kruszyny amerykańskiej) – Cortex Rhamni Purshiani, Sagradarinde z Rhamnus purshianus DC. (Rhamnaceae) = Frangula purshiana (DC.) A.Gray ex J.G.Cooper, wysuszona kora z gałązek, która leżakowała 1 rok lub była poddana działaniu wysokiej temperatury 100°C przez 1 godzinę. Surowiec powinien zawierać maksymalnie 7% popiołu. Oficjalnymi preparatami były: Extractum Rhamni Purshiani, Extractum Rhamni Purshiani fluidum.
Kruszyna amerykańska (cascara, cascara sagrada) pochodzi z Ameryki Północnej i ma postać drzewka lub krzewu, do około 9 m wysokości. Wg wymogów Farmakopei Europejskiej kora powinna zawierać przynajmniej 8% glikozydów hydroksyantracenowych. Farmakopea Polska XIII wymaga nie mniej niż 8,0% glikozydów hydroksyantracenowych, w tym nie mniej niż 60% kaskarozydów, w obu przypadkach w przeliczeniu na kaskarozyd A. Do związków antranoidowych należą glikozydy antrachinonu (głównie monoglukozydy) i aloe-emodyna, chryzofanol, frangulo-emodyna, fiscjon jako aglikon, ponadto 10-C-glukozylo-antrony, głównie aloina A i B oraz ich 11-dezoksy-pochodne chryzoaloina A i B i wreszcie kaskarozydy A–D.
Jak przystało na kruszynę, jest to środek przeczyszczający, żółciopędny, moczopędny, a w większych dawkach także napotny. Dawniej zalecano kruszynę także przy pasożytach przewodu pokarmowego. Dawka 1–3 g kory. Z kory przygotowywane są odwary i wyciągi o różnej koncentracji składników czynnych. W Unii Europejskiej monografie Komitetu ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (HMPC) przy Europejskiej Agencji Leków uznają korę kruszyny i korę szakłaku amerykańskiego za surowce o ugruntowanym zastosowaniu w krótkotrwałym leczeniu sporadycznych zaparć u młodzieży powyżej 12 lat i dorosłych, nie dłużej niż przez tydzień. W USA FDA w 2002 roku wycofała aloes i kaskarę z leków przeczyszczających bez recepty z powodu braku wymaganych danych o bezpieczeństwie. Nie powinno podawać się tych ziół dzieciom i kobietom ciężarnym oraz karmiącym. Przed defekacją mogą pojawić się bolesne skurcze jelit, szczególnie przy stosowaniu wysokich dawek.
W Farmakopei Polskiej XIII jest zawarta monografia Rhamni purshianae extractum siccum normatum (ekstrakt standaryzowany) o zawartości glikozydów hydroksyantracenowych w przeliczeniu na kaskarozyd A od 8% do 25% (m/m); kaskarozydy w przeliczeniu na kaskarozyd A stanowią nie mniej niż 60% glikozydów hydroksyantracenowych.
11. Kora sasafrasu (Cortex Sassafras)
Kora sasafrasu lekarskiego – Cortex Sassafras, Sassafrasrinde z Sassafras officinale Nees et Ebermaier (Lauraceae); kora sucha z korzeni. Oficjalnymi preparatami były: Extractum Sarsaparillae compositum fluidum, Species depurativae, Species Lignorum.
Sasafras lekarski (Sassafras officinale T. Nees & C.H. Eberm., Sassafras albidum (Nutt.) Nees, Laurus sassafras L.) jest drzewem dorastającym do około 20 m wysokości. Pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. Z drzewa tego pozyskiwano drewno Lignum Sassafras i korę. Korę zbierano z korzeni. Kora ta zawiera olejek eteryczny (6–9%) – Oleum Sassafras (aethericum, Aetheroleum Sassafras), alkaloidy aporfinowe (boldyna) i typu retikuliny. Korę stosowano przy chorobach układu oddechowego, przy przeziębieniach, jako środek odtruwający i przeciwreumatyczny. Olejek sasafrasowy zawiera nawet 80% safrolu i był składnikiem leków używanych przy chorobach wenerycznych, reumatyzmie, chorobach skórnych, infekcjach i zapaleniu układu moczowo-płciowego, układu oddechowego, ponadto w zaburzeniach miesiączkowania. Według Madausa środek przeciwko kile, jako diureticum i diaphoreticum, w dawce 0,5–2 g proszku.
Safrol był używany w perfumerii oraz do odstraszania i zabijania owadów, aromatyzowania tytoniu, leków, wyrobów alkoholowych (także piwa) i środków spożywczych. Safrol jest prekursorem chemicznym do produkcji narkotyków MDMA (3,4-metylenodioksymetamfetaminy) i MDA (3,4-metylenodioksyamfetaminy), dlatego jego transport jest monitorowany na poziomie międzynarodowym. Olejek sasafrasowy również w wielu krajach jest traktowany jako prekursor do syntezy narkotyków. Z tego względu, że safrol okazał się szkodliwy, usunięto sasafras z lekospisów. Safrol przyspiesza śmierć komórek nerwowych, upośledza mechanizmy obronne przed bakteriami (negatywnie wpływając na granulocyty obojętnochłonne), uszkadza geny oraz indukuje nowotwory wątroby. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła safrol do grupy 2B (czynniki możliwie rakotwórcze dla człowieka), a w Unii Europejskiej nie wolno go dodawać do żywności jako takiego (rozporządzenie (WE) nr 1334/2008).
12. Kora kaliny śliwolistnej (Cortex Viburni prunifolii)
Kora kaliny śliwolistnej (amerykańskiej) – Cortex Viburni prunifolii, Virginische Schneeballrinde z Viburnum prunifolium L. (Caprifoliaceae, obecnie Viburnaceae), kora wysuszona zawierająca nie więcej niż 6% popiołu. Oficjalnym preparatem była Tinctura Viburni prunifolii.
Kalina śliwolistna (amerykańska) jest drzewkiem lub krzewem dorastającym do 9 m wysokości, pochodzącym z Ameryki Północnej. Wg Melziga i Hillera kora zawiera arbutynę, saligeninę, eskuletynę, skopoletynę, amentoflawon, triterpeny (α- i β-amyryna), kwas oleanolowy, kwas ursolowy, kwas chlorogenowy, glikozydy irydoidowe (patrynozyd, acetylodihydropenstemid). Leki uzyskane z kory kaliny śliwolistnej były stosowane przy bolesnym miesiączkowaniu, przy zagrożonej ciąży oraz skurczach menstruacyjnych. Madaus wspomina, że w ojczyźnie kaliny śliwolistnej stosowano ją przy grożącym poronieniu, nerwowych dolegliwościach w ciąży i bolesnym, skurczowym miesiączkowaniu. Jako tonicum i sedativum podawano 2–4 g kory dziennie. Wg prof. W. Roeske (1955) kora kaliny amerykańskiej zawiera krystaliczny glikozyd rozkurczający macicę oraz estry kwasu izowalerianowego i octowego.
Zdaniem W. Wiorogórskiego (1914) kora zawiera kwas walerianowy i składnik podobny do wiburniny, występującej w kalinie koralowej – Viburnum opulus L. Kora z korzenia i młodych gałęzi zalecana przy bólach miesiączkowych, usposobieniu do poronień, jako środek przeciwskurczowy, ściągający, moczopędny, tonizujący, uspokajający. Napar 30,0:600 po 30,0 co godzinę. Wyciąg płynny po 1–4 g co 2–4 godziny. Dr Nisbet zadaje przy nadmiernych menstruacjach nalewkę – Tincturae Viburni prunif. 4,0, Aq. destillatae 30,0 i zaleca powtarzanie co godzinę, jeśli bóle nie ustąpiły.
Najnowsze komentarze