Mechanizm hipoglikemicznego działania polega na zamknięciu kanałów potasowych, depolaryzacji, zwiększeniu napływu wapnia i pobudzeniu komórek B do wydzielania insuliny. Zwiększają również wrażliwość wysepek Langerhansa na glukozę. Zmniejszają wydzielanie glukagonu. Mają znaczenie wtedy, gdy wysepki Langerhansa są aktywne. Stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2 oraz cukrzycy z jednocześnie występującą otyłością.
Należą tutaj pochodne sulfonylomocznika, które podzielono na 2 generacje:
Pierwsza generacja: tolbutamid, chlorpropamid, tolazamid.
Druga generacja ma mniej działań ubocznych i jest silniejsza w działaniu: gliburyd, glipizyd, glimepiryd.
Są wygodne w użyciu, ponieważ można je podawać doustnie. Są stosunkowo mało toksyczne, mogą jednak uszkodzić nerki, wątroby, szpik oraz dawać odczyny uczuleniowe
Do grupy I zaliczane są również meglitynidy. Należy tutaj repaglinid – pochodny kwasu benzoesowego oraz nateglinid pochodny D-fenyloalaniny. Repaglinid nie zawiera w cząsteczce siarki, dlatego może być stosowany u chorych z cukrzycą typu 2 uczulonych na pochodne sulfonylomocznika.
Spośród środków naturalnych do tej grupy należy kozieradka – Trigonella, aminokwasy: arginina, leucyna i izoleucyna, rzepik pospolity – Agrimonia eupatoria L., żeń-szeń – Panax ginseng C.A. Mayer, pokrzywka – Coleus, przepękla ogórkowata – Momordica charantia L., kolczurka klapowana – Echinocystis lobata (F. Michx.) Torr. et A. Gray, przelot pospolity – Anthyllis vulneraria L. oraz komonica zwyczajna– Lotus corniculatus L. Również lucerna siewna Medicago sativa Linne i różne gatunki wyki – Vicia mają działanie hipoglikemiczne, stymulując uwalnianie insuliny.
Rodzaj wyka – Vicia obejmuje około 200 gatunków. Należy do rodziny bobowatych – Fabaceae (=Papilionaceae). W lecznictwie stosowano głównie gatunki: wyka ptasia – Vicia cracca L., wyka kosmata – Vicia villosa Roth, wyka siewna – Vicia sativa L., wyka soczewicowata – Vicia ervilia (L.) Willdenow. Do rodzaju wyka należ również bób – Vicia faba L., który także jest rośliną leczniczą. Bób jednak jest najbardziej znany ze względu na wartość pokarmową. Gatunki z rodzaju wyka- Vicia różnią się znacząco pod względem zawartości związków aktywnych i właściwości farmakologicznych. Chociaż wszystkie należą do rodziny bobowatych – Fabaceae i mają podobny profil białkowy i fenolowy, ich działanie biologiczne jest odmienne z uwagi na obecność specyficznych alkaloidów, flawonoidów, lektyn i glikozydów.
Wyka soczewicowata występuje w Południowo-Wschodniej i Południowo-Zachodniej Europie, ponadto na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce. Niegdyś szeroko zbierana i uprawiana do celów spożywczych oraz paszowych. Całe owoce stosowano jako lek przy biegunce, dolegliwościach jelitowych, bowiem działa prebiotycznie i regenerująco na nabłonek. Używano również wyciągi wodne z owoców przy chorobach nerek i pęcherza moczowego, w stanach zapalnych i bolesnym oddawaniu moczu. Zewnętrznie w leczeniu troficznych zmian skórnych, owrzodzeń, parchów, ran. Dobry środek przeciwzapalny i gojący na skórę. Działa na skórę również zmiękczająco.
Wyka kosmata rośnie w Polsce, na polach. Kwitnie od czerwca do lipca. kwiaty ma niebieskofioletowe. Łodyga długo i odstająco owłosiona. Liście parzystopierzaste o 7-9 parach listków, które są owłosione, liście złożone mają czepny wąs. zawiera alkaloid γ‑glutamylo‑β‑cyanoalaninę, który w dużych dawkach może być toksyczny dla zwierząt, ale jej ekstrakty wodne wykazują działanie antyoksydacyjne i ograniczają stres oksydacyjny u roślin i zwierząt. Ten związek cyjanogenny rozkłada się przy suszeniu, kiszeniu, gotowaniu i parzeniu. Niektóre frakcje białkowe mają właściwości immunostymulujące. Lektyny mogą być stosowane w badaniach immunochemicznych.
Wyka ptasia jest rośliną trwałą, rozpowszechniona w Polsce. Rośnie na polach i łąkach. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Kwiaty niebieskofioletowe lub niebieskie. Łodyga jest przylegająco owłosiona. Liście parzystopierzaste o 8-12 listkach, zakończone wąsem. Wyka ptasia zawiera lektyny o działaniu immunomodulującym oraz saponiny. Wykazuje właściwości przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe w testach laboratoryjnych. W odróżnieniu od bobu nie zawiera znaczących ilości toksycznych alkaloidów (wicyna, konwicyna, diwicyna). W dawnej medycynie używana przy stanach zapalnych skóry, jako środek gojący, mlekopędny u kobiet, żółciopędny, anaboliczny. Sprawdza się w leczeniu wyprysków. Efektywna jest w leczeniu i pielęgnowaniu skóry atopowej i łuszczycowej. Zawiera kwas synapinowy, olejek eteryczny bogaty w 2-etylofuran oraz związki cyjanogenne. Zasobna w białka. Kwitnące ziele bogate w izoflawony. Jest roślina jadalną dla ludzi i zwierząt. Po wysuszeniu i ugotowaniu nie zawiera związków cyjanogennych. Nadaje się do leczenia chorób włosów (jako odżywka) – płukanki z odwaru, wcierki.
Wyka siewna zawiera: flawonoidy (isoquercetin, rutina, apigenina, luteolina, genisteina), lignany (sekoizolariciresinol), izoflawony (daidzeina, glicyteina), kwasy fenolowe (chlorogenowy, ferulowy, kawowy, p-kumarowy), a także wielonienasycone kwasy tłuszczowe (linolowy, linolenowy, oleinowy, palmitynowy). Wykazano również obecność kwasu erukowego i lignocerowego. Nasiona po odpowiednim przetworzeniu (gotowanie, moczenie) tracą część substancji antyodżywczych, m.in. garbników i związków cyjanogennych, co umożliwia ich wykorzystanie dietetyczne. jest to cenna roślina pokarmowa i paszowa. Ma działanie anaboliczne, przeciwzapalne, immunostymulujące, odtruwające, żółciopędne. Działa przeciwzapalnie na układ moczowo-płciowy, estrogennie i regenerująco na nabłonki. Można stosować owoce, nasiona (np. do leczenia chorób skórnych), kwitnące ziele (jako środek estrogenny, moczopędny, pielęgnujący skórę i włosy). Papka z owoców lub nasiona do leczenia ropni, ran, owrzodzeń, parchów, do zmiękczania skóry. Świetne źródło aminokwasów do celów kosmetycznych (maseczki, kąpiele). Nasiona zawierają 0,25% wicyny (=wiciozyd) i 0,01% konwicyny.
Wicyna [2,4-diamino-6-oksypirymidyno-5-(β- D -glukopiranozyd)] jest glikozydem aminopirymidyny, należy do alkaloidów. Wicyna zawiera w budowie cukier. Diwicyna z kolei to 2,6-diamino-4,5-dihydroksypirymidyna, czyli również alkaloid pirymidynowy. Diwicyna jest toksyczna dla osób z dziedzicznym niedoborem enzymu dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej. Wywołuje u nich tzw. fawizm. Niedobór enzymu dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej spowodowany jest mutacją genu G6PD na chromosomie X. Niedobór enzymu G6PD prowadzi do zwiększonej podatności na hemolizę czerwonych krwinek (erytrocytów ) przez czynniki zewnętrzne (leki, metabolity wtórne roślin i grzybów). Trzy typowe postacie niedoboru dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej to: bezobjawowa forma, indukowana niedokrwistość hemolityczna (przełom hemolityczny) i przewlekła niedokrwistość hemolityczna z przełomami hemolitycznymi. Szacuje się, że około 1,18 miliarda ludzi na całym świecie ma jakąś formę niedoboru G6PD. Z powodu tej choroby, spożycie diwicyny i wicyny zawartych, np. w bobie, groszku, wyce – wywołuje reakcję hemolityczną, która może być śmiertelna. Jest ona szczególnie powszechna u osób pochodzenia afrykańskiego, azjatyckiego, śródziemnomorskiego i bliskowschodniego. Objawy fawizmu obejmują nie tylko hemolizę, ale również żółtaczkę, a nawet ostrą niewydolność nerek.
Preparaty z wyki ptasiej i wyki kosmatej sporządzone wg zasad medycyny biologicznej (pranalewki, D1 – 3 razy dziennie po 8-10 kropli w łyżce wody) oraz napar 1% w dawce 100 ml 1-2 razy dziennie, są bezpieczne w użyciu.
Wpływ składników zawartych w wykach na gospodarkę glukozową w organizmie człowieka
Związek
Grupa chemiczna
Działanie i mechanizm
Galic acid (kwas galusowy)
kwas fenolowy
Inhibitor α-amylazy i α-glukozydazy; hamuje rozkład skrobi do glukozy, obniża glikemię poposiłkową poprzez wiązanie z miejscami aktywnymi enzymów
Catechina i epicatechina
flawonoidy
Zahamowanie aktywności enzymów trawiennych węglowodanów; tworzą wiązania wodorowe z resztami Asp197, Glu233 i Ile235 α-amylazy; energia wiązania −6,5 kcal/mol (silniejsza niż acarbose)
Proanthocyanidiny
związki fenolowe
Wykazują wysokie powinowactwo do enzymów α-amylazy i α-glukozydazy; tworzą interakcje hydrofobowe z enzymem, spowalniając uwalnianie glukozy z polisacharydów
Tanniny (kwas galotanowy, taniniany)
polifenole hydrolizujące
Wiążą się z enzymami trawiennymi i białkami błonowymi jelita; hamują hydrolizę węglowodanów i wchłanianie glukozy
Wicyna, diwicyna
alkaloidy pirymidynowe
Zwiększają aktywność antyoksydacyjną, poprawiają wrażliwość tkanek na insulinę
Saponiny
glikozydy triterpenowe
Poprawiają profil lipidowy i modulują błony komórkowe, wpływając na przyswajanie glukozy przez transportery błonowe GLUT4
Z kozieradki pospolitej – Trigonella foenum-graecum L. (Fabaceae) pozyskiwane są nasiona – Semen Trigonellae (seu Foenugraeci). W nasionach zawarte są galaktomannany (25-40%) budujące śluzy. Wg najnowszych badań nasiona zawierają 25% białek (bogatych w tryptofan i lizynę), 6-10% tłustego oleju (bogatego w witaminę F), 2-3% saponin sterydowych, gorzkie furostanol-glikozydy (np. trigofoenozyd A, B-G, uwalniające diosgeninę), peptydoestry saponin sterydowych (fenugrecyna = foenugraecin; uwalniające diosgeninę); trygonelina = trigonellin 0,37% (N-metylobetaina kwasu nikotynowego), olejek eteryczny (0,01%) zawierający sotolon (3-hydroksy-4,5-dimetylo-2(5H)-furanon). W nasionach znajdują się aktywne peptydy złożone z 4-hydroksy-izoleucyny. Mają charakter lektyn, gdzie monomerami są lakton 4-hydroksy-izoleleucynowy oraz 4’-hydroksyizoleucyl-4-hydroksy-izoleucyno-lakton. Istotne są także fitosterole, cholina i flawonoidy (witeksyna, orientyna, homoorientyna, saponaretyna = saponaretin = izowiteksyna (isovitexin), wicenina (vicenin-1, -2), kwercetyna, luteolina, cynamonian witeksyny (vitexin cinnamate).[1] Kozieradka jest rośliną przyprawową i pokarmową, składnikiem przypraw złożonych, np. niektórych kompozycji Curry, czy też Maggi. W Niemczech, Włoszech, Szwajcarii i Austrii służy do przyprawiania serów alpejskich. Wykorzystywana także w serach bałkańskich.
Aktywnie pobudza uwalnianie insuliny, aktywując pośrednio syntezę białka i przenikanie cukru do komórek ciała, w tym mięśni. Zwiększa syntezę glikogenu w komórkach mięśniowych. Działa przeciwcukrzycowo. Zapobiega glukozurii (cukromocz). Obniża stężenie cholesterolu i LDL we krwi, działając lipotropowo i przeciwmiażdżycowo. Zwiększa retencję azotu w ustroju. Pobudza wzrost tkanki łącznej i mięśniowej, aktywuje procesy regeneracji nabłonków, kości, chrząstek i mięśni. Przy 3-4 miesięcznym zażywaniu powoduje przyrost masy mięśni o 4-7, rzadziej o 9%. Podnosi stężenie związków fosforowych wysokoenergetycznych w mięśniach (ATP, fosfokreatyna), zwiększając siłę i wytrzymałość mięśni. Saponiny sterydowe kozieradki są prekursorami w syntezie hormonów sterydowych o działaniu anabolicznym (estrogeny, dehydroepiandrosteron, testosteron). Kozieradka nasila syntezę kortykosteroidów w nadnerczach. Zwiększa aktywność oksytocyny.
4-hydroksy-izoleucyna została odkryta w kozieradce na początku lat 70. XX wieku i stanowi w niej 80% wolnych aminokwasów.
Ziele kozieradki ma działanie odżywcze, gojące, anaboliczne, przeciwzapalne. Bogate jest w białko (około 15%). Młode ziele nadaje się do sałatek przeciwcukrzycowych (z olejem lnianym, rydzowym, czarnuszkowym, konopnym; w mieszance z rzeżuchą, czosnkiem niedźwiedzim, gwiazdnicą, żółtlicą, czy lucerną).
Kozieradka w połączeniu z nasionami czarnuszki – Semen Nigellae), zielem i kwiatem krwawnika – Herba Millefolii oraz korzeniem lukrecji – Radix Liquiritiae skutecznie znosi objawy alergii, chorób reumatycznych i zapalenia wątroby oraz trzustki. Obniża również poziom cukru we krwi.
Nasiona kozieradki można spożywać doustnie po sproszkowaniu (zmieleniu) w ilości 3-5 g 2-3 razy dziennie, ponadto w formie kleiku i odwaru.
2 łyżki rozdrobnionych nasion zwilżyć spirytusem, po 5 minutach zalać 1 szklanką wody, zagotować, odstawić na 30 minut pod przykryciem. Nie przecedzać. Przyjmować 2-3 razy dziennie taką porcję odwaru.
Owoce przepękli ogórkowatej, czyli balsamki (gorzki melon) – Momordica charantia L. (dyniowate – Cucurbitaceae) bogate są w trójterpeny (kukurbitacyna), fitosterole (stigmasterol, taraksasterol, spinasterol, lanosterol), saponiny (diosgenina, goyasaponiny, charantyna), aktywne peptydy (momorcharyna) i alkaloidy (momordycyna). Balsamka jest warzywem spożywanym w wielu krajach. Naturalnie występuje w Azji, Afryce i Ameryce Środkowej (strefy tropikalne i subtropikalne). W Europie jest uprawiana. W Indiach, Turcji, Bułgarii, Francji można nawet nabyć owoce balsamki na targach i w marketach. Rozpowszechniona jest w kuchni orientalnej. Białka i alkaloidy tej rośliny hamują rozwój nowotworów (chłoniaków). Są inhibitorami cyklazy guanylowej, która sprzyja rozwojowi łuszczycy, leukemii i niektórych nowotworów. Momorcharyny hamują rozwój wirusów HIV, wirusów opryszczki, grypy i Epsteina-Barr. Zwiększają odporność na infekcje wirusowe, przyśpieszając i nasilając syntezę interferonu oraz zwiększając liczbę i aktywność limfocytów NK (natural killer cell). Charantyna, alkaloidy i proteiny Momordica regulują poziom cukru w ustroju. Przyśpieszają eliminację glukozy do wnętrza komórek, działając hipoglikemicznie. Zwiększają uwalnianie insuliny. Wzmagają działanie insuliny. W handlu dostępne są standaryzowane ekstrakty na zawartość charantyny. Ekstrakty suche 4:1 są stosowane w dawce 250-500 mg 2-3 razy dziennie. Suche owoce po sproszkowaniu można zażywać w dawce 1 g 3 razy dziennie lub w naparach.
Kolczurka klapowana – Echinocystis lobata Michaux (Torrey & A.Gray) należy do rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). Pochodzi z Ameryki Północnej. Pod koniec XIX wieku pojawiła się w Europie. Do Polski sprowadzona z Ukrainy, Wegier i Słowacji. W medycynie ludowej Indian Ameryki Północnej stosowana w leczeniu chorób nerek i żołądka, bólu głowy, chorób gorączkowych i niemocy płciowej. Surowcem jest korzeń, ziele kwitnące i owoc – Radix, Herba et Fructus cum seminis Echinocystidis lobatae. Zawiera fitosterole, triterpeny – kukurbitacyny i diterpeny. Kukurbitacyna ma sporo właściwości leczniczych udowodnionych naukowo. Posiada gorzki smak. Wzmaga wydzielanie soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego, wpływa żółciopędnie. Aktywuje uwalnianie insuliny i wzmaga jej działanie. Pobudza trawienie. Wykazuje aktywność przeciwpasożytniczą wobec płazińców, obleńców i pierwotniaków. Działa cytotoksycznie i onkostatycznie (przeciwnowotworowo). Stwierdzono działanie przeciwgrzybicze, antybakteryjne i hepatoprotekcyjne. Kukurbitacyna B hamuje proliferację ludzkich linii komórek rakowych, m.in. jelita grubego (HCT-116), piersi (MCF-7), płuc (NCI-H460), układu nerwowego ZNS (SF-268). Kukurbitacyny B, D, E, I wywierają wpływ przeciwzapalny (inhibicja cyklooksygenazy 2), podobnie jak naproksen i ibuprofen. Działanie antytumorowe kukurbitacyny jest związane z hamowaniem sygnału transdukcji i aktywacji w procesie transkrypcji. Wyciągi z kolczurki przedawkowane wywołują wymioty i biegunkę.
Nalewka ze świeżego rozdrobnionego ziela oraz intrakt z korzeni lub ziela korzystnie działają w chorobach reumatycznych, dyspepsji, cukrzycy typu 1, 2 i MODY, niedomogach wątroby, przy uogólnionych stanach zapalnych. Nalewkę i intrakt najlepiej sporządzać w proporcji 1 część surowca na 5–10 części alkoholu 40%. Dawka Tinctura Echinocystidis 1:10 in eth. 70% – 10 ml 3 razy dziennie. Napar z korzeni (1 łyżeczka rozdrobnionych korzeni na filiżankę wrzątku) 2–3 razy dziennie po filiżance, jako środek poprawiający trawienie, przyspieszający przemianę materii, przeciwcukrzycowy, regulujący pracę wątroby i trzustki. Z powodzeniem można stosować kolczurkę w leczeniu stanów zapalnych gruczołu krokowego (szczególnie ziele, owoce z nasionami), przy hiperandrogenizmie, chorobach reumatycznych, stanach zapalnych trzustki i wątroby, przy cukrzycy i miażdżycy. Wyciągi na wytrwanym białym winie (1:7–10), napary 2–3% i nalewka 1:10 z korzenia, owocu lub ziela kolczurki – obniżają poziom glukozy i cholesterolu we krwi. Preparaty trzeba stosować przynajmniej przez miesiąc, a kurację powtarzać co kwartał. W chorobach trzustki zalecamy wyciągi wodne 5% (3 razy dziennie po 100 ml), przez minimum 3–4 tygodnie. Konieczne jest robienie przerw w kuracjach wielomiesięcznych (przynajmniej 4 tygodniowych), zastępując kolczurkę balsamką, kozieradką lub lucerną.[2]
Przykładowe mechanizmy działania:
Bezpośrednia stymulacja komórek β trzustki: związki takie jak 4-hydroksyizoleucyna, charantyna, ellagotaniny czy moringin powodują depolaryzację błony, napływ jonów Ca²⁺ i egzocytozę ziarnistości insuliny.
Działanie insulinomimetyczne: saponiny (np. z kozieradki i balsamki) oraz peptydy roślinne aktywują szlak PI3K/Akt podobnie jak insulina, zwiększając wychwyt glukozy przez komórki mięśniowe i adipocyty.
Redukcja stresu oksydacyjnego: flawonoidy i polifenole (kwercetyna, kwas galusowy, resweratrol) chronią komórki β przed reaktywnymi formami tlenu, co sprzyja ich regeneracji i zachowaniu funkcji wydzielniczej.
Hamowanie α-glukozydazy i spowolnienie wchłaniania glukozy w jelicie: związki fenolowe i garbniki z Cinnamomum verum, Momordica charantia i Moringa oleifera pomagają utrzymać niższe poposiłkowe stężenie glukozy.
Zwiększenie wrażliwości insulinowej: aktywacja kinazy AMPK oraz zwiększenie ekspresji transportera GLUT4 w mięśniach i w adipocytach przez berberynę, moringinę i kwercetynę.
Gatunek rośliny
Główne składniki aktywne
Mechanizm działania
Momordica charantia – przepękla pospolita
charantyna, polipeptyd-P, flawonoidy i fenolokwasy (galusan epigallokatechiny, mirycetyna, kwas galusowy)
Bezpośrednia stymulacja komórek β do sekrecji insuliny; zwiększenie ekspresji GLUT4 w mięśniach; działanie insulinomimetyczne; poprawa utleniania glukozy; hamowanie α-glukozydazy i spowolnienie wchłaniania glukozy
Zwiększenie fosforylacji receptora insuliny, aktywacja szlaku PI3K/Akt; wzrost wychwytu glukozy przez mięśnie szkieletowe; hamowanie fosfatazy tyrozynowej
Gymnema montanum (Roxb.) Hook. fil.
kwasy gymnemowe, galusany, kwercetyna
Reaktywacja komórek β trzustki i zwiększenie wydzielania insuliny; stymulacja enzymów antyoksydacyjnych (GSH, katalaza); zahamowanie lipoperoksydacji i regeneracja wysp Langerhansa
Stymulacja wydzielania insuliny poprzez aktywację kinazy PKA w komórkach β; zwiększenie ekspresji GLUT4 i aktywacja kinazy Akt; regeneracja komórek β, obniżenie stresu oksydacyjnego i stanów zapalnych
Allium sativum – czosnek pospolity
alliina, allicyna, S-allilocysteina
Zwiększenie uwalniania insuliny z komórek β oraz poprawa wrażliwości tkanek na insulinę; obniżenie peroksydacji lipidów
Berberis vulgaris – berberys zwyczajny)
alkaloidy izochinolinowe, niektóre są słabo przyswajalne; fenolokwasy
Aktywacja kinazy AMPK; stymulacja sekrecji insuliny; hamowanie glukoneogenezy w wątrobie i obniżenie insulinooporności
[1] Różański H.: Leczenie choroby zwyrodnieniowej. Dawne i współczesne środki naturalne. Lek w Polsce, Dug in Poland; cz. I nr 12’06 , s 67-77; nr 2’07 cz. II, s. 67-84.
[2] Różański H., Wróbel D., 2015: Właściwości lecznicze wybranych roślin inwazyjnych Doliny rzeki Lubatówki. II Międzynarodowa Konferencja Rośliny zielarskie, Kosmetyki naturalne i Żywność funkcjonalna. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. S. Pigonia, ISBN 978-83-64457-16-6, Monografia naukowa pod red. Chrzanowska J., Różański H., Krosno-Wrocław 2015; s. 368-376.
Zmniejszają syntezę glukozy poprzez aktywację AMP-kinazy białkowej. Zwiększają zużycie glukozy przez tkanki. Hamują wchłanianie cukrów z przewodu pokarmowego. Zmniejszają zapotrzebowanie na insulinę. Należą tutaj pochodne biguanidyny (bigwanidyny, gwanidyny = guanidyny), glitazony, rutwica lekarska– Galega officinalis Linne, gubin szerokolistny – Coutarea latiflora Sessé & Moc. ex DC. = Hintonia latiflora ( Sessé et Moc. Ex DC. ) Bullock, mniszek lekarski – Taraxacum officinale Weber, karczoch zwyczajny – Cynara scolymus L., kokoryczka – Polygonatum, morwa – Morus., łopian – Arctium, cynamonowiec cejloński – Cinnamomum zeylanicum Nees., mirra – Commiphora molmol (Need) Engl.
Ziele i korzeń mniszka – Herba et Radix Taraxaci pozyskiwane są z gatunku mniszek lekarski – Taraxacum officinale Weber – nazwa gatunkowa zbiorcza (syn. Leontodon taraxacum L., Taraxacum vulgare Lam., Taraxacum Dens-leonis Desfontaines), z rodziny złożonych – Compositae. Surowce zawierają kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, cykoriowy; wg FP VI w zielu nie mniej niż 0,5% w przeliczeniu na kwas kawowy), 24-40% inuliny (korzeń), trójterpeny (taraksasterol, beta-amyryna, taraksakozyd), glikozyd kwasu taraksynowego i taraksadiolu, fitosterole, flawonoidy (luteolina, apigenina, chryzoeriol, kwercetyna, izoramnetyna), sole potasu (w zielu 4,5%), inozytol (ziele 5-7%). Zawartość inuliny w korzeniu jest zmienna i zależy od fazy wegetacyjnej; największa jest w jesieni.
Dawniej (od 1839 roku) gorzki składnik (mieszanina laktonów i glikozydu) mniszka określano mianem taraksacyny, natomiast żywicowatą substancję z mniszka nazwą taraksaceryny (Kromayer 1861 r.).
Mniszek jest stosowany w medycynie oficjalnej od XIII wieku jako środek typowo „wątrobowy”. Opisywany i polecany przez największych fitoterpaeutów, m.in. Mathhiolus’a, Gesner’a, Lonicerus’a, Fuchs’a, Zwinger’a, Delius’a, Bock’a, Bussemaker’a, Chabrol’a.
Wyciągi wodne i alkoholowe, jak i sam sok z mniszka posiadają silne właściwości żółciopędne, żółciotwórcze, odtruwające, przeciwzapalne i rozkurczowe. Przetwory te pobudzają wydzielanie soku żołądkowego bogatego w kwas solny i pepsynę, ponadto soku trzustkowego i enzymów jelitowych. Składniki czynne mniszka wywierają wpływ hepatoprotekcyjny, zapobiegają stłuszczeniu i marskości wątroby oraz powstawaniu kamicy żółciowej. Doświadczenia na zwierzętach wykazały, że ekstrakt wodno-etanolowy z mniszka zapobiega niestrawności pasz o wysokiej koncentracji tłuszczów i białka oraz stymuluje układ odpornościowy, głównie humoralny. Mniszek to cenny środek lipotropowy i wspomagający usuwanie szkodliwych lub zbędnych produktów przemiany materii. Wzmaga diurezę oraz usuwanie kwasu moczowego. Obniża poziom cholesterolu i cukru we krwi. Z korzeni należy przyrządzić odwar 2% (100 ml 2 razy dziennie), ziela lub liści – napar 1-2% (2-3 filiżanki dziennie).[1]
Rutwica lekarska – Galega officinalis Linnenależy do rodziny bobowatych – Fabaceae (=motylkowatych – Papilionaceae). W Polsce występuje w południowej części kraju, na mokrych łąkach i w rowach, dziko na Górnym Śląsku, poza tym dziczejąca z upraw i zawleczona. Rozpowszechniona w Południowej Europie i w Azji Mniejszej.[2];[3]. Surowcem zielarskim jest ziele rutwicy lekarskiej – Herba Galegae, zbierane w czasie kwitnienia. Do celów homeopatycznych wykorzystywane jest ziele z owocami – Galega Officinalis e seminibus siccato. Ziele powinno być wysuszone w naturalnej temperaturze, z dala od bezpośrednich promieni słonecznych. Trwałość ziela wysuszonego, przechowywanego w ciemnym miejscu wynosi 3 lata. Surowiec dostępny w handlu europejskim pochodzi najczęściej z Bułgarii, Turcji, Węgier i Polski.[4]
Działanie lecznicze rutwicy opisał po raz pierwszy Pietro Andrea Matthioli (1501-1577) oraz Rembertus Dodonaeus (1517-1588). Dodonaeus uporządkował nomenklaturę botaniczną rodzaju Galega i podkreślił działanie mlekopędne (lactogogum).
Ziele rutwicy zawiera pochodne guanidyny (0,4-0,8%), głównie galeginę (3-metylo-2-butenylo-guanidyna) i 4-hydroksygaleginę, ponadto alkaloidy chinazolinowe (do 0,2%), np. (+)-peganinę, flawonoidy (kaempferol, kwercetyna), garbniki, saponiny, sole chromu, fitosterole, alantoinę, wolne aminokwasy i peptydy. W zielu owocującym i w nasionach jest więcej pochodnych guanidyny, nawet do 2%.[5] Z dzisiejszego punktu widzenia bardziej racjonalne jest używanie ziela z owocami lub samych owoców w leczeniu cukrzycy typu 2.
Pochodne guanidyny stały się pierwowzorem stworzenia nowoczesnych leków przeciwcukrzycowych pochodnych biguanidu (metformina). Pochodne guanidyny rutwicy, podobnie jak metformina (syntetyczna) hamują wchłanianie glukozy z jelit do krwi oraz blokują glukoneogenezę w wątrobie. Zwiększają one również zużycie glukozy przez tkanki.
Przetwory z rutwicy były i nadal są wykorzystywane w medycynie oficjalnej i ludowej w leczeniu cukrzycy (cukrzyca typu 2), skąpomoczu oraz niedostatecznej laktacji. Albrecht von Haller (1708-1777) zalecał rutwicę w chorobach gorączkowych.[6],[7],[8],[9]
Carron de la Carričre (1891 r.) opisał wpływ rutwicy na produkcję mleka u kobiet karmiących. Jednocześnie rutwica stymulowała apetyt u kobiet. G. Madaus podaje, że rutwica może zwiększyć produkcję mleka u krów nawet o 30%. Charles Joseph Tanret (1847-1917) wyodrębnił z rutwicy galeginę i udowodnił, że ta substancja jest odpowiedzialna za wpływ hipoglikemiczny. [10]
Dawniej w medycynie ludowej rutwicy używano jako środek do leczenia ukąszeń (żmije, węże), dżumy i chorób gorączkowych. [11]
G. Madaus opisał właściwości hipoglikemiczne, napotne, przeciwgorączkowe i moczopędne rutwicy. Wspomniał również, że na Węgrzech rutwica była stosowana w medycynie ludowej do leczenia padaczki u dzieci.
Przy terapii cukrzycy rutwicę najlepiej łączyć z liściem borówki czarnej i brusznicy Fol. Vaccini, z zielem mniszka Hb. Taraxaci oraz liściem pokrzywy – Fol. Urticae.[12] Korzystne jest też kojarzenie rutwicy z naowocnią fasoli – Pericarpium Phaseoli.[13]
Dawkowanie ziela rutwicy: 3 razy dz. 1-2 g, np. 1-2% napar 3 razy dziennie[14]. Nalewka (1:5) z ziela rutwicy na alkoholu 40-60% 1-2 razy dziennie po 4-5 ml.
Do celów leczniczych stosuje się kokoryczkę wielokwiatową – Polygonatum multiflorum (L.) Allioni i kokoryczkę wonną – Polygonatum odoratum (Miller) Druce (=Polygnatum officinale Allioni). Rodzaj kokoryczka należy do rodziny liliowatych – Liliaceae. Surowcem leczniczym jest ziele kwitnące i same kłącze – Herba et Rhizoma Polygonati. Ziele można zbierać w maju i czerwcu, kłącze najlepiej jesienią. W Szwajcarii znana pod nazwami Salomonssiegel, Sceau de Salomon officinal, Sigillo di Salomone comune, Rischalva cumina. W dawnych lekospisach surowiec widniał pod nazwą korzenia pieczęci Salomona – Radix Sigilli Salomonis.
Surowiec (zarówno ziele jak i kłącze) jest zasobny w saponiny sterydowe i glikozydy nasercowe kardenolidowe z aglikonem strofantydynowym. W kłączu jest 17-20% skrobi, śluzy (ok. 6%), kwas chelidonowy, kwas asparaginowy, alkohole cukrowe. W zielu obecne flawonoidy (pochodne apigeniny i kwercetyny) i olejek eteryczny. Kłącze po wygotowaniu i odlaniu wody oraz powtórnym ugotowaniu w wodzie osolonej – jadalne i smakuje jak szparagi. Kokoryczka zawiera również glikokininy o działaniu przeciwcukrzycowym. Generalnie kokoryczka surowa, suszona, w nalewce, w maceracie i parzona działa nasercowo (wzmacnia siłę skurczową mięśnia sercowego, zmniejsza częstotliwość pracy serca, zwiększa pojemność minutową serca), hipoglikemicznie i hipotensyjnie. Obniża więc poziom glukozy we krwi i ciśnienie tętnicze krwi. Obniża również ciśnienie żylne. Działa uspokajająco i moczopędnie. Usuwa obrzęki powstałe na tle niewydolności krążenia. Wpływa przeciwzapalnie na naczynia krwionośne i mięsień sercowy.
Napar kokoryczkowy – Infusum Polygonati odorati: 1 łyżka surowca na 1szklankę wrzącej wody; przykryć, odstawić na 20 (ziele) 30 (kłącza) minut, przecedzić. Pić po 2-3 łyżki 2-3 razy dziennie przez 1-2 miesiące. W chorobach krążenia można stosować powtórki, co kwartał. W razie nudności dawkę zmniejszyć. Można parzyć z miętą, melisą lub imbirem dla profilaktyki nudności.
Nalewka kokoryczkowa – Tinctura Polygonati, 1:5-10, na alkoholu 60%, wytrawiana przez 14 dni, na świeżym lub suchym surowcu. Zażywać po 5 ml 1 raz dziennie przez 1-2 miesiące. Kuracje powtarzać co kwartał przy niewydolności krążenia. Początkowo można zażywać 5 ml nalewki 2 razy dziennie, po 2 tygodniach zmniejszyć do 1 raz dziennie po 5 ml. Leki z kokoryczki przedawkowane działają wymiotnie.[15]
W leczeniu insulinoopornej cukrzycy typu 2 można zastosować wiele roślin leczniczych o udokumentowanym działaniu przeciwcukrzycowym:
Rośliny zmniejszające insulinooporność
Trigonella foenum-graecum L. – kozieradka pospolita
Składniki czynne: 4-hydroksyizolewcyna, diosgenina, galaktomanan, glikozydy. Mechanizm: zwiększa wrażliwość na insulinę przez zmniejszenie różnicowania adipocytów i stanu zapalnego, poprawia transport glukozy.
Cinnamomum verum J.Presl – cynamonowiec cejloński
Składniki czynne: aldehyd cynamonowy, pochodne alkoholu i kwasu cynamonowego, lignany Mechanizm: zmniejsza insulinooporność poprzez modulację szlaku sygnalizacyjnego insuliny, zwiększa glikogenezę wątrobową.
Allium sativum L. – czosnek pospolity
Składniki czynne: allicyna, S-allilocysteina i in. związki siarki. Mechanizm: zwiększa metabolizm wątrobowy, poprawia uwalnianie insuliny z komórek β trzustki, wykazuje właściwości antyoksydacyjne.
Vaccinium spp. (Borówka)
Składniki czynne: antocyjany, związki fenolowe, głównie fenolokwasy i proantocyjanidyny Mechanizm: zmniejsza insulinooporność u pacjentów otyłych i z cukrzycą typu 2. Posiada działanie antyoksydacyjne, choć ja tego działania nie podkreślam, dla mnie to slogan, który uważam za chwilowo modny 🙂
Rośliny poprawiające funkcję komórek β trzustki
Gymnema sylvestre (Retz.) R.Br. ex Sm.
Składniki czynne: kwasy gimnemowe – Gymnemic Acid. Mechanizm: stymuluje sekrecję insuliny, promuje regenerację komórek β trzustki, zwiększa liczbę wysepek trzustkowych.
Momordica charantia L.
Składniki czynne: momordycyna, charantyna, lektyna wiążąca galaktozę. Mechanizm: zwiększa sekrecję insuliny, poprawia homeostazę glukozy, wykazuje działanie podobne do insuliny.
Ficus benghalensis L.
Składniki czynne: ogólnie ujmując: leukocyjanidyny, antocyjany, sterole, ketony, flawonoidy, triterpeny, furokumaryny i estry kwasu tyglowego. Istotne są bengalenozydy, np. 5,7-dimetyloeter leukoperalgonidyny-3-0-α- l -ramnozydu, 5,3-dimetyloeter leukocyjanidyny, 5,7,3-trimetoksyleukodelfinidyna i 3-O-α- l -ramnozyd. Mechanizm: zwiększa poziom insuliny w surowicy, hamuje aktywność insulinazy wątrobowej i nerkowej.
Citrullus colocynthis (L.) Schrad. (kolokwinta)
Składniki czynne: β-pirazol-1-yl-alanina. Mechanizm: Znacząco zwiększa poziom insuliny i zmniejsza glukozę osocza, stymuluje sekrecję insuliny z wyizolowanych wysepek.
Rośliny modulujące wchłanianie glukozy
Acacia arabica (Lam.) Willd.
Składniki czynne: taniny, flawonoidy. Mechanizm: inicjuje uwalnianie insuliny z komórek β trzustki poprzez bezpośrednią stymulację.
Aloe vera (L.) Burm.f. – aloes zwyczajny
Składniki czynne: pseudoprototyno-sapogenina AIII, prototyno-sapogeniny AIII. Mechanizm: stymuluje syntezę i uwalnianie insuliny z komórek β Langerhansa, wpływa na glukoneogenezę wątrobową.
Rośliny o działaniu wielokierunkowym
Panax ginseng C.A.Mey. – żeń-szeń koreański
Składniki czynne: polipeptydy, ginsenozydy. Mechanizm: wykazuje właściwości insulinomimetyczne, poprawia wrażliwość na insulinę.
Najskuteczniejszymi roślinami w leczeniu insulinoopornej cukrzycy są Allium sativum, Gymnema sylvestre, Trigonella foenum-graecum, Momordica charantia i Ficus benghalensis, które wykazują udokumentowane działanie w badaniach klinicznych i przedklinicznych.
[1] Różański H., Charakterystyka wybranych Metabolica pochodzenia roślinnego. Wydawnictwo Medyk. Warszawa 2006. Monografia. Różański H., Pietryja M.J., Kilar J., 2016: Zioła i substancje roślinne w fitoterapii i profilaktyce schorzeń wątroby, trzustki i pęcherzyka żółciowego. Zioła hepato- i pancreoprotekcyjne. X Franciszkańska Konferencja Zielarsko-Farmaceutyczna. Profilaktyka i terapia ziołami chorób przewodu pokarmowego, monografia naukowa pod. Red. Pietryja M.J. Herbarium św. Franciszka przy Klasztorze Braci Mniejszych Franciszkanów w Katowicach-Panewnikach. Katowice, 4 czerwca 2015 r., s. 80-118.
[2] Podbielkowski Z., Sudnik-Wójcikowska B., Słownik roślin użytkowych. PWRiL, Warszawa 2003, s. 410-411
[3] Lauber K., Wagner G., Flora Helvetica. Haupt Verlag, Bern-Stuttgart-Wien 2007, s. 664.
[4] Blaschek W., Wichtl-Teedrogen und Phytopharmaka. Ein Handbuch für die Praxis. 6. Auflage. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft Stuttgart 2016, s. 277-278.
[5] Hiller K., Melzig M.F., Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2010, s. 252.
[6] Pahlow M., Das große Buch der Heilpflanzen. Nikol Verlag, Hamburg 2015, s. 443.
[7] Ziemlinkij S.E, Liekartwiennyje rastjenia SSSR. Moskwa 1951, s. 374-375.
[8] Fintelmann V., Weiss R.F., Kuchta K., Lehrbuch Phytotherapie. Karl F. Haug Verlag Stuttgart 2017, s. 146.
[9] Kaniskow W., Liecziebnitie rastjenia na Bulgaria. Izdatielstwo Iztok-Zapad, Sofia, 2011, s. 452-453.
[10] Leclerc H., Precis de Phytotherapie. Masson et Cie Editeurs Libraires de L’Academie de Medecine, Paris 1954, s. 184-185.
[11] Dragendorff G., Die Heilpflanzen der Verschiedenen Völker und Zaiten ihre Anwendung, Wesentlichen Bestandtheile und Geschichte. Verlag von Ferdinand Enke, Stuttgart 1898, s. 317.
[12] Madaus G., Lehrbuch der biologischen Heilmittel. Mediamed Verlag, Ravensburg 1989, s. 1402-1407
[13] Podlewski J.K., Chwwalibogowska-Podlewska A., Leki współczesnej terapii. Medical Tribune Polska, Warszawa 2010. Wydanie XX, tom II, s. 967.
[14] Bäumler S., Heipflanzen Parxis Heute. Urban&Fischer, München 2007, s. 167-168.
[15] Różański H., Pietryja M.J., Kilar J., Zastosowanie roślin fitoncydowych w leczeniu i profilaktyce boreliozy (Borreliosis). VII Franciszkańska Konferencja Zielarsko-Farmaceutyczna. Zioła w dermatologii i kosmetologii, w odnowie biologicznej człowieka. Monografia naukowa, red. Marcelin Jan Pietryja. Herbarium św. Franciszka przy Klasztorze Braci Mniejszych Franciszkanów w Katowicach-Panewnikach. Recenzent dr hab. n. biol. Adam Stebel. Wydanie I. Katowice 2013, s. 60-107.
Tamus communis Linne = Tamus creticus Linne, czyli Dioscorea communis ( L. ) Caddick & Wilkin należy do rodziny pochrzynowatych – Dioscoreaceae. W niektórych układach zaliczany do rodzaju Smilax: Smilax rubra Willdenow. Jest to pnącze dorastające do 4 m długości, dwupienne. Liście spiczasto zakończone, niepodzielone, z długim ogonkiem, strzałkowate do sercowatych, około 8–15(–20) cm długości i 4–11(–16) cm szerokości, całobrzegie, ciemnozielone i błyszczące, z 3–9 zakrzywionymi żyłkami, ale z siateczkowatą nerwacją. Rzadko zdarzają się również okazy z liśćmi trójklapowymi, w kształcie włóczni, które Linneusz opisał jako oddzielny gatunek – Tamus creticus, ale obecnie traktuje się je jako odmiana. Kwiaty zebrane w grona; żeńskie są mniejsze. Kwiaty jednopłciowe, na szypułkach, zielonożółte, około 3–6 mm. Okwiat kwiatów męskich ma kształt urny lub jest dzwonkowaty, z sześcioma niemal równymi płatkami. Zawiera sześć pręcików i zredukowany słupek. Okwiat kwiatów żeńskich składa się z sześciu wąskich, małych płatków. W nich występuje dolna zalążnia z krótką szyjką; mogą występować również pręciki. Owoce są początkowo zielone, potem czerwone, rzadko żółtawe, okrągłe, drobnonasienne – jagody, o średnicy 10–12 mm, zawierające do 6 kulistych nasion. Wykształca podziemne bulwki spichrzowe. Kwitnie od maja do czerwca, czasem lipca.
Tamus communis występuje na Wyspach Kanaryjskich (stąd nazwa synonimowa Dioscorea canariensis Webb & Berthel.), Maderze, w Libii, Algierii, Maroko, Tunezji, na Cyprze, w Grecji, Libanie, Iraku, Iranie, Syrii, Turcji, Palestynie, w Bułgarii, we Włoszech, w Rumunii, na Sycylii, w Albanii, Francji, Portugalii, Hiszpanii, na Sardynii, Korsyce, w Szwajcarii, na Węgrzech, w południowej części Niemiec, w Austrii, w krajach byłej Jugosławii. Rośnie w zaroślach, lasach, nad rzekami.
Dawniej w Polsce rodzaj Tamus określano nazwą gronilec, przełaj lub taminek. Wg Erazma Majewskiego (1894 r.) Tamus communis był opisywany pod nazwą przestęp czarny, co jest moim zdaniem tragedią i nigdy pod tą nazwą nie powinien występować. Rodzaj przestęp – Bryonia należy do rodziny dyniowatych – Cucurbitaceae. W Polsce były niegdyś uprawiane: przestęp biały – Bryonia alba L. oraz przestęp dwupienny – Bryonia dioica Jacquin, ale to są zupełnie inne rośliny niż Tamus, obecnie czasem spotykane jako zdziczałe (kenofity). Również były i nadal są ważnymi roślinami leczniczymi.
Z kolei rodzaj Dioscorea posiada polską nazwę pochrzyn. Od nazwy rodzajowej pochrzyn pochodzi nazwa rodziny – pochrzynowate – Dioscoreaceae. Dioscorea były też opisywane pod nazwami polskimi bulwicha, grzebowój, helmia.
Gdybyśmy dostosowali się do polskiego nazewnictwa dawnego, to odpowiednio Tamus communis daje, np. gronilec lub taminek zwyczajny, albo pospolity (odpowiednio Tamus creticus – gronilec/taminek kreteński), natomiast w przypadku Dioscorea communis – pochrzyn zwyczajny lub pospolity.
Skąd zatem ten przestęp czarny? W języku niemieckim Tamus communis to Schmerwurz, Schmeerwurz lub Schmerzwurz, ale uwaga… również Schwarze Bryonie; czyli mamy pochodzenie mylnej nazwy, przełożono ją z języka niemieckiego. Co ciekawe w Anglii również znajdziemy nazwę black bryony, jednakże raczej wątpię aby dzieła angielskie w XVI-XVII wieku miały wpływ na nazewnictwo roślin w Polsce. Stawiam na źródła niemieckie i szwajcarskie, które stanowiły dla wielu polskich autorów główne źródło informacji.
Wykorzystywano różne części Tammus communis, głównie kłącza (dawniej nazywane korzeniem), ziele, liście i owoce. Surowce zawierają histaminopodobne związki, alkaloidy, śluzy (w kłączach 5%), glikoproteiny, związki fenantrenowe, olejek eteryczny(w kłączu ok. 1%), saponiny sterydowe (diosgenina jako aglikon)szczawian wapnia (długie rafidy), leukoantocyjany. Liście zawierają więcej alkaloidów i saponin. W owocach występuje likoksantyna (lycoxanthin), która należy do karotenoidów.
Liście, korzenie, owoce spożyte w nadmiarze powodują pieczenie w jamie ustnej, nudności, wymioty i biegunkę.
Sok z korzenia zapobiega łysieniu. Przetwory były stosowane w leczeniu reumatyzmu, obrzęków, siniaków (zewnętrznie). Małe dawki podane doustnie używano przy zaparciach, reumatyzmie, braku miesiączki, nerwobólach, a także w leczeniu raka. Dawki lecznicze preparatów doustnych są niestety bliskie trujących, powinny być dobierane indywidualnie. Stąd obecnie Tamus communis nie ma zastosowania wewnętrznego i ja osobiście odradzam jego stosowanie. W medycynie biologicznej i homeopatii pranalewki oraz D1-D3. Wg Madausa etanol 45%. Surowcem jest świeże kłącze.
Szczawian wapnia powoduje mikroskaleczenia skóry i błon śluzowych, działa drażniąco. W mikroskaleczenia wnikają histaminopodobne związki, alkaloidy, olejek, glikoproteiny i saponiny, ponadto kwasy organiczne, które wywołują dalsze drażnienie, co przejawia się przejściowym stanem zapalnym i wysiękiem. Takie działanie, początkowo bodźcowe, drażniące było wykorzystywane często w chorobach reumatycznych, w leczeniu schorzeń skórnych zastarzałych, ponadto przy nerwobólach. Potem saponiny sterydowe zawarte w Tomus communis działają jak steroidowe leki przeciwzapalne, znoszą zapalenie i podrażnienie, powodują resorpcję wysięków i krwiaków (np. po urazie). Jednocześnie saponiny dają też efekt znieczulenia miejscowego, a przez poprawienie ruchliwości stawów z powodu ustąpienia obrzęku, przynosząc ulgę choremu. Niektóre osoby mogą jednak bardzo silnie reagować na drażniące substancje, wręcz alergicznie, przez co nie będą mogły stosować Tamus communis.
Podczas kursu omówione zostaną sposoby leczenia wielu popularnych chorób skóry, włosów i paznokci, ponadto metody profilaktyki schorzeń dermatologicznych. Dużo miejsca poświęcimy metodom pięlęgnowania skóry, włosów i paznokci. Ważnym uzupełnieniem będzie „Niezbędnik kosmetyczki i dermatologa” – skondensowana wiedza na temat roślin, minerałów, substancji pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, witamin, syntetycznych substancji chemicznych stosowanych w pielęgnowaniu skóry, leczeniu i profilaktyce chorób skóry włosów i paznokci, wraz ze sposobami ich użycia i zastosowania.
PROWADZĄCY: dr n. biol. Henryk Różański, dr n. biol. Dominik Wróbel
FORMA KURSU: e-learning – kurs prowadzony jest w całości on-line
Zajęcia raz w miesiącu, w soboty, od 8:00 do 12:00.
Przetacznik bobowniczek – Veronica beccabunga Linne w dawnych systemach zaliczany był do rodziny trędownikowatych – Scrophulariaceae. W nowszych układach taksonomicznych do rodziny przetacznikowatych – Veronicaceae lub babkowatych – Plantaginaceae. Z punktu widzenia biologicznego wszystkie wspomniane przynależności rodzaju Veronica są poprawne, prawidłowe i nie ma co dyskutować o wyższości jednego układu systematycznego nad drugim.
Przetacznik bobowniczek – Veronica beccabunga L.(niem. Bachbunge, Bach-Ehrenpreis , ang. European speedwell, brooklime) jest rośliną wieloletnią, która dorasta do 50 cm długości. Łodyga może pokładać się i ukorzeniać. Jest prawie obła. Wykształca płożące kłącze. Cylindryczna, mięsista łodyga jest pusta w środku. Eliptyczne, nieco mięsiste, tępo zakończone, zaokrąglone liście, zwłaszcza dolne, mają ogonki. Brzegi liści są ząbkowane. Liście mają kształt okrągławo-eliptyczny lub podługowato-eliptyczny. Grona kwiatowe luźne, wielokwiatowe, szypułki kwiatowe do 2 razy dłuższe od przysadek. Kwiaty błękitne, z ciemniejszymi żyłkami. Torebka okrągława, płytko wycięta. Kwitnie od maja do września.
Przetacznik bobowniczek rośnie przy ciekach i zbiornikach wodnych, może nawet być zanurzony w wodzie. Rozpowszechniony na całym obszarze Polski. Występuje w strefach umiarkowanych Azji, w Indiach, Pakistanie, Nepalu, Japonii, w Afryce Północnej i na Wyspach Kanaryjskich.
Surowcem jest ziele – Herba Beccabungae (niem. Bachbungenkraut, Wasserbungenkraut), czasem cała roślina wraz z kłączami, w czasie kwitnienia.
W medycynie ludowej stosowany jako środek rozwalniający, moczopędny, „czyszczący krew”, przy chorobach skórnych, metabolicznych, wątroby. Ponadto w leczeniu czerwonki, skrofulozy, schorzeń płucnych, chorób dziąseł, kamicy moczowej. Pobudza apetyt i przemianę materii.
Wg Madausa bobowniczek to dobry środek moczopędny i wykrztuśny.
Przetacznik bobowniczek można spożywać na surowo (młode pędy, liście), w celach leczniczych 10 g 1-2 razy dziennie.
Macerat – Maceratio Beccabungae 1:20 na wodzie: 50 ml 2-3 razy dziennie. Także w leczeniu stanów zapalnych skóry, również skóry owłosionej głowy (okłady, płukanki, obmywania).
Napar – Infusum Beccabungae 1-1,5% – 2-3 razy dziennie po 100-200 ml. Również do okładów, płukanek i przemywań.
Nalewka na świeżym zielu lub suchym zielu przetacznika bobowniczka, również intrakt (Tinctura, Intractum Beccabungae) 1:10 na etanolu 60%; 5 ml 2-3 razy dziennie, także do przemywania, pędzlowania zmian skórnych i na błonach śluzowych; płukania (1 łyżka nalewki/intraktu na 100-200 ml wody.
Kosmetyki (kremy, mleczko) zawierające 5-10% nalewki lub 10% naparu do pielęgnowania skóry atopowej, łuszczycowej, z trądzikiem. Maści 5-10% w leczeniu stanów zapalnych skóry.
Preparaty z przetacznika bobowniczka można stosować w leczeniu stanów zapalanych układu pokarmowego, układu moczowego i oddechowego, w zapaleniu narządów płciowych, przy stanach zapalnych skóry i oczu. Do nosa sok z bobowniczka po kilka kropli przy katarze i stanach zapalnych również w przebiegu alergii siennej. Także macerat 1:10-20 na soli fizjologicznej lub płynie Ringera, do nebulizacji, irygacji, zakroplenia nosa i zatok.
Przetacznik bobowniczek wywiera wpływ ochronny na wątrobę i trzustkę, żółciopędny i lekko przeciwbólowy. Hamuje krwawienia, np. dziąseł. Przyspiesza gojenie ran i owrzodzeń.
Liść drzewa oliwnego – Folium Oleae pochodzi z gatunku oliwka europejska – Olea europaea Linne, z rodziny Oleaceae. Jest surowcem farmakopealnym.
Wg Farmakopei Polskiej XI-XIII surowcem jest wysuszony liść, zawierający nie mniej niż 5% oleuropeiny (C25H32O13, o masie cząsteczkowej 540,5).
W liściach oliwki znajdują się pochodne tyrozolu i hydroksytyrozolu (oleuropeina) w ilości ok. 6-9%.
Pod względem chemicznym oleuropeina jest glikozylowanym sekoirydoidem. Spośród irydoidów wyodrębniono również loganinę i ketologaninę.
Oleaceina powstaje z oleuropeiny podczas suszenia liści. W grupie flawonoidów liści oliwnych stwierdzono luteolinę, apigeninę, diosmetynę i rutynę.
W liściach wykryto alkaloidy (cynchonina, cynchonidyna i dwuhydrocynchonidyna).
Oleaceina i podobne związki są inhibitorami konwertazy angiotensyny ACEI (angiotensin-converting-enzyme inhibitors).
Wyciągi z liści drzewa oliwnego rozszerzają naczynia wieńcowe, obniżają ciśnienie krwi, działają przeciwmiażdżycowo, antyarytmicznie i spazmolitycznie. Obniżają poziom glukozy we krwi.
Nalewki są bardziej efektywne ze względu na trudno rozpuszczalne związki czynne w wodzie.
Nalewka z liści 1:10 na etanolu 70% jest zażywana 2-3 razy dziennie po 5 ml. Napary z 2-2,5 g liści na 150-200 ml są przyjmowane w ilości 3-4 filiżanek dziennie. W handlu dostępne są preparaty oparte na ekstraktach standaryzowanych (z liści oliwnych).
Liść borówki – Folium Myrtylli zalecany przy cukrzycy jest pozyskiwany z gatunku borówka czernica – Vaccinum myrtillus L.. Od XIX wieku przypisywane są borówce właściwości obniżania poziomu cukru we krwi oraz zmniejszania wydalania cukru wraz z moczem.
Liść borówki jest bogaty w garbniki (ok. 15-20%), flawonoidy, trójterpeny (kwas ursolowy, beta-amyryna, kwas oleanolowy), glikozydy fenolowe (arbutyna), kwas chinowy i biopierwiastki (chrom – 9 ppm, mangan, magnez, potas).
W owocach borówki znajdują się antocyjanidyny (3%): procyjanidyna B1, B2, B3, B4; glikozyd fenolowy pochodny kwasu galusowego – myrtylina i neomyrtylina.
Wśród flawonoidów zidentyfikowano kwercytrynę, izokwercytrynę, astragalinę, hiperozyd, związki flawanu z katechina i epikatechiną.
Kwasy fenolowe są reprezentowane przez kwas kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy, o-kumarowy, m-kumarowy, gallowy, ferulowy, syringowy, protokatechowy, wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy.
W owocach stwierdzono obecność alkaloidów chinolizydynowych (myrtin, epimyrtin).
W liściach i owocach jest również hydrochinon i jego glikozyd – arbutyna. Zarówno liście, jak i owoce borówki zwiększają diurezę i działają ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie.
Zwrócono również uwagę na venoprotekcyjne (ochronne działanie na naczynia) właściwości antocyjanozydów borówki.
Flawonoidy i antocyjanozydy poprawiają krążenie w naczyniach włosowatych oka, zapobiegają degeneracji ścian naczyń, działają antyagregacyjnie i przeciwzawałowo. Hamują zmiany miażdżycowe w naczyniach. Wyciągi z owoców obniżają poziom cholesterolu i triglicerydów we krwi. Właściwości te skłoniły wiele firm do opracowania leków i suplementów zawierających ekstrakt z borówki standaryzowany na zawartość procyjanidyn. Polecane są osobom cierpiącym na choroby siatkówki (retinopatie), naczyniówki, miażdżycę, cukrzycę, chorobę wieńcową, oraz przy zaburzeniach krążenia obwodowego.
W XX wieku wyizolowano z liści borówki pochodną kwasu galusowego – myrtylinę i neomyrtylinę. Właśnie tym związkom przypisywane jest działanie hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe). Określano je nawet mianem „insuliny roślinnej”. Eksperymentalnie, za pomocą wyciągu z liści borówki, utrzymywano prawidłowy poziom cukru u psów, którym usunięto fragment trzustki wytwarzający insulinę. Późniejsze badania wykazały również znaczną zawartość chromu w liściach borówki, który cechuje się dobrą biodostępnością i ma również właściwości przeciwcukrzycowe.
Najprostszym przetworem galenowym z owoców borówki jest odwar 1,5-3%, który można pić codziennie w ilości 200 ml. Z liści również sporządzany jest odwar, lecz nie nadaje się on do długotrwałego stosowania, bowiem może wywołać zaparcie. W przypadku nieżytu przewodu pokarmowego (biegunka, stan zapalny) odwar z liści borówki najlepiej zażywać co 2-3 godziny małymi porcjami (po 100 ml). Jest to bardzo skuteczny środek przeciwbiegunkowy. Z owoców przygotowywane są nalewki lecznicze.
Biegunka – Diarrhoejest to wielokrotne w ciągu doby wypróżnianie płynnej lub półpłynnej treści pokarmowej, związane ze wzmożoną czynnością ruchową jelit i zaburzeniami trawienia i wchłaniania. W wydalonej treści najczęściej można zaobserwować niestrawione cząstki pokarmowe.
Biegunka jest jedynie objawem i może być wywołana wieloma czynnikami: 1. Czynniki psychiczne (stres, szok, emocje);
W naszym klimacie biegunki są często spowodowane infekcją wirusową, dlatego wówczas nie ma sensu podawać antybiotyków, czy sulfonamidów, natomiast bardzo wartościowe stają się w tych przypadkach preparaty roślinne o wielokierunkowym działaniu.
Lekami i suplementami ziołowymi można również leczyć biegunki wywołane nerwicą jelit (Neurosis intestini), niestrawnością gnilną (Dyspepsia putrida), niestrawnością jelit ostrą i zwykłą – fermentacyjną (Dyspepsia intestini acuta et simplex), nieżytem jelit (Colitis, Enterocolitis) i nieżytem żołądka (Gastritis).
Przy biegunkach wywołanych bezkręgowcami pasożytniczymi i bakteriami zakaźnymi konieczne jest zastosowanie chemioterapii (sulfonamidy, antybiotyki), którą można uzupełnić racjonalnie w fitoterapię (łagodzenie stanów zapalnych, zapobieganie skurczom i wzdęciom).
Leczenie biegunek może być dwojakie:
1. Leczenie przyczynowe, np. przy użyciu leków przeciwbakteryjnych, leków przeciwpasożytniczych (antiparasitica).
Środki przeciwbiegunkowe powodują zahamowanie nadmiernych ruchów perystaltycznych jelit, przedłużają czas przebywania treści pokarmowej w przewodzie pokarmowym, niektóre mają działanie chemioterapeutyczne (hamujące rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych), przeciwpasożytnicze, przeciwzapalne i absorbujące. Istotne są również preparaty roślinne wspomagające odnowę symbiotycznej mikroflory przewodu pokarmowego, która zostaje zdegradowana w przebiegu nieżytu układu pokarmowego.
Roślinne preparaty przeciwbiegunkowe zaliczamy do 4 głównych grup fitofarmakologicznych: 1. Spazmolityczne
2. Koloidalne i śluzowe 3. Ściągające 4. Adsorpcyjne (wiążące niektóre ciała chemiczne)
Do leków przeciwbiegunkowych parasympatykolitycznych (cholinolitycznych) należą substancje będące konkurencyjnymi antagonistami acetylocholiny w receptorach cholinergicznych, przez co znoszą objawy pobudzania układu przywspółczulnego, np. atropina, hioscyna. Atropina i hioscyna występują w pokrzyku wilczej jagodzie – Atropa belladona, w lulku czarnymHyoscyamus niger i w bieluniu dziędzierzawieDatura stramonium. Alkaloidy te zmniejszają napięcie mięśni gładkich i hamują ruchy robaczkowe układu pokarmowego. Należy je podawać łącznie z lekami przeciwzapalnymi i w razie potrzeby z chemioterapeutykami.
Obecnie w sprzedaży znajdują się preparaty zawierające hioscynę wydawane bez recepty. Zawierają one w 1 drażetce 10 mg hioscyny (butylscopolaminum), której dawka terapeutyczna wynosi 10-20 mg 3 razy dziennie.
Papaweryna, chelidonina, berberyna poprzez hamowanie fosfodiesterazy działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Chelidonina i berberyna dodatkowo wykazują właściwości żółciopędne, pierwotniakobójcze, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Wymienione alkaloidy występują między innymi w zielu i korzeniu glistnika jaskółcze ziele – Herba et Radix Chelidonii, w zielu siwca żółtego – Herba Glauci flavi, w zielu i kłączach krwicy (krwiowca) kanadyjskiego – Herba et Rhizoma Sanguinariae canadensis. Podobne właściwości lecznicze posiada ziele dymnicy – Herba Fumariae, zasobne w alkaloidy (protopina, protoberberyna, fumarofina, fumarytryna, fumarycyna, fumarylina). Wyciągi z liści, kory, pędów i korzenia berberysu (kwaśnicy – Berberis vulgaris L.) są bogate w alkaloidy: berberynę, berbaminę, oksykantynę, palmatynę, protopinę, kryptopinę i narkotynę, o wyraźnym działaniu przeciwbólowym, rozkurczowym, przeciwdrobnoustrojowym, żółciopędnym i zapierającym. W ziołolecznictwie wykorzystywane są różne części berberysu do sporządzania prostych i skutecznych w działaniu przetworów galenowych.
Z surowców pozyskanych z wymienionych roślin przygotowuje się napar – Infusum: 1 łyżka rozdrobnionego surowca na 1 szklankę wrzącej wody; parzyć pod przykryciem 30-40 minut, przecedzić. Napar należy przyjmować w dawce 30-50 ml 4 razy dziennie.
Obecnie w kraju nie jest stosowana w lecznictwie chelidonina, sangwinaryna i berberyna w formie chlorowodorku, bromowodorku lub siarczanu. Wyciągi z glistnika są zalecane w leczeniu nieżytów przewodu pokarmowego i zaburzeń czynności układu żółciowego. Glistnik jest najczęściej kojarzony z krwawnikiem, mniszkiem i miętą oraz ziołami gorzkimi. Takie połączenie może być wykorzystane w leczeniu bolesnego parcia na odbyt, jakie występuje w przebiegu niektórych biegunek.
Nieżyt przewodu pokarmowego jest powodem podrażnienia i uszkodzenia błony śluzowej jelit. Błona staje się bardzo wrażliwa na toksyny grzybów, bakterii patogennych, czynniki chemiczne w pokarmie, antygeny wirusowe, co przejawia się w jej przekrwieniu, drobnych krwawieniach, wysiękach zapalnych i rozwoju zespołu upośledzonego wchłaniania. Dłużej trwający zły stan czynnościowy jelit prowadzi do zaburzeń wodno-elektrolitowych organizmu. Biegunki są również powodem zniszczenia symbiotycznej mikroflory przewodu pokarmowego. Fitoterapia dysponuje środkami, które można wykorzystać do osłonięcia (ochrony) podrażnionej śluzówki i odizolowania tkanek od podrażniających czynników. Niektóre z substancji roślinnych zmniejszą również spustoszenia w symbiotycznej mikroflorze oraz ułatwią odbudowanie pożytecznej mikroflory, dzięki właściwościom prebiotycznym. Prebiotyki roślinne umożliwiają zasiedlenie przewodu pokarmowego pożytecznymi bakteriami, wprowadzanymi w formie probiotyków (kultur wyselekcjonowanych bakterii). Aby probiotyki były efektywne, muszą być równocześnie wprowadzone do układu pokarmowego prebiotyki. Należą tutaj surowce zasobne w poligalakturoniany, inulinę i arabinogalaktany. Spośród dostępnych na rynku surowców można wymienić:
1. Bulwa słonecznika bulwiastego (topinambur) – Tuber Helianthi tuberosi; bogata w inulinę (40-50%) i inne oligosacharydy będące pożywką dla bifidobakterii; składnik preparatów w tabletkach, zawierających 400 i 500 mg ekstraktu z bulwy.
2. Kłącze perzu – Rhizoma Graminis (Agropyri); bogate w fruktany (8-12%), śluzy (10%), cyklitole (3-5%), kwas glikolowy i jabłkowy,krzemiany o działaniu prebiotycznym; zalecany odwar sporządzony z 1 łyżki na 1 szklankę wody; gotować 3-5 minut, odstawić na 30 minut, przecedzić. Pić 4 razy dziennie po 100 ml.
3. Korzeń omanu – Radix Inulae; zasobny w inulinę (40-50%), laktony seskwiterpenowe, olejek eteryczny, poliacetyleny i triterpeny; znany głównie jako expectorans. Mało wykorzystywany w Polsce jako środek prebiotyczny i poprawiający trawienie, a także wyraźnie rozkurczowy i przeciwgnilny. W przypadku biegunki korzystny jest odwar z korzenia Decoctum Inulae: 1 łyżka na 1 szklankę wrzącej wody; gotować 5 minut; odstawić na 30 minut, przecedzić. Pić 4-5 razy dziennie po 100 ml.
4. Korzeń cykorii podróżnika – Radix Cichorii, bogaty w inulinę (do 60%), flawonoidy, fenolokwasy (kwas chlorogenowy, kwas cykoriowy), laktony germakranolidowe i gwajanolidowe, trójterpeny i hydroksykumaryny. W leczeniu biegunek zalecany odwar (1 łyżka na szklankę wody) gotowany przez 3-5 minut, w ilości 100-150 ml 4-6 razy dziennie.
5. Korzeń mniszka – Radix Taraxaci, zawiera inulinę (do 40%), kwasy fenolowe (kwas kawowy, chlorogenowy, cykoriowy), laktony seskwiterpenowe, trójterpeny, fitosterole, glikozydy fenylopropanoidowe (syryngina), goryczkę – taraksacynę. Napar, sok i nalewka z mniszka pobudzają wydzielanie soków trawiennych, zwiększają produkcję i uwalnianie żółci, rozkurczają mięśnie gładkie; działają lipotropowo, przeciwcukrzycowo i hepatoprotekcyjnie. Napar z mniszka – Infusum Taraxaci (1 łyżka na 1 szklankę wrzącej wody) pić co 6 godzin po 100-150 ml. W leczeniu biegunki wskazane są wyciągi wodne z korzenia mniszka.
Należy zwalczyć panujący stereotyp zalecania środków śluzowych jedynie w leczeniu zaparć i traktowania ich jedynie jako produkty łagodnie przeczyszczające. Trzeba wykorzystywać ich właściwości łagodzące, ochronne, prebiotyczne i przeciwzapalne – również w leczeniu biegunki. Substancje śluzowe mają zdolność wiązania wody i wraz z nią wielu ksenobiotyków (substancji obcych organizmowi), jadów i patogenów. Badania, jakie przeprowadziłem na zwierzętach gospodarskich wielokrotnie potwierdziły fakt zapobiegania i zwalczania biegunek za pomocą preparatów bogatych w śluzy i pektyny z dodatkiem składników antyseptycznych i rozkurczowych. Śluzy mają zdolność unieruchamiania wirusów, bakterii, pierwotniaków, utrudniają inwazję patogenów do tkanek. Przyśpieszają gojenie nadżerek błon śluzowych i zasiedlenie przewodu pokarmowego przez pożądane bakterie. Badania, jakie przeprowadziłem w latach 2005-2006 dowiodły również szkodliwości stosowania w fitoterapii biegunek u zwierząt wyłącznie silnych preparatów garbnikowych. Monoterapia biegunek za pomocą wyłącznie ziół garbnikowych powodowała inaktywację enzymów trawiennych (dysenzymia z powodu inaktywacji enzymów) i nadmierną denaturację powierzchni błon śluzowych przewodu pokarmowego, co niejednokrotnie potęgowało skutki zespołu zaburzonego wchłaniania i wydłużało proces przywracania równowagi w układzie pokarmowym. Nasiały się wówczas objawy niestrawności pokarmu, z powodu zmniejszenia wydzielania soków trawiennych. W leczeniu nieżytu przewodu pokarmowego należy zastosować równocześnie kilka preparatów o różnych kierunkach działania farmakologicznego. Obok środków typowo ściągających warto podawać preparaty pobudzające produkcję soków trawiennych, wzmagających regenerację tkanek, hamujących stan zapalny, czyli stopniowo aktywujących prawidłowe czynności układu pokarmowego.
Śluzy są to mieszaniny polisacharydów, alkoholi cukrowych i kwasów uronowych, mające zdolność tworzenia układów koloidalnych w środowisku wodnym. Do popularnych surowców śluzowych należą: korzeń prawoślazu Radix Altheae (8-20%), nasienie lnu Semen Lini (12-20%), nasienie babki płesznika – Semen Psylli (10-15%), nasienie babki jajowatej – Semen Plantaginis ovatae (12-25%) nasienie kozieradki – Semen Foenugraeci = Trigonellae (20-30%), liść prawoślazu – Folium Altheae (5-8%), bulwa salepu – Tuber Salep (48%), kwiat dziewanny – Flos Verbasci (3-5%). Surowce te obok śluzów zawierają również inne cenne składniki: irydoidy (Plantago), sponiny (Trigonella), fenolokwasy (Plantaginis, Trigonella), flawonoidy (Althaea, Trigonella, Verbascum, Malva), allantoina (Althaea, Trigonella, Plantago, Acer), o działaniu antyseptycznym, przeciwzapalnym, spazmolitycznym i regenerującym. Z ziół śluzowych przyrządza się napar – Infusum. 1-2 łyżki rozdrobnionego surowca należy zalać 1-2 szklankami wrzącej wody, odstawić na 30-40 minut, po czym przecedzić przez sito. Dobrej jakości surowiec zapewni uzyskanie naparu o dużej lepkości. Napar można przyjmować kilka razy dziennie po 100-150 ml.
Pektyny (E 440) są to wielkocząsteczkowe związki zbudowane z galaktanu, arabanu i z galakturonianu (heteropolisacharydy). Należą do polimerów. U roślin często występują w formie związanej z wapniem (pektynian wapnia) budując ściany komórkowe (tzw. blaszkę środkową).
Charakterystyczną właściwością substancji pektynowych jest zdolność żelowania. Pektyny tworzą żele z sokami owocowymi, jeśli obecna jest odpowiednia ilość cukru i kwasu, dzięki czemu odgrywają istotną rolę w krzepnięciu galaretek i dżemów. Pektyny przeważnie występują w owocach roślin leczniczych. Ilość ich może dochodzić do kilku procent suchej masy. Dużo substancji pektynowych jest w bulwach rzodkwi (do 20%) oraz w soku komórkowym owoców cytrusowych (Aurantioideae). Zawartość pektyn w pozostałych roślinach (owoce): maliny (1,60-1,80%), jabłka sadowe (0,50%), poziomki (1,50%), dziki bez czarny (1,40%), berberys (1%), głóg (1,50%), śliwa tarnina (0,73%), aronia (0,50%), borówka (0,50-063%), jeżyna (0,80%), porzeczka czarna (0,97%), żurawina (0,71%).
Pektyny mają coraz większe znaczenie w lecznictwie. Wykazują właściwości przeciwbakteryjne, absorpcyjne (pochłaniające), przeciwbiegunkowe, przeciwmiażdżycowe i przeciwkrwotoczne (przyśpieszają krzepnięcie krwi). Regulują wypróżnienia i pasaż treści pokarmowej. Łagodzą stany zapalne. Likwidują zaburzenia trawienne. Można je stosować w formie naturalnej lub jako preparaty farmakologiczne (tabletki, granulaty, kapsułki, proszki do sporządzania napoju). Tworzą sprzyjające środowisko do rozwoju prawidłowej flory bakteryjnej w jelitach. Zmniejszają łaknienie, dlatego są wykorzystywane w leczeniu otyłości. Silniejsze właściwości przeciwbiegunkowe wykazują w połączeniu z glinką, bentonitem, tlenkiem cynku oraz polivinylopirolidonem.
Do środków absorbujących należą substancje mające zdolność wiązania (pochłaniania) w przewodzie pokarmowym różnych związków chemicznych (np. metali, toksyn pierwotniaków, toksyn bakteryjnych, alergenów, leków). Najtańszymi i najbardziej uniwersalnymi są węgle o podwyższonej sorpcyjności. Węgiel drzewnyCarbo ligni, węgiel aktywowany – Carbo activatus, węgiel zwierzęcy –Carbo animalis. Sprzedawane są pod nazwą węgiel leczniczy – Carbo medicinalis. Obok glinki koalinowej i klinoptilolitu to najstarsze substancje przeciwbiegunkowe absorpcyjne.
Węgiel aktywny uzyskiwany jest przez wyprażanie węgla drzewnego, węgla kamiennego lub zwierzęcego w piecach bez dostępu powietrza. Powoduje to otwarcie węglowych centrów aktywnych mających zdolność pochłaniania, którą można wyrazić liczbą metylenową (dobre węgle aktywne mają liczbę metylenową 200-270 mg/g) i liczbą jodową (dla wysokiej klasy węgli aktywnych liczba ta wynosi 1000-1300 mg/g). Węgiel leczniczy pochłania gazy (usuwa wzdęcia), alkohole (1 g węgla pochłania 300 mg etanolu, 400 mg fenolu, 1800 mg chlorku rtęci, 800 mg morfiny), toksyny bakteryjne, wydzieliny zapalne błon śluzowych, alkaloidy, antybiotyki, metale ciężkie, fenole, salicylany, białka. Węgle słabo pochłaniają kwasy, zasady, siarczan żelaza, cyjanki i sulfonylomocznik. Węgla aktywnego nie ma sensu podawać z innymi lekami, bowiem pochłania on wszystko, co napotka w przewodzie pokarmowym. Węgiel drzewny działa przeciwbiegunkowo w dawkach conajmniej 5-6 g/dobę (4 razy dziennie po 1-1,5 g). Śluzy obniżają właściwości chłonne węgla leczniczego.
Toksyny białkowe, wiele metali oraz alkaloidy wytrącane są i unieczynniane przez taninę (Tanninum). Tanina w formie glikozydu zbudowana jest, z co najmniej dwóch cząsteczek kwasu galusowego i glukozy. Posiada cierpki smak. W dawkach leczniczych ścina białka na powierzchni tkanek, tworząc ochronną błonkę izolującą tkankę od bodźców zapalnych. Wywołuje skurcz naczyń krwionośnych, zmniejszając przekrwienie zapalne. Zmniejsza przepuszczalność śródbłonków naczyń włosowatych, hamując wysięk zapalny i drobne krwawienia. Zmniejsza obrzęk tkanek. Poraża zakończenia czuciowe, działając znieczulająco miejscowo. Posiada właściwości przeciwbakteryjne, pierwotniakobójcze i przeciwgrzybicze. W dużych dawkach powoduje denaturację białka wewnątrz komórek, doprowadzając do ich obumarcia. Tanina występuje w galasach dębowych (50-65%) oraz galasach sumaka – Rhus semialata Murr. (60-75%). Tanina zaliczana jest do garbników. W leczeniu biegunek używano napar z galasów – Infusum Gallae, który sporządzano z 5-15 g surowca na 180 ml wrzącej wody i podawano małymi porcjami w ciągu dnia. W formie sproszkowanej 1 g 4 razy dziennie.
Podobne działanie lecznicze mają wodne wyciągi z ziół garbnikowych. Zawartość garbników w surowcach zielarskich jest różna: kora dębu – Cortex Quercus (12-14%), kora i liść oczaru – Cortex et Folium Hamamelidis (3-10%), ziele srebrnika – Herba Anserinae (8-10%), kłącze wężownika – Rhizoma Bistortae (15-20%), kłącze pięciornika – Rhizoma Tormentillae (15-20%), ziele rzepiku – Herba Agrimoniae (5-8%), liść borówki czernicy – Folium Myrtilli(15-20%, liść maliny – Folium Rubi idaei (5-8%), liść jeżyny – Folium Rubi fruticosi (8-12%), liść orzecha włoskiego – Folium Juglandis (10-12%), ziele bodziszków – Herba Geranii (8-16%), ziele przywrotnika – Herba Alchemillae (8-12%).
Z wymienionych surowców przygotowuje się odwar – Decoctum, biorąc 5-10 g rozdrobnionego zioła na 200 ml wody; gotować 5 minut; odstawić na 30-40 minut, po czym przecedzić. Doustnie 100 ml odwaru co 6 godzin.
W krajowym i zagranicznym obrocie handlowym znajdują się preparaty oparte na taninie. W tabletce znajduje się od 300 do 500 mg albuminianu taniny. W niektórych preparatach jest ona skojarzona z salicylanem fenylu (300 mg/tabl.), który dodatkowo działa odkażająco i przeciwzapalnie. Dawka lecznicza Tanninum albuminatum wynosi 0,5-1 g 3-4 razy dziennie.
Działanie ściągające garbników, uzupełnione o silne właściwości bakteriobójcze prezentują również niektóre zioła, np. ziele cząbru – Herba Saturejae, ziele tymianku – Herba Thymi, ziele majeranku – Herba Majoranae, liść szałwii – Folium Salviae, liść (ziele) mięty – Folium (Herba) Menthae, ziele bazylii – Herba Basylici.
Nazwa surowca
Garbniki
Składniki bakteriostatyczne, bakteriobójcze, fungistatyczne, przeciwpierwotniakowe i przeciwzapalne
Napar – Infusum Salviae 10%: 100 ml co 4-6 godzin.
Herba Saturejae, ziele cząbru
5-8%
Olejek eteryczny – 0,5-2%; Olejek cząbrowy Oleum Saturejae zawiera ok. 50-62% tymolu, 9-10% p-cymenu, spatulenol (4-6%), karwakrol (6-8%), metyl-tymol (5-6%), beta-kariofilen (4-5%), gamma-terpinen (3-4%). Niektóre odmiany i gatunki cząbru (np. Satureja laxiflora Koch) są bardzo bogate w tymol (63-64%) i terpinen (11-12%), mniej w karwakrol (4-5%), geraniol (3-4%) i octan geranylu (3%). Satureja boissieri wytwarza olejek eteryczny zawierający 44-45% karwakrolu i 35% p-cymenu. Olejek eteryczny Satureja icarica zawiera 59-60% karwakrolu, 15-16% p-cymenu i 2% metyl-karwakrolu.
Napar – Infusum Saturejae 10%: 100 ml co 4-6 godzin.
W związku z tym, że wymienione zioła zawierają składniki o szerokim działaniu, korzystnym w leczeniu nieżytu przewodu pokarmowego, powinny zostać uwzględnione przy wyborze preparatu roślinnego.
Najbardziej wartościowe są jednak mieszanki ziołowe, łączące w sobie właściwości wszystkich grup ziół pomocnych w leczeniu biegunki:
Rp. Mieszanka przeciwbiegunkowa
Ziele cząbru lub lebiodki – 1 część
Ziele dymnicy lub glistnika – 1 część
Ziele przywrotnika 1 część
Korzeń mniszka – 1 część
Ziele rzepiku 1 część
Zioła wymieszać. 2 łyżki mieszanki zalać 2 szklankami wody, zagotować i odstawić na 30 minut, przecedzić. Pić 4-5 razy dziennie po 100-150 ml.
XI konferencja naukowa Rośliny zielarskie, kosmetyki naturalne i żywność funkcjonalna. Zioła z bliska i z daleka 8-9 maja 2025 roku Kampus Politechniczny Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie Krosno, ul. J. Dmochowskiego 12
8 maja 2025 – CZWARTEK
8:30 otwarcie konferencji
Franciszek Tereszkiewicz – Kanclerz Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie
dr hab. Zbigniew Barabasz, prof. PANS – Rektor Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie
Piotr Przytocki – Prezydent Miasta Krosna
9:00 prof. dr hab. Bogusław Buszewski: Wyzwania współczesnej chemii analitycznej (członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu; Kujawsko-Pomorskie Centrum Naukowo-Technologiczne im. prof. Jana Czochralskiego)
9:20 prof. dr hab. Zbigniew Dobrzański:Kwercetyna i resweratrol, nowe spojrzenie na polifenole (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu)
9:40 prof. dr hab. Iwona Wawer:Ekstrakcja nadkrytycznym dwutlenkiem węgla – zastosowanie w zielarstwie
10:00 dr hab. Grażyna Zawiślak:Cząber górski (Satureja montana L.) – niedoceniona perła wśród roślin aromatycznych w Polsce (Katedra Warzywnictwa i Zielarstwa, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie)
10:20 dr Mateusz Sikora:Od eksperymentu do symulacji:czego nauczyła nas pandemia o białkach pokrytych cukrami (Małopolskie Centrum Biotechnologii, Max Planck Institute of Biophysics)
Dyskusja
10:50-11:20 przerwa kawowa
11:20 prof. dr hab. Antoni Szumny:Artefakty w fitochemii, czyli jak naukowiec wprowadza w błąd (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu)
11:40 dr hab. inż. Elżbieta Sikora:Upcykling jako źródło pełnowartościowych surowców – nowa koncepcja w branży kosmetycznej? (Politechnika Krakowska)
12:00 prof. dr hab. inż. Anna Sokół-Łętowska, prof. dr hab. Alicja Kucharska: Liście brzozy – charakterystyka i właściwości (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu)
12:20 prof. dr hab. Bożena Muszyńska: Kierunki badań grzybów jadalnych/leczniczych na Wydziale Farmaceutycznym UJ CM (Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum)
12:40 prof. dr hab. Elżbieta Pisulewska:Ziołolecznictwo w średniowiecznym Krakowie (Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
Dyskusja
13:00-14:30 przerwa obiadowa
14:30 dr n. med. Krzysztof Błecha:Fitoterapia w SIBO (Centrum Ziołolecznictwa Ojca Grzegorza Sroki)
14:50 dr Agata Król:Kwiaty jadalne (Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Medyczny w Gdańsku)
15:10 dr n. med Anna Siwiec:Zioła z daleka i z bliska (Wydział Medyczny, Uniwersytet Rzeszowski)
15:30 dr Karolina Wojtunik-Kulesza:Wpływ S-(+)-karwonu na procesy zapamiętywania (Uniwersytet Medyczny w Lublinie)
Dyskusja
16:00-16:30 przerwa kawowa
16:30 prof. dr hab. Ewa Stachowska:Nutripsychiatria – jak odżywić mózg? (Katedra i Zakładu Żywienia Człowieka i Metaboliki, Pomorski Uniwersytet Medyczny)
16:50 mgr Ewa Rogala:Olejki eteryczne jako wsparcie w terapiach skóry (Instytut Botaniki Dermatologicznej w Warszawie)
17:10 dr n. med. Dorota Szumny:Diagnostyka i leczenie jaskry- Glaucoma (Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu)
17:30 mgr inż. Małgorzata Cicha-Jeleń:Coprinus comatus – samodestrukcyjny grzyb z wielkim potencjałem (Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum)
Dyskusja
Podsumowanie I dnia konferencji
18:30-24:00 kolacja
II Dzień konferencji
9 maja, piątek
8:30 prof. dr hab. Maciej Oziembłowski, dr Damian Maksimowski, prof. dr hab. Agnieszka Nawirska-Olszańska:Wybrane właściwości etanolowych ekstraktów kwiatów forsycji (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu)
8:50 prof. dr hab. Ilona Kaczmarczyk- Żebrowska:Kawa a bóle głowy (Śląski Uniwersytet Medyczny, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
9:10 prof. dr hab. Maciej Oziembłowski, Tomasz Czyż:Etnofarmakologia i etnomedycyna Indian Mapuche z Patagonii i dawnych Słowian (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu; Hancock Training LTD)
Dyskusja
9:40-10:00 przerwa na kawę
prof. dr hab. Iwona Wawer, dr Henry Różański – badania i wykłady młodych zielarzy
10:10 Barbara Górecka:Chromatograficzna analiza składu chemicznego i aktywność przeciwdrobnoustrojowa wyciągów z chmielu zwyczajnego – Humulus lupulus L. (studentka, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
10:20 Sebastian Such: Właściwości antybakteryjne wyciągów alkoholowych z glistnika – Chelidonium majus L. i firletki poszarpanej – Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet (student, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
10:30 Aleksandra Sereda:Badania chromatograficzne i właściwości antybakteryjne wyciągów z pędów jałowca sawina – Juniperus sabina L. oraz jałowca pospolitego – Juniperus communis L. (studentka, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
10:40 Iwona Nowak:Właściwości antybakteryjne wyciągu alkoholowego z ziela śledziennicy sketolistnej – Chrysosplenium alternifolium L. (studentka, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
10:50 Ewa Klonowska:Badania chromatograficzne i właściwości antybakteryjne wyciągów z liści wrotyczu pospolitego – Tanacetum vulgare L. (studentka, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
11:00 Beata Kludacz:Jabłoń domowa Malus domestica, dzikie jabłka kontra współczesne klony (studentka, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
11:10 Monika Kozielska, Urszula Romanowska: Historia i współczesność ogrodów klasztornych (absolwentki Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie)
11:20 Estera Kozielska, Alicja Krzeszowiak: Św. Hildegarda z Bingen na tle epoki, czy możemy w XXI wieku skorzystać z jej dorobku? (absolwentki Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie)
11:30 Sebastian Frohlich:Kadzidła i żywice – właściwości antyseptyczne, znaczenie w rytuałach i w medycynie(absolwent Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie)
Dyskusja
Podsumowanie i zakończenie konferencji
12:00-13:30 obiad
Postery:
Alicja Z. Kucharska1, Julia Janik1, Agata Czyżowska2, Karolina Bernacka1, Anna Sokół-Łętowska1, Tomasz Sozański3:Ocena kimchi produkcji polskiej i koreańskiej
(1Katedra Technologii Owoców, Warzyw i Nutraceutyków Roślinnych, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, 2Instytut Technologii Fermentacji i Mikrobiologii, Politechnika Łódzka, 3Katedra Nauk Przedklinicznych, Farmakologii i Diagnostyki Medycznej, Politechnika Wrocławska)
Beata Kludacz:Właściwości antybakteryjne wyciągów alkoholowych i hydrolatu z ziela czosnku niedźwiedziego – Allium ursinum L. (Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
Barbara Krochmal-Marczak, Barbara Krzysztofik, Magdalena Bochenek:Właściwości antyoksydacyjne naparów z kwiatostanów konopi siewnej (Cannabis sativa L.) (Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
Barbara Krzysztofik, Barbara Krochmal-Marczak:Substancje bioaktywne w bulwach ziemniaka (Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
Jacek Słupski, Radosława Skoczeń-Słupska, Agnieszka Pluta-Kubica, Jacek Domagała:Czarny czosnek jako komponent sera podpuszczkowego (Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie)
Marshalak A. , Derewianyk K. , Rega M. , Mirowski B. , Stępień E. , Maruszewska A. , Żwierełło W.: Analiza potencjalnych właściwości przeciwnowotworowych wodnego ekstraktu z wrotyczu pospolitego (Tanacetum vulgare L.) wobec ludzkich komórek glejaka linii U87MG (Zakład Chemii Medycznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Wydział Farmacji, Biotechnologii Medycznej i Medycyny Laboratoryjnej)
Iryna Нnativ, Anastasia Kulakivska, Roksolana Konechna:The comparative study of Abies alba Mill. and Abies sibirica ldb. essencial oil using GS/MS (National University – Lviv Politechnic)
Radosława Skoczeń-Słupska, Jacek Słupski, Agnieszka Pluta-Kubica, Jacek Domagała, Łukasz Skoczylas, Katarzyna Chmiel, Natalia Bielenda:Cytryniec chiński (Schisandra chinensis) jako dodatek do jogurtu (Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie)
Urszula Sadowska, Jasik Katarzyna: Analiza jakościowa i ilościowa plonowania rozmarynu lekarskiego (Rosmarinus officinalis L.) (Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie)
Iwona Wajs, Magdalena Dykiel, AngelikaUram-Dudek:Fermentowane niepasteryzowane octy ziołowe i owocowe jako czynnik modyfikujący właściwości reologicznemięsa drobiowego w procesie marynowania (Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Krośnie)
Najnowsze komentarze