Kwiat narcyza – Flos Narcissi w fitoterapii i kosmetyce

Rodzaj narcyz – Narcissus obejmuje około 50 gatunków typowych oraz niezliczoną ilość odmian (wg szacunków niemieckich około 25 tys.). Należy do rodziny amarylkowatych – Amaryllidaceae. Są to rośliny cebulowe, wieloletnie, pochodzące z Europy, Azji i Afryki Północnej. Najwięcej gatunków pochodzi z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. 

Do celów leczniczych można stosować narcyz biały – Narcissus poeticus L. oraz narcyz trąbkowy (żółty) – Narcissus pseudonarcissus L.

Narcyz żółty jest zmiennym gatunkiem, występującym w Europie Zachodnie, łącznie z Wielką Brytanią. Kwiaty są zwisające, żółte i długim przykoronku oraz kremowych listkach okwiatu. Liście posiada wąskie i wzniesione. Łatwo ulega naturalizacji.

Narcyz biały jest byliną dorastającą do 45 cm wys., wykształcającą zwykle 4 liście, równowąskie, szarozielone, płaskie. Łodyga z 1 pachnącym kwiatem, kolankowato pod nim zgięta i otoczona pochwowatym, błoniastym liściem. Okwiat jest biały, w dole rurkowaty, w górze rozpostarty, 6-łatkowy, z żółtym, czerwono obrzeżonym przykoronkiem; pręcików 6, słupek 1. Owocem jest torebka. Występuje na Półwyspie Iberyjskim, Apenińskim i Bałkańskim, w Alpach i we Francji.

Narcyze kwitną od kwietnia do maja.

Dawniej w medycynie oficjalnej wykorzystywano cebulkę, ziele kwitnące lub sam kwiat narcyza, wysuszone lub świeże. Obecnie z cebul narcyza wyodrębnia się niektóre alkaloidy, np. galantaminę, likorynę do celów leczniczych. Kwiat, ziele, rzadziej cebulki są stosowane w medycynie ludowej.

Dr med. Fr. Oesterlen (Tübingen, 1861 r.) w dziele Handbuch der Heilmittellehre opisał właściwości narcyza (cebula, kwiat). Narcyz nieumiejętnie stosowany, w nadmiernych dawkach powoduje wymioty, biegunkę, a nawet zapalenie żołądka. Stąd dawkowanie preparatów narcyzowych musi być precyzyjne. Wskazaniami do stosowania narcyza są czerwonka, dyzenteria (czerwonka), padaczka, krztusiec (koklusz). Ponadto narcyz nadaje się jako alternatywa dla południowoamerykańskiej wymiotnicy (ipecacuanha, Carapichea ipecacuanha (Brot.) L.), która w małych dawkach działała wykrztuśnie, pierwotniakobójczo, antybakteryjnie i rozwalniająco, a w dużych dawkach wymiotnie (emeticum), przeczyszczająco i przeciwpasożytniczo. W czasach wojen, kryzysów gospodarczych i politycznych, kiedy był utrudniony dostęp do surowca zielarskiego egzotycznego, z dalekiego kraju wówczas poszukiwano środka zastępczego, najczęściej rodzimego. W ten sposób, np. odkryto, że kuklik Geum rosnący w Europie zawiera w kłączach eugenol, obecny w olejku goździkowca korzennego – Eugenia caryophyllata Thunb., a kopytnik pospolity – Asarum europaeum L. czy wspomniany narcyz, mogą zastąpić drogą ipekakuanę. 

Prof. dr. G.C. Wittstein w znakomitym dziele Handwörterbuch der Pharmakognosie des Pflanzenreichs (Breslau, 1883 r.) również podał, że narcyz to zamiennik ipekakuany. Cebulka w stanie świeżym działa wymiotnie (doustnie), gojąco i przeciwbólowo (wcieranie). Sproszkowane kwiaty działają w małych dawkach wykrztuśnie, a w większych wymiotnie. 

Dr Georg Dragendorff (Stuttgart, 1898 r.) w obszernej publikacji Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten: Ihre Anwendung… wymienił 15 gatunków z rodzaju Narcissus jako leczniczych w medycynie oficjalnej i ludowej. Wg autora narcyz żółty zastosowany zewnętrznie działa gojąco na wrzody skórne. Wewnętrznie używany znosi skurcze, padaczkę i leczy czerwonkę oraz chromanie przystankowe.

Słownik Środków Lekarskich z 1914 r. autorstwa Władysława Wiorogórskiego również objął Narcissus pseudonarcissus Linn. jako lek (Flores Narcissi): zalecane one były przy krwawej dyzenterii, chorobach nerwowych, kokluszu, padaczce, chorobie Św. Wita, migrenie. Dawka 0,60-1,20 g w proszku na jeden raz, w większych dawkach, jako środek wymiotny. Ekstrakt przy bólach nerwowych, w dawce 0,12-0,24 g 2-3 razy dziennie. Zewnętrznie do wcierań z tłuszczem 2-4,0: 15,0 (zapis oznacza, że bierzemy od 2 do 4 g surowca na 15 g podłoża tłuszczowego, np. smalcu, lanoliny, masła lub innych.

Dr med. Gerhard Madaus (1931, 1938 r.) najdokładniej opisał właściwości narcyza żółtego, opracowując przy tym historyczne dzieje surowca.  Hippokrates (460-370 r. p.n.e) zalecał narcyz jako środek pobudzający miesiączkowanie. Hieronymus Bock (1498-1554) podał, że kwiaty żółtych i białych narcyzów goją trudno gojące się rany, ponadto są efektywne w leczeniu podagry (artretyzmu), chorób skórnych i jako środek wymiotny. Podobne zastosowania narcyzów podali Pietro Andrea Gregorio Mattioli (1501-1577) oraz Adamus Lonicerus (1528-1586). Sam dr Madaus zalecał nalewkę z kwiatów lub cebulek narcyza 1:10-100 na alkoholu 60% ((1 cz. surowca świeżego na 10 lub 100 cz. rozpuszczalnika). Taką nalewkę należy zażywać 3 razy dziennie po 15-20 kropli. Preparat ten można użyć w leczeniu krztuśca, zaburzeń sercowych, neuralgii, stanów nieżytowych oskrzeli, kataru ostrego i chronicznego, konwulsji, bólu głowy i chorób gorączkowych. Przy nerwobólach, artretyzmie, chorobach skórnych możliwe jest użycie nalewki na zewnątrz (wcieranie) i jednocześnie doustnie.

Zarówno cebule, jak i ziele oraz kwiaty narcyzów zawierają alkloidy: hemantaminę, galantaminę, narcissaminę, mazoninę, homolikorynę, likoraminę, pseudolikorynę oraz likorynę. Kwiaty i liście zawierają do 0,5% galantaminy (w suchej masie). Niektóre gatunki narcyza ( Narcissus confusus Pugsley) mogą w cebulkach zawierać nawet 1,2% galantaminy. W wielu odmianach narcyza uprawianego zawartość galantaminy może wynosić do 2,5%.

Likoryna zawarta w narcyzach znalazła zastosowanie w lecznictwie, cały czas jest też badana i możliwości jej użycia zwiększają się. Wykazuje aktywność antynowotworową (hamuje podział komórek chłoniaka, szpiczaka mnogiego, czerniaka, białaczki, nie drobnokomórkowego raka płuc, raka przełyku i in. W dodatku ma też działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe i antybakteryjne. Hamuje również acetylocholinoesterazę.

Kolejny alkaloid zawarty w narcyzach to galantamina. Przemysł farmaceutyczny wyodrębnia go z cebul narcyzów oraz przebiśniegów – Galanthus. Jest wybiórczym kompetecyjnym i odwracalnym inhibitorem acetylocholinoesterazy. Poprawia przewodnictwo nerwowo-mięśniowe. Nasila działanie acetylocholiny na receptory nikotynowe. Dzięki temu alkaloid ten znalazł zastosowanie w leczeniu otępienia występującego w chorobie Alzheimera, miastenii (szybkie zmęczenie i osłabienie mięśni szkieletowych), miopatii (osłabienie i sztywność mięśni) i zaburzeń ruchowych oraz czuciowych. W handlu dostępne są nowoczesne formy galantaminy (np. ampułki, tabletki retard). Czysta galantamina jest podawana w dawce 4-8 mg 2 razy dziennie, przez co najmniej 1 miesiąc.

Nalewka z kwiatów narcyza – Tinctura Narcissi (1:10 na alkoholu 60%) może być zażywana w leczeniu demencji, osłabienia pamięci i zdolności uczenia się oraz zapamiętywania i odtwarzania informacji. Pobudza czynności gruczołów śluzowych w przewodzie pokarmowym i układzie oddechowym. Znosi stany skurczowe mięśni gładkich. Pobudza czynności sekrecyjne (zewnątrzwydzielnicze) i endokrynowe (wewnątrzwydzielnicze, hormonalne) macicy. Zwiększa wydzielanie śluzu w pochwie. Łagodzi nerwobóle. Dawka optymalna takiej nalewki to 15-20 kropli 1-2 razy dziennie, przez 3-4 tygodnie. Kurację można powtarzać co 2-3 miesiące. Nalewka wcierana w skórę pobudza ukrwienie i drenaż limfatyczny, wzmaga oczyszczanie węzłów chłonnych z antygenów i pobudza ustępowanie obrzęków limfatycznych. Początkowo działa bodźcowo, rumieniotwórczo, ale potem usuwa stany zapalne tkanki łącznej właściwej, mięśniowej, kostnej, nerwowej i chrzęstnej. Działa wykrztuśnie i ułatwia oczyszczenie górnych dróg oddechowych z zalegającego śluzu i wydzieliny ropnej. Hamuje rozwój bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych oraz wirusów. 

Infusum Narcissi – napar ze świeżych kwiatów 1% (1 g na 100 ml wrzącej wody) można używać do przemywania skóry zatrutej ksenobiotykami, skłonnej do infekcji wirusowych i bakteryjnych, zwiotczałej, z zaburzeniami regeneracji naskórka oraz obrzękniętej. Rozjaśnia cerę, a jednocześnie ją lekko zaróżawia. Doustna dawka naparu wynosi 15 ml co 4 h przy nieżytach i infekcjach układu oddechowego. Najlepiej połączyć z jednoczesnym przyjmowanie naparu z lukrecji, mydlnicy, macierzanki, tymianku, cząbru, albo lebiodki (synergizm). 

Dawki sproszkowanego kwiatu podane przez wspomnianego Władysława Wiorogórskiego są również bardzo efektywne.