Piżmaczek wiosenny (Adoxa moschatellina L.) po latach: nowe dane i możliwe zastosowania

Wpis o piżmaczku opublikowałem 14 marca 2010 roku (Piżmaczek – Adoxa w praktycznej fitoterapii). Od tamtego czasu ta niepozorna roślina nie przestała mnie zajmować. Wracałem do niej podczas wiosennych wędrówek ze studentami i kursantami, pokazywałem jej zwarte płaty w łęgach i grądach Podkarpacia, a w laboratorium staraliśmy się lepiej poznać jej skład i działanie. Zebrało się sporo nowych informacji, dlatego postanowiłem opisać piżmaczka raz jeszcze: co wiemy o nim dzisiaj, co przyniosły moje obserwacje i gdzie widzę jego możliwe zastosowania.

Nazwa i miejsce w systemie

Piżmaczek wiosenny, Adoxa moschatellina L. (ang. moschatel, muskroot, townhall clock; niem. Moschuskraut, Bisamkraut), został opisany przez Karola Linneusza w Species Plantarum w 1753 roku (t. 1, s. 367). Nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego adoxos, czyli „bez sławy, niepozorny”, a epitet moschatellina nawiązuje do piżmowego zapachu. Angielska nazwa townhall clock, „zegar ratuszowy”, dobrze oddaje budowę kwiatostanu: cztery kwiaty boczne zwrócone są w cztery strony świata jak tarcze zegara na wieży, a piąty, szczytowy, patrzy w niebo.

Piżmaczek należy do rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae E.Mey.). Dawni autorzy umieszczali go w różnych miejscach systemu; w polskim przekładzie Farmakologii Schuchardta i Posnera z 1874 roku figuruje jeszcze wśród araliowatych. Współczesna systematyka molekularna (APG IV, 2016) łączy w tej rodzinie piżmaczka z bzami (Sambucus) i kalinami (Viburnum) w rzędzie szczeciowców (Dipsacales). Ponieważ zatwierdzono konserwację nazwy Viburnaceae Raf., w World Flora Online rodzina figuruje dziś pod tą nazwą; nazwa rodzaju i gatunku pozostaje bez zmian.

World Flora Online podaje wśród synonimów między innymi Moschatella adoxa Scop. (1771), Moschatellina tetragona Moench (1794), Adoxa tuberosa Gray (1821) i Moschatellina generalis E.H.L.Krause (1904). Ciekawostką jest podgatunek Adoxa moschatellina subsp. cescae Peruzzi & N.G.Passal., opisany z nadmorskiego pasma górskiego Kalabrii. Jest to triploid (2n = 54), podczas gdy typowy piżmaczek ma 2n = 36; różni się też większymi ziarnami pyłku i aparatami szparkowymi (Peruzzi i Passalacqua, 2006). Broda i Mowszowicz podają dla naszych roślin liczby chromosomów 2n = 36 i 72.

Wygląd i biologia

Piżmaczek to drobna bylina, wysoka na 5–15 cm, kwitnąca od marca do maja. Wytwarza zgrubiałe, pełzające kłącze z mięsistymi, skrętoległymi łuskami, z którego wyrastają nitkowate rozłogi. Liście odziomkowe, zwykle dwa, są podwójnie trójsieczne, o tępych odcinkach zakończonych drobnym ostrzem. Delikatna łodyga niesie dwa naprzeciwległe liście pojedynczo trójsieczne. Drobne, żółtawozielone lub zielonawobiałe kwiaty zebrane są w szczytową główkę, zwykle pięciokwiatową: kwiaty boczne są pięciokrotne, kwiat szczytowy czterokrotny. Owoc jest pestkowcokształtny (Broda i Mowszowicz, 1996).

Piżmaczek rośnie w świeżych i wilgotnych lasach liściastych oraz zaroślach bogatych w geofity, na glebach żyznych, zasobnych w azot. Jest gatunkiem okołobiegunowym (Rothmaler, 2021). U nas spotykam go najczęściej w łęgach i grądach, w towarzystwie śledziennicy, łuskiewnika, cebulicy, kokoryczy, ziarnopłonu, żywokostu bulwiastego i trzmieliny. Kwiaty pachną słabo piżmem i wabią muchy, które je zapylają. Owoce, jak pisałem przed laty, pachną poziomkami i mają kwaskowaty smak, ale roślina owocuje rzadko. Rozsiewają ją ślimaki i ptaki, a nasiona kiełkują dopiero po przechłodzeniu. W praktyce piżmaczek rozrasta się głównie wegetatywnie, podziemnymi rozłogami, których zgrubiałe końce przetrwają zimę (Rothmaler, 2021). Stąd jego charakterystyczne, zwarte płaty w runie.

Jest typowym efemerydem wiosennym. Gdy drzewa rozwiną liście, część nadziemna żółknie i zamiera, a roślina przetrwa pod ziemią. Dla zielarza oznacza to, że na zbiór ma niewiele czasu, w praktyce około dwóch tygodni w okresie kwitnienia, kiedy roślina gromadzi materiały zapasowe w kłączach.

Skład chemiczny

W 2010 roku pisałem, że piżmaczek wytwarza alkaloidy indolowe i irydoidy, także w formie glikozydowej (loganina, adoksozyd, sekologanina, morronizyd), a ponadto aminy, wolne indole, laktony, alkohol benzylowy i heksanol. Glukozydy irydoidowe tej rośliny opisali duńscy chemicy S. R. Jensen i B. J. Nielsen (1979); nazwa adoksozydu nawiązuje właśnie do rodzaju Adoxa. Już Broda i Mowszowicz zaznaczali, że ziele zawiera „glikozyd typu pseudoindykanu”, a współczesny leksykon Melziga i Hillera (2023) wymienia glikozydy i flawonoidy. Lotne składniki piżmaczka badali w 1980 roku E. Brunke i F. Hammerschmidt.

Morronizyd, sekoirydoid dobrze poznany z owoców dereniu lekarskiego (Cornus officinalis Siebold & Zucc.), oraz loganina należą do najlepiej przebadanych farmakologicznie irydoidów. Sekologanina ma z kolei szczególne znaczenie biochemiczne: jest prekursorem monoterpenowych alkaloidów indolowych, co wykazał zespół Alana Battersby’ego (Battersby i in., 1969). Obecność sekologaniny w piżmaczku czyni biochemicznie zrozumiałym, że roślina może wytwarzać związki indolowe, które obserwowałem w swoich analizach. Ten trop wymaga jednak dalszych badań, bo w literaturze piżmaczek opisywany jest przede wszystkim jako roślina irydoidowa.

Dawne zastosowania

Piżmaczek nie był surowcem farmakopealnym, ale miał swoje miejsce w dawnej materii medycznej. W Farmakologii ogólnej i szczegółowej oraz recepturze Schuchardta i Posnera, wydanej po polsku w przekładzie J. Wyrzykowskiego (t. II, 1874), korzeń piżmaczka (Radix Moschatellinae) wymieniono wśród surowców, z których otrzymywano „piżmo roślinne” (Moschus vegetabilis), czyli olejek lotny o zapachu piżmowym. Piżmo roślinne zadawano zamiast prawdziwego piżma, po 2–6 kropli.

Rembert Dodoens (Dodonaeus, 1517–1585) polecał piżmaczka w chorobach wątroby. W jego czasach nie posługiwano się dzisiejszymi jednostkami chorobowymi, które czasami przypisuje się Hildegardzie z Bingen, żyjącej kilka wieków wcześniej; opisywano raczej objawy: obrzęk wątroby, zaflegmienie żołądka, nieżyt cewki moczowej i dróg moczowych, a także choroby trzustki. Współczesny Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen (Melzig i Hiller, 2023) odnotowuje suszone ziele jako lek ludowy przy dystonii i gorączce.

Działanie: to, co pisałem, i to, co dziś mogę dodać

W 2010 roku pisałem, że piżmaczek działa rozkurczowo na mięśnie gładkie układu pokarmowego, usuwa bóle miesiączkowe, działa odprężająco i rozluźniająco psychicznie, pobudza wydzielanie soku trawiennego i żółci, wzmaga przemianę materii, zmniejsza dolegliwości bólowe i łagodzi objawy reumatyzmu. Kolejne lata obserwacji i badań pozwoliły ten obraz uzupełnić:

• piżmaczek działa podobnie do łuskiewnika: obniża napięcie (tonus) zarówno mięśni gładkich, jak i szkieletowych;
• zawarte w nim alkaloidy indolowe hamują odkładanie się kwasu moczowego w tkankach, co zmniejsza ryzyko zmian zwyrodnieniowych stawów;
• przyspiesza mineralizację kości, dlatego widzę go jako surowiec wspomagający w osteoporozie i zesztywniającym zapaleniu stawów;
• w zapaleniu nerwów daje bardzo dobre efekty, bo działa przeciwzapalnie nie tylko na samą tkankę nerwową, ale też na glejową;
• we wstępnych badaniach, które prowadziłem, wyciągi z piżmaczka działały przeciwnowotworowo na większość badanych dotąd linii komórkowych.

Część tych obserwacji znajduje dziś uzasadnienie w badaniach nad czystymi irydoidami. Morronizyd i loganina, wyodrębnione z chińskiej mieszanki Liuweidihuang wan, zwiększały w hodowli osteoblastów (komórki MC3T3-E1) aktywność fosfatazy zasadowej oraz zawartość kolagenu typu I i osteokalcyny, a jednocześnie zmniejszały ekspresję RANKL, białka pobudzającego powstawanie osteoklastów (Li i in., 2010). Morronizyd okazał się też agonistą receptora GLP-1 (ang. glucagon-like peptide-1 receptor, niem. GLP-1-Rezeptor). U szczurów z bólem neuropatycznym, podawany doustnie lub dooponowo, zależnie od dawki zmniejszał allodynię mechaniczną i znosił hiperalgezję termiczną, a w hodowli chronił komórki mikrogleju przed uszkodzeniem oksydacyjnym (Xu i in., 2017). Trzeba pamiętać, że badano związki czyste, w dawkach znacznie większych niż te, które może zawierać napar z ziela. Nie znalazłem też danych o ilościowej zawartości irydoidów w piżmaczku, które pozwalałyby standaryzować surowiec.

Możliwe zastosowania

Biorąc pod uwagę dawne doświadczenia, moje obserwacje i współczesne dane o irydoidach, widzę następujące kierunki stosowania piżmaczka:

• stany skurczowe przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych, bolesne miesiączkowanie, wzmożone napięcie mięśniowe i przykurcze;
• dna moczanowa i choroba zwyrodnieniowa stawów, reumatyzm, jako składnik mieszanek przeciwreumatycznych;
• wspomaganie leczenia osteoporozy i zesztywniającego zapalenia stawów;
• zapalenia nerwów, nerwobóle i neuropatie;
• stany napięcia nerwowego, niepokoju i obniżonego nastroju (macerat, nalewka);
• zewnętrznie: obrzęki, stłuczenia, krwiaki, stany zapalne skóry, mięśni i stawów (okłady z nalewki z octem);
• kierunek badawczy: aktywność przeciwnowotworowa wyciągów, wymagająca dalszych badań.

Zbiór i przyrządzanie

Surowcem jest ziele, a jeszcze lepiej cała roślina z kłączami. Zbiera się ją w czasie kwitnienia, w ciągu około dwóch tygodni. Najlepiej przygotowywać preparaty ze świeżego surowca; na okres letni i zimowy można go zamrozić i sukcesywnie pobierać w miarę potrzeby. Ponieważ piżmaczek rzadko owocuje i rozrasta się głównie rozłogami, zbierajmy go oszczędnie, tylko z dużych płatów, pozostawiając większość roślin na stanowisku.

Napar ze świeżego piżmaczka: 1 łyżkę rozdrobnionego surowca zalać 1 szklanką wrzątku, po 20 minutach wypić. Stosować 2 razy dziennie po 1 szklance naparu.

Macerat ze świeżego ziela i kłączy: 1 część surowca na 3 części wody, moczyć 8 godzin. Działa wzmacniająco i odżywczo, ma właściwości przeciwdepresyjne.

Nalewka na świeżym piżmaczku: surowiec rozdrobnić, 1 część zalać 5-10 częściami alkoholu 40-60% Uzyskać ostatecznie 5-10 części gotowego produktu), po 7 dniach przefiltrować. Zażywać po 1 łyżce w razie zdenerwowania i napięcia nerwowego, przy bólach różnego pochodzenia, w zaburzeniach trawiennych i drgawkach nerwowych. Zewnętrznie wcierać w miejsca spuchnięte, obolałe, stłuczone, z krwiakami.

Ocet piżmaczkowy do okładów: nalewkę zmieszać pół na pół z octem spożywczym 5-10%. Okłady zmniejszają obrzęk i przyspieszają ustępowanie wysięków zapalnych i krwiaków. Można od razu zrobić wyciąg na occie z piżmaczka (cała roślina) – z jednej części surowca uzyskać 5-10 części octu piżmaczkowego.

Nie znam doniesień o toksyczności piżmaczka, ale nie ma też dla niego badań toksykologicznych. Dlatego nie zalecam go kobietom w ciąży i karmiącym ani małym dzieciom.

Piżmaczek wiosenny zasługuje na dalsze badania: na oznaczenie zawartości irydoidów w zielu i kłączach, na sprawdzenie, jakie związki indolowe w nim powstają, i na potwierdzenie jego działania w warunkach in vivo. Na razie pozostaje cennym surowcem praktycznej fitoterapii, którego krótki sezon warto wykorzystać. W ostatnim czasie prowadzę badania nad właściwościami antybakteryjnymi wyciągów z piżmaczka.

Piśmiennictwo wybrane

Battersby, A. R., Burnett, A. R., & Parsons, P. G. (1969). Alkaloid biosynthesis. Part XIV. Secologanin: its conversion into ipecoside and its role as biological precursor of the indole alkaloids. Journal of the Chemical Society C: Organic, (8), 1187. https://doi.org/10.1039/j39690001187

Broda, B., & Mowszowicz, J. (1996). Przewodnik do oznaczania roślin leczniczych, trujących i użytkowych (wyd. 5). Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

Brunke, E., & Hammerschmidt, F. (1980). Flüchtige Inhaltsstoffe von Adoxa moschatellina. Phytochemistry, 19(5), 966–967. https://doi.org/10.1016/0031-9422(80)85150-8

Jensen, S. R., & Nielsen, B. J. (1979). Iridoid glucosides in Adoxa moschatellina. Biochemical Systematics and Ecology, 7(2), 103–104. https://doi.org/10.1016/0305-1978(79)90016-4

Li, M., Wang, W., Wang, P., Yang, K., Sun, H., & Wang, X. (2010). The pharmacological effects of morroniside and loganin isolated from Liuweidihuang Wan, on MC3T3-E1 cells. Molecules, 15(10), 7403–7414. https://doi.org/10.3390/molecules15107403

Melzig, M. F., & Hiller, K. (2023). Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen (3. Aufl.). Springer.

Müller, F., Ritz, C. M., Welk, E., & Wesche, K. (Hrsg.). (2021). Rothmaler – Exkursionsflora von Deutschland. Gefäßpflanzen: Grundband (22. Aufl.). Springer.

Peruzzi, L., & Passalacqua, N. G. (2006). On a new subspecies of Adoxa moschatellina (Adoxaceae), apoendemic in Calabria (S Italy). Nordic Journal of Botany, 24(3), 249–256. https://doi.org/10.1111/j.1756-1051.2004.tb00838.x

Różański, H. (2010, 14 marca). Piżmaczek – Adoxa w praktycznej fitoterapii. Medycyna dawna i współczesna. https://rozanski.li/1508/pizmaczek-adoxa-w-praktycznej-fitoterapii/

Schuchardt, B., & Posner, L. (1874). Farmakologia ogólna i szczegółowa oraz receptura (J. Wyrzykowski, tłum.; t. 2, wyd. 2). Biblioteka Umiejętności Lekarskich.

The Angiosperm Phylogeny Group. (2016). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. Botanical Journal of the Linnean Society, 181(1), 1–20. https://doi.org/10.1111/boj.12385

World Flora Online. (2025). Adoxa moschatellina L. WFO Plant List. https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000521309-2025-12

Xu, M., Wu, H., Liu, H., Gong, N., Wang, Y., & Wang, Y. (2017). Morroniside, a secoiridoid glycoside from Cornus officinalis, attenuates neuropathic pain by activation of spinal glucagon-like peptide-1 receptors. British Journal of Pharmacology, 174(7), 580–590. https://doi.org/10.1111/bph.13720