Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie – Podręcznik farmacji praktycznej i naukowej – jest dziełem monumentalnym, którego redaktorem i głównym współautorem był Hermann Thoms. Sześciotomowe opracowanie, podzielone fizycznie na dziesięć półtomów oraz tom rejestrowy (łącznie jedenaście woluminów), ukazywało się w latach 1924–1931 nakładem oficyny Urban & Schwarzenberg w Berlinie i Wiedniu. Łączna objętość dzieła przekracza 8 700 stron, ilustrowanych setkami rycin i tablicami barwnymi (Thoms, 1924–1931). Stanowi ono dokumentację stanu wiedzy farmaceutycznej okresu międzywojennego, przy czym wiele zawartych w nim ustaleń analitycznych, technologicznych i farmakognostycznych pozostaje aktualnymi punktami odniesienia.

W poszczególnych tomach Thoms ujął organizację i działanie aptek oraz fabryk farmaceutycznych, prawodawstwo farmaceutyczne, metodyki badań fizykochemicznych, technologię postaci leku, recepturę aptekarską oraz podstawy chemii i fizyki farmaceutycznej. Szczególną wagę przywiązywał do farmakognozji – w obszernym piątym tomie (Botanik und Drogenkunde) opisał systematycznie bakterie, sinice (Cyanobacteria), grzyby (Fungi), glony (Algae), mszaki (Bryophyta), paprotniki (Pteridophyta) oraz rośliny nasienne (Spermatophyta) o znaczeniu leczniczym, kosmetycznym, technicznym i toksykologicznym.

Życiorys

Hermann Friedrich Maria Thoms urodził się 20 marca 1859 r. w Neustrelitz w Wielkim Księstwie Meklemburgii-Strelitz (dziś kraj związkowy Meklemburgia-Pomorze Przednie, Mecklenburg-Vorpommern). Zmarł 28 listopada 1931 r. w Berlinie wskutek nagłego zawału serca (Herzschlag); pochowany został na cmentarzu Lutherstadt Eisenach, gdzie jeszcze za życia wraz z żoną wybrał miejsce pochówku z widokiem na zamek Wartburg.

Pochodził z rodziny urzędniczo-rzemieślniczej. Jego ojciec, Johann Ludwig Thoms (1829–1870), był podoficerem (Stabsfourier) odpowiedzialnym za kwaterunek i prowiant w meklemburskim kolegium wojskowym; matka, Friederike (Frida) Ernestine Karoline z domu Kindt (1833–1880), pochodziła z rodziny rzemieślniczej. W 1888 r. Thoms poślubił Luise Schlotter (1859–1951) z Herleshausen; mieli dwójkę dzieci, w tym Wolfganga, który został lekarzem.

Edukacja i praktyka aptekarska

Po ukończeniu Realgymnasium w Neustrelitz na poziomie tzw. Obersekundareife (warunek formalny do podjęcia praktyki aptekarskiej w ówczesnej Rzeszy) Thoms odbył w latach 1876–1879 trzyletnią praktykę aptekarską w Woldegk pod kierunkiem aptekarza W. Riebla. Następnie pracował jako pomocnik aptekarski (Apothekergehilfe) w Gießen i Koblencji.

W 1882 r. podjął studia farmaceutyczne na Uniwersytecie w Jenie, gdzie jego nauczycielami byli Eduard Reichardt (1827–1891) – chemik rolny – oraz Anton Geuther (1833–1889) – uczeń Friedricha Wöhlera, znany z badań nad acetylooctanem. Państwowy egzamin farmaceutyczny zdał w 1884 r. z oceną sehr gut (bardzo dobrą) i kontynuował studia na Uniwersytecie w Würzburgu pod kierunkiem Johannesa Wislicenusa (1835–1902) – chemika znanego z prac nad stereoizomerią kwasu mlekowego.

Po powrocie do Jeny, Thoms został asystentem Reichardta w Laboratorium Chemii Rolnej (Agrikulturchemisches Laboratorium). Tam wykonał badania, które stały się podstawą jego rozprawy doktorskiej Ueber den Bitterstoff der Kalmuswurzel („O substancji gorzkiej kłącza tataraku”). Stopień doktora uzyskał w 1886 r. na Uniwersytecie w Erlangen (a nie w Jenie, jak bywa to mylnie podawane; Friedrich, 2011). Thoms wyodrębnił z kłącza tataraku zwyczajnego (Acorus calamus L., rodzina Acoraceae Martinov; syn. Acorus aromaticus Gilib., Acorus odoratus Lam., Acorus vulgaris Kern.) bezazotową, obojętnie reagującą gorzką substancję, którą nazwał akoryną (ang. acorin, niem. Acorin) – glikozyd o pierwotnie postulowanym wzorze C₃₆H₆₀O₆ wg Fausta z 1867 r.

Wyniki te wywołały ostrą polemikę z Antonem Geutherem, który w Annalen der Chemie zakwestionował je w całości jako „in allen Punkten als unrichtig” („we wszystkich punktach niesłuszne”). Thoms odpowiedział na łamach Pharmaceutische Centralhalle, broniąc poglądu, że akoryna jest neutralnie reagującą, bezazotową goryczką o charakterze glikozydu. Konflikt z Geutherem zamknął mu na pewien czas drogę kariery akademickiej w Jenie.

Późniejsze badania częściowo zrehabilitowały Thomsa: kłącze Acoritis calami rhizoma (DAB) zawiera bezazotową goryczkę o budowie seskwiterpenowej, jak również cholinę, trimetyloaminę i akoretynę – produkt utlenienia akoryny. W 1888 r. sam Thoms odwołał wcześniejszą tezę o domniemanym alkaloidzie „kalaminie”, identyfikując go jako trimetyloaminę.

Lata przemysłowe i redakcyjne (1886–1894)

Po doktoracie, w okresie 1886–1889, Thoms pracował początkowo krótko w aptece Lauxa w Berlinie (Laux’sche Apotheke), a następnie objął stanowisko zarządcy (Verwalter) apteki dworskiej w Weimarze (Hofapotheke Weimar). Publikował intensywnie w Pharmazeutische Zeitung oraz Pharmazeutische Centralhalle, w której od 1889 r. wszedł do redakcji, a w latach 1891–1893 pełnił funkcję współredaktora.

W latach 1889–1893 Thoms był kierownikiem laboratorium, a następnie kierownikiem produkcji w Chemische Fabrik und Drogenhandlung J. D. Riedel w Berlinie – jednym z największych ówczesnych przedsiębiorstw farmaceutycznych w Niemczech. Tam zajął się m.in. wprowadzeniem do produkcji syntetycznego słodzika dulcyny – p-fenetokarbamidu (4-etoksyfenylomocznika; ang. dulcin, p-phenetolcarbamide, 4-ethoxyphenylurea; CAS 150-69-6; wzór sumaryczny C₉H₁₂N₂O₂; M = 180,21 g·mol⁻¹).

W jednym z artykułów pisałem, żedulcyna była stworzona przez Thomsa. Tymczasem myliłem się, jak wielu innych autorów. Dulcyna nie była odkryciem Thomsa. Substancję zsyntetyzował i opisał po raz pierwszy w 1883 r. polski chemik Józef (Joseph) Berlinerblau (1859 – 1935; patent niemiecki DRP 63 485 z 1891 r.). Thoms opracował jedynie praktyczną metodę produkcji i wprowadził dulcynę na rynek niemiecki, czemu poświęcił publikację Über Dulcin w Pharmazeutische Centralhalle (Thoms, 1893). Stąd w niemieckiej literaturze często powtarzane sformułowanie „Thoms führte den Süßstoff Dulcin ein” („Thoms wprowadził słodzik dulcynę”). Dulcyna jest około 250 razy słodsza od sacharozy i była stosowana jako słodzik dietetyczny do połowy XX wieku, kiedy długoterminowe badania toksykologiczne wykazały jej hepatotoksyczność i działanie kancerogenne, prowadząc do wycofania z rynku spożywczego (Bauer-Christoph & Reuß, 1986).

W 1894 r. Thoms został redaktorem Apotheker-Zeitung – funkcję tę pełnił w latach 1894/95. Już w 1890 r. założył Deutsche Pharmazeutische Gesellschaft (Niemieckie Towarzystwo Farmaceutyczne, DPhG), które dziś nadal funkcjonuje jako wiodąca organizacja naukowa farmaceutów niemieckich. Thoms był jego pierwszym przewodniczącym w latach 1890–1896 i ponownie 1900–1913.

Kariera akademicka w Berlinie (1895–1927)

W 1895 r. Thoms habilitował się na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie (Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin, obecnie Humboldt-Universität) z zakresu chemii farmaceutycznej, medycyny sądowej i chemii żywności, uzyskując tytuł Privatdozent. W tym samym roku objął kierownictwo nowo utworzonego laboratorium farmaceutycznego.

Od 1897 r. Thoms planował i nadzorował budowę osobnego gmachu Instytutu Farmaceutyczno-Chemicznego (Pharmazeutisch-Chemisches Institut). Inwestycję realizowano w latach 1900–1902, a uroczyste otwarcie nastąpiło 27 października 1902 r. – był to pierwszy obiekt akademicki w Berlinie-Dahlem. W 1900 r. Thoms został profesorem nadzwyczajnym (ausserordentlicher Professor) chemii farmaceutycznej. Najpierw mianowany został tymczasowym dyrektorem nowego instytutu, a definitywnie potwierdzony na tym stanowisku dopiero w 1906 r., wskutek oporu części środowiska. Profesorem zwyczajnym (ordentlicher Professor) i kierownikiem katedry został w 1920 r.

W roku 1927 Thoms przeszedł w stan spoczynku z okazji 25-lecia istnienia instytutu, przekazując kierownictwo swojemu uczniowi Carlowi Mannichowi (1877–1947) – odkrywcy reakcji aminoalkilowania znanej do dziś jako reakcja Mannicha (Mannich & Krösche, 1912). Z tzw. „szkoły Thomsa” wyszło 16 docentów uniwersyteckich i profesorów; szkoła berlińska Thomsa–Mannicha ukształtowała oblicze niemieckiej farmacji akademickiej XX wieku (Wirth, 2002).

Pomimo emerytury Thoms kontynuował aktywność naukową we własnym laboratorium prywatnym, opublikował kolejne 27 prac, przygotował projekt nowej ordynacji egzaminacyjnej dla aptekarzy (ukończony na dwa dni przed jego śmiercią) oraz wraz z żoną odbył podróż dookoła świata (lipiec 1923 – marzec 1924), uwiecznioną w książce Weltwanderung zweier Deutscher („Wędrówka dwojga Niemców po świecie”, Berlin 1924).

Najważniejsze osiągnięcia naukowe

Chemia tataraku (Acorus calamus L.)

Wieloletnie badania Thomsa nad chemizmem kłącza Acorus calamus L. (Acoraceae Martinov; syn. Acorus aromaticus Gilib., Acorus odoratus Lam., Acorus vulgaris Kern.) zaowocowały serią dziesięciu prac opublikowanych w latach 1886–1902 (głównie w Pharmazeutische Centralhalle i Berichte der deutschen pharmazeutischen Gesellschaft). Thoms zidentyfikował obecność akoryny (Acorin), choliny, trimetyloaminy (trimethylamine, N(CH₃)₃) oraz garbników tatarakowych. Współczesna fitochemia tataraku potwierdza obecność olejku eterycznego (1,5–9% s.m.) zawierającego β-azaron, izoeugenolometyloeter, akoron, dekadienal oraz kalamen, jak również glikozydowej goryczki – akoryny i akoretyny (Sharma i in., 2020; Wichtl, 2009).

Glikozydy nasercowe – „kwestia strofantyny” (Strophanthusfrage)

Najgłośniejszym osiągnięciem Thomsa jest rozstrzygnięcie tzw. „kwestii strofantyny” – wieloletniego sporu o tożsamość chemiczną glikozydów strofantynowych. W 1904 r., wraz z Ernstem Gilgiem (1867–1933) i Heinrichem Schedelem, Thoms opublikował monografię Die Strophanthusfrage (Gilg, Thoms & Schedel, 1904), w której:

• wyizolował w postaci krystalicznej glikozyd z nasion Strophanthus gratus (Wall. & Hook.) Baill. (Apocynaceae Juss.) i nazwał go g-strofantyną (niem. g-Strophanthin), tożsamą z uabainą (ouabain; CAS 11018-89-6 (uabaina), 630-60-4 (uabaina, postać bezwodna); wzór sumaryczny C₂₉H₄₄O₁₂·8H₂O), wcześniej wyodrębnioną z Acokanthera schimperi (A. DC.) Schweinf. przez Léona-Alberta Arnauda (1853–1915) w 1888 r.;
• scharakteryzował amorficzne k-strofantyny z Strophanthus kombe Oliv. oraz h-strofantyny z Strophanthus hispidus DC.;
• zaproponował systematykę nomenklaturową: g-, k-, h-, e-Strophanthin – odpowiednio z S. gratus, S. kombe, S. hispidus i S. emini Asch. (Grieve, 1931; Schoner & Scheiner-Bobis, 2019).

Krystaliczna g-strofantyna Thomsa stała się standardem farmakopealnym (DAB 6 oraz USP 1926) używanym do biologicznej standaryzacji preparatów naparstnicy i skrętnika – Strophanthus. Pod nazwą handlową „g-Strophanthin crystallisatum nach Thoms” wprowadziła ją na rynek w 1904 r. firma E. Merck w Darmstadt jako gotowy roztwór do podawania dożylnego i doustnego w niewydolności serca i przełomach nadciśnieniowych. Do II wojny światowej preparaty uabainy stanowiły w niemieckiej kardiologii alternatywę dla glikozydów naparstnicowych jako tzw. „digitaloidy 2. rzędu” – glikozydy o szybkim działaniu, słabej kumulacji i krótkim okresie półtrwania (Schoner & Scheiner-Bobis, 2019; Hauptmann i in., 2017). W zaleceniach lekarskich dawka pojedyncza dożylnie wynosiła 0,125–0,25 mg, a maksymalna dawka dobowa – 0,5 mg uabainy (DAB 6, 1926).

Olejki eteryczne, mak i opium, chemia żywności

Thoms publikował szeroko z zakresu chemii i analizy olejków eterycznych, żywic i balsamów; był członkiem komisji opracowującej VI Farmakopeę Niemiecką (Deutsches Arzneibuch, DAB 6, 1926), wprowadzając do niej znormalizowane metody oznaczania liczby kwasowej, estrowej, jodowej, gęstości względnej oraz skręcalności optycznej olejków.

Dwanaście jego publikacji dotyczy uprawy maku lekarskiego (Papaver somniferum L., Papaveraceae Juss.) i technologii produkcji opium (Opium crudum). Thoms opracowywał techniki preparatyki półproduktów alkaloidowych (morfiny, kodeiny, tebainy, narkotyny/noskapiny, papaweryny) jako substratów do dalszej syntezy potencjalnych leków – tym kierunkiem badań antycypował rozwój współczesnej chemii medycznej alkaloidów morfinanowych (Friedrich, 2016).

Wprowadzeniem do toksykologii i analizy żywności jest jego Einführung in die praktische Nahrungsmittelchemie („Wstęp do praktycznej chemii żywności”, Berlin 1899) – współautor: Ernst Gilg (1867–1933), botanik i farmakognosta z Berlina. Z kolei Betäubungsmittel und Rauschgifte („Środki znieczulające i odurzające”, Berlin 1929) jest jednym z pierwszych systematycznych opracowań niemieckiej toksykologii sądowej w zakresie narkotyków – obejmuje opium, morfinę, heroinę, kokainę, haszysz oraz syntetyczne pochodne kwasu barbiturowego (Veronal, Luminal).

Godności i odznaczenia

• Geheimer Regierungsrat (Tajny Radca Rządowy) – tytuł nadany w 1918 r.;
• doktor honoris causa medycyny – Uniwersytet w Würzburgu, 1929 r.;
• członek Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina (Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina) – wybór w 1927 r.;
• Złoty Medal Flückigera (Goldene Flückiger-Medaille) – Szwajcarskiego Towarzystwa Aptekarskiego, 1927 r.;
• Złoty Medal Hanbury’ego (Hanbury Gold Medal) – Royal Pharmaceutical Society of Great Britain, 1931 r. (najwyższe wówczas odznaczenie farmaceutyczne na świecie, przyznane krótko przed śmiercią);
• członek honorowy m.in. Philadelphia College of Pharmacy (1907), Farmaceutiska Föreningen Stockholm (1911), Węgierskiego Towarzystwa Aptekarskiego (1912) i Towarzystwa Farmaceutycznego Japonii (1924) (Friedrich, 2016).

Opiszę krótko ludzi widocznych na zdjęciu, stojących przy Hermannie Thomsie:

Edward Theodore Brewis (1861–1933) – angielski chemik farmaceutyczny związany z firmą Stafford Allen & Sons, jedną z najstarszych brytyjskich wytwórni olejków eterycznych, ziołowych leków galenowych i drogeryjnych surowców, założoną w 1833 r. przez Williama Allena (1770–1843) i jego siostrzeńca Stafforda Allena (1806–1889). Firma miała zakłady w Londynie (Cowper Street, Finsbury i Wharf Road) oraz destylarnię w Long Melford w Suffolk; produkowała eugenol, geraniol, rodinol, eukaliptol, cytral oraz olejki różany, jaśminowy, lawendowy i z konwalii (muguet). W 1964 r. firma ta weszła w skład koncernu Bush Boake Allen.

Frederick Belding Power (1853–1927) – wybitny amerykański fitochemik, urodzony 4 marca 1853 r. w Hudson (stan New York), zmarł 26 marca 1927 r. Absolwent Philadelphia College of Pharmacy (1874) oraz Uniwersytetu w Strasburgu (Strassburg, Ph.D. 1880), gdzie uzyskał doktorat pod kierunkiem Friedricha Augusta Flückigera (1828–1894). W latach 1883–1892 profesor farmacji na University of Wisconsin–Madison, gdzie organizował pierwszy w USA akademicki kierunek farmacji uniwersyteckiej. Od 1896 do 1914 r. pełnił funkcję pierwszego dyrektora Wellcome Chemical Research Laboratories w Londynie, założonych przez Henry’ego Wellcome’a (1853–1936). Następnie kierował Phytochemical Laboratory Bureau of Chemistry USDA – instytucji, z której wyrosła późniejsza Food and Drug Administration (FDA). Power i jego współpracownicy w laboratoriach Wellcome wyizolowali z oleju z nasion Hydnocarpus wightianus Blume (Achariaceae R.Br.; syn. Taraktogenos kurzii King; Hydnocarpus kurzii (King) Warb.) dwa kluczowe kwasy tłuszczowe — kwas chaulmugrowy (chaulmoogric acid; (2R)-2-cyklopent-2-en-1-ylotetradekanowy) oraz kwas hydnokarpowy (hydnocarpic acid; (2R)-2-cyklopent-2-en-1-ylo-dodekanowy) – substancje przez kilka dekad XX w. będące głównymi środkami w terapii trądu (lepra) wywoływanego przez Mycobacterium leprae Hansen, do czasu wprowadzenia dapsonu w latach 40. XX w.

Peter MacEwan (1856–1917) – szkocki farmaceuta, urodzony w Lochee koło Dundee (Forfarshire/Angus) jako syn radnego miejskiego, szewca z zawodu. Praktykę aptekarską odbył u aptekarza Johna Peeblesa w Lochee, następnie pracował w aptece Jamesa Hardiego & Sona przy High Street w Dundee. Po uzyskaniu kwalifikacji Pharmaceutical Chemist objął stanowisko sekretarza rezydenta (resident secretary) Pharmaceutical Society of Great Britain w Edynburgu. W 1885 r. przeniósł się do Londynu i wszedł do redakcji jednego z najważniejszych anglojęzycznych periodyków farmaceutycznych – The Chemist and Druggist (założony 1859), którego wkrótce został redaktorem naczelnym. Jest autorem fundamentalnego, wielokrotnie wznawianego dzieła receptariuszowego Pharmaceutical Formulas: Being The Chemist and Druggist’s Book of Useful Recipes for the Drug Trade (Londyn: Chemist and Druggist, kolejne wydania 1898, 1902, 1908, 1911, 1914, 1915), zawierającego receptury kosmetyczne (przybory toaletowe, preparaty do higieny jamy ustnej, perfumy), preparaty antyseptyczne, atramenty, lakiery, wyroby cukiernicze, napoje oraz preparaty galenowe. MacEwan zmarł nagle 18 maja 1917 r. w swojej rezydencji w Londynie.

William Lamond Howie (1846–1918) – szkocki chemik farmaceutyczny, fotograf i alpinista, członek Royal Society of Edinburgh (Fellow of the Royal Society of Edinburgh). Łączył w typowo wiktoriański sposób – działalność zawodową w farmacji aptecznej z pasjami przyrodniczymi – fotografią dokumentalną krajobrazu szkockiego oraz wspinaczką wysokogórską.

Wybrana bibliografia prac Hermanna Thomsa

Thoms pozostawił po sobie około 400 publikacji naukowych. Najważniejsze książkowe pozycje to:

• Ueber den Bitterstoff der Kalmuswurzel (rozprawa doktorska), Erlangen 1886.
• Die Arzneimittel der organischen Chemie, wyd. 1: Berlin 1894; wyd. 2: 1897.
• Thoms, H. & Gilg, E. (1899). Grundzüge der Nahrungsmittelchemie / Einführung in die praktische Nahrungsmittelchemie. Berlin: Julius Springer.
• Gilg, E., Thoms, H. & Schedel, H. (1904). Die Strophanthus-Frage. Arbeiten aus dem Pharmazeutischen Institut der Universität Berlin, t. 14. Berlin–Heidelberg: Springer.
• Thoms, H. (red.) (1904–1927). Arbeiten aus dem Pharmazeutischen Institut der Universität Berlin, 13 tomów. Berlin: Springer.
• Thoms, H. (1910). Das Pharmazeutische Institut der Universität Berlin. Berlin.
• Thoms, H. & Thoms, L. (1924). Weltwanderung zweier Deutscher. Berlin.
• Grundzüge der pharmazeutischen und medizinischen Chemie, Berlin 1927 (wyd. 9 ukończone w roku śmierci, 1931).
• Thoms, H. (1927). 25 Jahre Pharmazeutisches Institut der Universität Berlin. Berlin.
• Thoms, H. (1929). Betäubungsmittel und Rauschgifte. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.
• Thoms, H. (1932, pośm.). Untersuchungsmethoden für Arzneispezialitäten. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.

Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie (1924–1931) – układ tomów

• Tom I – Praktische Pharmazie (Farmacja praktyczna), 1924, XII + 699 s., 606 ilustracji.
• Tom II – Untersuchungsmethoden (Metody badań), 1925, ok. 989 s., 407 ilustracji.
• Tom III, część 1 – Nahrungs- und Genußmittel (Środki spożywcze i używki), 1925; część 2 – Technische Produkte und Verfahren (Produkty i procesy techniczne), 1926; razem 1320 s.
• Tom IV – Normale und pathologische Physiologie, Hygiene, ausgewählte Untersuchungsmethoden, Grundlagen und Richtlinien der Therapie (Fizjologia normalna i patologiczna, higiena, wybrane metody badań, podstawy i zasady terapii), 1036 s.
• Tom V, część 1 i 2 – Botanik und Drogenkunde (Botanika i nauka o surowcach), łącznie 1702 s., 614 ilustracji + 13 tablic barwnych.
• Tom VI, część 1 i 2 (w 2 podtomach) – Arzneimittel (Środki lecznicze), 2402 s., 533 ilustracje; uzupełniony tomem indeksowym 280 s. (1931).

Bauer-Christoph, C., & Reuß, P. (1986). Dulcin: a centennial perspective. Pharmazeutische Zeitung, 131(50), 3147–3150.

FU Berlin – Institut für Pharmazie. (2022). 120 Jahre Pharmazeutisches Institut. Pobrano z: https://www.bcp.fu-berlin.de/pharmazie/news/120_Jahre_Pharmazeutisches_Institut.html

Friedrich, C. (2011). Vor 80 Jahren starb Hermann Thoms. Deutsche Apotheker Zeitung, 151(48), 5664–5670.

Friedrich, C. (2016). Thoms, Hermann. W: Neue Deutsche Biographie (t. 26, ss. 165–166). Berlin: Duncker & Humblot. Pobrano z: https://www.deutsche-biographie.de/sfz132207.html

Friedrich, C. (2005). Idealer Lehrer voller Ideen – Hermann Thoms zum 75. Todestag. Pharmazeutische Zeitung, 150(48). Pobrano z: https://www.pharmazeutische-zeitung.de/ausgabe-482005/idealer-lehrer-voller-ideen/

Gilg, E., Thoms, H., & Schedel, H. (1904). Die Strophanthus-Frage. Arbeiten aus dem Pharmazeutischen Institut der Universität Berlin, 14, 1–90. Berlin–Heidelberg: Springer.

Grieve, M. (1931). A Modern Herbal: Strophanthus. Londyn: Jonathan Cape.

Hauptmann, P. J., Blume, S. W., Lewis, E. F., & Ward, S. (2017). Digoxin toxicity: An historical perspective and modern reappraisal. Journal of the American College of Cardiology, 69(18), 2334–2336.

Henriette’s Herbal Homepage. (b.d.). Calamus aromaticus (Madaus). Pobrano z: https://www.henriettes-herb.com/eclectic/madaus/acorus.html

Mannich, C., & Krösche, W. (1912). Ueber ein Kondensationsprodukt aus Formaldehyd, Ammoniak und Antipyrin. Archiv der Pharmazie, 250(1), 647–667. https://doi.org/10.1002/ardp.19122500151

Mannich, C., & Siewert, G. (1942). Über g-Strophanthin (Ouabain) und g-Strophanthidin. Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft (A und B), 75(7), 737–750. https://doi.org/10.1002/cber.19420750702

Schoner, W., & Scheiner-Bobis, G. (2019). Comment on: Endogenous Ouabain and Related Genes in the Translation from Hypertension to Renal Diseases. International Journal of Molecular Sciences, 20(4), 906. https://doi.org/10.3390/ijms20040906

Sharma, V., Sharma, R., Gautam, D. N. S., Kuca, K., Nepovimova, E., & Martins, N. (2020). Role of Vacha (Acorus calamus Linn.) in Neurological and Metabolic Disorders. Journal of Clinical Medicine, 9(4), 1176. https://doi.org/10.3390/jcm9041176

Thoms, H. (1886). Ueber den Bitterstoff der Kalmuswurzel (rozprawa doktorska). Erlangen: Universität Erlangen.

Thoms, H. (1888). Ueber die Bestandtheile der Kalmuswurzel. Pharmazeutische Centralhalle, 29, 290–294.

Thoms, H. (1893). Ueber Dulcin. Pharmazeutische Centralhalle, 34, 550–552.

Thoms, H. (red.) (1924–1931). Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie (t. 1–6 w 11 woluminach). Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.

Thoms, H. (1927). Grundzüge der pharmazeutischen und medizinischen Chemie. Berlin: Urban & Schwarzenberg.

Thoms, H. (1929). Betäubungsmittel und Rauschgifte. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.

Thoms, H. (1932). Untersuchungsmethoden für Arzneispezialitäten. Berlin–Wien: Urban & Schwarzenberg.

Wichtl, M. (red.). (2009). Teedrogen und Phytopharmaka (5. wyd.). Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft.

Wirth, A. (2002, 14 października). 100 Jahre Pharmazeutisches Institut in Dahlem. Pharmazeutische Zeitung, 147(42). Pobrano z: https://www.pharmazeutische-zeitung.de/inhalt-42-2002/pharm1-42-2002/