Rannik zimowy – Eranthis hyemalis (L.) Salisbury w fitoterapii

Rannik zimowy – Eranthis hyemalis (L.) Salisbury = Helleborus hyemalis Linne = Cammarum hyemale Greene, także pod nazwą synonimową Koellea hyemalis (L.) Biria (ang. winter aconite, niem. Winterling, bułg.  зимен кукуряк, Презимуващ ерантис; ros. Эрантис зимний, jest byliną dorastającą do 20 cm wys. Wykształca podziemną bulwę spichrzową. Pełne ulistnienie zwykle pojawiają się po kwitnieniu. Liście odziomkowe wyrastają pojedynczo z bulwy, przy czym zwykle na łodydze kwiatowej rozwija się tylko jeden liść. Liście są podzielone na ogonek liściowy i blaszkę liściową. Ogonek liściowy jest stosunkowo długi. Zaokrąglona blaszka liściowa ma średnicę od 3 do 5 cm i jest podzielona na trzy do siedmiu listków. Dwuczęściowe listki mają 2–3 klapy, a listek szczytowy jest 3-klapowy. Kwiaty są pojedyncze na końcu stosunkowo grubej, nagiej łodygi barwy od zielonej do czerwonobrązowej, otoczonej u nasady podsadkami. Bezpośrednio pod każdym kwiatem znajduje się okółek trzech, około 2-centymetrowych, głęboko klapowanych podsadek (okrywa kwiatowa). Pełnią one funkcje ochronną dla rozwijającego się kwiatu. Kwiat promieniście symetryczny, średnicy około 2-2,5 cm. Kwiaty żółte, z miodnikami. Owocem jest mieszek z brązowymi nasionami. Kwitnie od lutego do marca. Rannik występuje w Azji Zachodniej, Europie Południowej i Południowo-Wschodniej. Naturalny zasięg sięga najdalej na zachód do Francji; dalej ku zachodowi już jest uciekinierem z ogrodów. W Polsce jest to roślina uprawiana, czasem dziczejąca z ogrodów. Rannik zimowy został wprowadzony również do Ameryki Północnej.

Rodzaj Eranthis – rannik należy do rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae. Richard Anthony Salisbury w 1807 r. przeniósł rannik z rodzaju Helleborus do rodzaju Eranthis.

Rannik zimowy zawiera chromony, furochromony oraz specyficzne lektyny. W obrębie Ranunculaceae chromony występują wyłącznie w rodzajach Eranthis i Actaea (=Cimicifuga), co potwierdza przynależność Eranthis do plemienia Cimicifugeae.

W bulwach rannika zimowego zawarty jest chromon – erantyna (eranthin; forma wolna i glikozydowa), znana od lat 70. XX wieku. Furochromony są reprezentowane przez kelinę (khellin) i wisnaginę (visnagin), znane z aminka egipskiego – Ammi visnaga (L.) Lamarck, z rodziny Apiaceae. Działają one rozkurczowo na drogi moczowe, oskrzela i tchawicę oraz naczynia wieńcowe, do tego działają antyarytmicznie.

Rannik produkuje również ciekawe lektyny – EHL – Eranthis hyemalis Lectin, które wykazują specyficzność wobec erytrocytów grupy krwi 0. Inaktywują one również rybosomy typu II, przez co hamują syntezę białka. Lektyny rannika działają również przeciwwirusowo, co wykazano na przykładzie wirusa mozaiki lucerny. Mają także działanie larwobójcze co stwierdzono u chrząszcza Diabrotica undecimpunctata howardii (szkodnik kukurydzy). EHL mają potencjał antynowotworowy.

Rannik zimowy wytwarza alkaloid magnoflorynę (alkaloid aporfinowy) o działaniu przeciwzapalnym, przeciwlękowym, uspokajającym, hipotensyjnym i hipoglikemicznym. Alkaloid ten przechodzi do wyciągów alkoholowych i wodnych. W surowcu jest też obecny alkaloid antynowotworowy – korytuberyna – corytuberine, znany również z Dicranostigma leptopodum (z rodziny Papaveraceae).

Inne gatunki rannika (np. Eranthis cilicica Turcz.) wytwarzają saponiny trójterpenowe, np. eranthisaponiny A i B – bisdezmozydowe saponiny triterpenowe typu oleananu.

Rannik zimowy, jako typowy przedstawiciel rodziny Ranunculaceae, posiada ranunkulinę (ranunculin), czyli  glikozyd będący prekursorem protoanemoniny (= anemonol). Po uszkodzeniu tkanek roślinnych β-glukozydaza hydrolizuje ranunkulinę do protoanemoniny – niestabilnego, lotnego laktonu o właściwościach pryszczących, pęcherzotwórczych i rumieniotwórczych (dawniej grupa leków vesicantia, rubefacientia).

Niektórzy autorzy podają, że rannik zimowy zawiera glikozydy bufadienolidowe (nasercowe), ale publikacje, które analizowałem nie potwierdziły tego. Erantyna nie jest bufadienolidem, lecz chromonem.

Rannik jest powszechnie uważany za roślinę trującą. Zatrucia objawiają się bólem brzucha, nudnościami, wymiotami, biegunką, zaburzeniami widzenia, bradykardią i dusznością. Sok ze świeżej rośliny może powodować rumień, pokrzywkę i pęcherze, typowe po ekspozycji na rośliny jaskrowate.

W homeopatii rannik zimowy stosowany jest w zaburzeniach krążenia i stanach zapalnych.

Mój idol dr Georg Dragendorff w publikacji z 1898 roku (Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten : ihre Anwendung, wesentlichen Bestandteile und Geschichte ein Handbuch für Ärzte, Apotheker, Botaniker und Droguisten) wymienił Eranthis hiemalis (nie zapisał gatunkowej nazwy łacińskiej hyemalis przez „y”, lecz przez „i” (= Helleborus hyemalis L.)) jako roślinę leczniczą, ale nie opisał jest zastosowania w medycynie oficjalnej lub ludowej. Przypuszczał, że ma podobne składniki jak inne gatunki z rodzaju ciemiernik – Helleborus. Ja osobiście rannika zimowego nie próbowałem, stąd nie opisuję możliwości jego użytkowania jako rośliny leczniczej.

Inni moi ulubieni autorzy, np. Thoms, Hager, Oesterlen – również nie podali zastosowania rannika zimowego w medycynie. Oesterlen opisał roślinę w grupie drastycznych środków wymiotno-przeczyszczających (drastische Brech- und Purgirmittel), zaliczanych do obsolete (przestarzałych) ze względu na wysoką toksyczność. W sekcji ogólnej Ranunculaceae (wcześniej) wymienił „Eranthis hyemalis (Südeuropa)” wśród roślin zawierających ostre substancje (scharfe Stoffe) – powodujące miejscowe drażnienie oraz usypianie układu nerwowego. Nie podał żadnych dawek leczniczych, preparatów ani wskazań klinicznych – wyłącznie właściwości toksykologiczne i porównanie do Helleborus niger.

Dawna polska nazwa dla Eranthis hyemalis to ciemiernik zimowy, a w ogóle dla rodzaju Eranthis to: pełnica, rannik.