Medycyna dawna i współczesna

Świetlik jest rośliną leczniczą kojarzoną głównie z chorobami oczu. Takie poglądy ograniczają szerokie właściwości lecznicze świetlika.

Rodzaj świetlik – Euphrasia należy do rodziny trędownikowatych – Scrophulariaceae. Zajmowałem się kilka lat właściwościami fitochemicznymi i farmakologicznymi świetlików, opracowując naukowo rośliny półpasożytnicze i pasożytnicze. Świetlik jest półpasożytem, dodatkowo czerpiącym sole mineralne i wodę z korzeni pobliskich roślin zielnych i małych krzewinek.
Identyczne właściwości lecznicze posiadają dwa gatunki: świetlik wyprężony – Euphrasia stricta Host oraz świetlik łąkowy Euphrasia rostkoviana Hayne. W XX wieku przestał „istnieć” gatunek: świetlik lekarski Euphrasia officinalis L., a samą nazwę uznano za zbiorczą, obejmującą szereg podobnych do siebie gatunków europejskich: świetlik łąkowy Euphrasia rostkoviana Hayne, świetlik wyprężony Euphrasia stricta Host, świetlik zwarty (zwartolistny) Euphrasia curta (Fries) Wettstein, świetlik Kernera Euphrasia Kerneri Wettstein, świetlik krótkogruczołkowy Euphrasia brevipila Burnat, Gremli i inne. Wymienione gatunki swobodnie krzyżują się ze sobą tworząc liczne mieszańce.

Ziele najlepiej zbierać przed i w czasie kwitnienia oraz suszyć w temperaturze do 50^o C. Należy suszyć je w cienkiej warstwie, bez dostępu bezpośredniego promieniowania słonecznego, bowiem łatwo zaparzają się i czernieją, a związki czynne tracą aktywność.

Właściwości lecznicze wspomina znany zielarz Krzysztof Kluk (1739-1796), zalecając po Syreniuszu stosowanie świetlika w leczeniu chorób oczu.

J. Biegański zalecał świetlik do leczenia nieżytu żołądka i miażdżycy naczyń. J. Muszyński opisał świetlik jako zioło przeciwko skrofulozie.

Jeden z moich ulubionych fitoterapeutów – Wojciech Roeske powołując się na Kroeber’a podał, że nalewka z ziela świetlika działa znieczulająco na błony śluzowe i poleca stosować ją
w rozcieńczeniu z wodą do przemywania oczu przy zapaleniu spojówek (nieżyt spojówek), w łzawieniu i w przemęczeniu oczu.

Prof. Roeske wspomniał w swoich dziełach o rewelacyjnych doniesieniach Biegańskiego na temat wyleczeń chorób oczu w medycynie ludowej. W homeopatii: zewnętrznie przy tych samych schorzeniach Ø -10 kropel na szklankę wody do okładów, wewnętrznie dilutus D2, co 2-3 godziny 5 kropel. Dawkowanie: napar z ziela świetlika 5-10% – do okładów; nalewka świetlikowa Tinctura Euphrasiae 10-20 kropel na szklankę wody do okładów i przemywań; woda świetlikowa Aqua Euphrasiae – do zakrapiania oczu. Do użytku wewnętrznego zaleca nalewkę świetlikowa 2-3 razy dziennie po 5-10 kropel i sproszkowane ziele Pulvis Euphrasiae 3 razy dziennie po 500 mg (w opłatkach).

Prof. Jakub Mowszowicz obok popularnych okulistycznych zastosowań świetlika wspomniał o używaniu odwaru do płukania gardła, z czym całkowicie się zgadzam i również to polecam.

Interesujące wiadomości na temat właściwości leczniczych świetlika podał niegdyś popularny fitoterapeuta i krzewiciel wiedzy zielarskiej Witold Poprzęcki: (…) pobudza serce i nerwy, stosuje sieje (ziele) w naparze w nieżytach żołądka i dwunastnicy, jak również do zakrapiania i przemywaniu oczu w ropieniu, osłabieniu wzroku, krótkowzroczności (awitaminoza!) i zbyt dużym napięciu wewnętrznym w gałce ocznej. Według autora okulistyczne działanie świetlika ustaje po roku od zebrania ziela. Zamieścił przeciwmiażdżycową mieszankę ziołową opracowaną na podstawie mieszanki Biegańskiego (pominięto ziele rosiczki), mieszankę pobudzającą wydzielanie soków trawiennych , a także ziółka leczące zapalenie miedniczek nerkowych: ziele świetlika, ziele dziurawca, kwiat krwawnika, liść pokrzywy i liść podbiału w równych ilościach – napar 4-5 razy dziennie pół szklanki (na dzień).

Niemieccy autorzy polecają odwar wodny, ekstrakt alkoholowy lub olejowy z ziela świetlika przy nieżycie dróg oddechowych (oskrzeli), astmie, zaburzeniach trawiennych, niedokwaśności treści żołądkowej, kolce wątrobowej, żółtaczce, alergii, migrenie, histerii, bezsenności i wyczerpaniu nerwowym.

Przymoczki nasączone odwarem z ziela przy stanach zapalnych oczu, spojówek, powiek, woreczka łzowego, rogówki, tęczówki, nadmiernym łzawieniu oczu, wydzielinie ropnej z oczu, zmęczeniu wzroku, światłowstręcie; wyciąg winny z ziela świetlika poprawia ponoć wzrok (osobiście robiłem je następująco: 1 część ziela świetlika (suchego lub świeżego) zalać 3 częściami ciepłego wina czerwonego, wytrawiać 14 dni, przefiltrować, pić 1 raz dziennie po kieliszeczku).
W homeopatii świetlik stosowany jest zewnętrznie i wewnętrznie do leczenia kataru oraz ostrego i przewlekłego zapalenia spojówek, przy czym kryterium zastosowania powinny stanowić postać i intensywność wydzieliny: z oczu ostra,
z nosa niezbyt obfita. Wskazaniem do zażywania Euphrasia jest także silny światłowstręt, pieczenie i ból gałek ocznych, i zmętnienie soczewki oka, zwłaszcza u osób z zaburzeniami ukrwienia obwodowego.
W weterynarii odwar z ziela świetlika podaje się zwierzętom słabo rozwijającym się oraz chorym i starym jako środek ogólnie wzmacniający, pobudzający apetyt i wpływający na właściwe przyswajanie pokarmów. Ponadto świetlik używany jest w leczeniu chorób oczu, podobnie jak u człowieka.
W polskiej współczesnej medycynie oficjalnej preparaty świetlikowe są użytkowane wyłącznie zewnętrznie. Doustne zażywanie przetworów świetlikowych jest praktykowane wyłącznie w ziołolecznictwie ludowym i w homeopatii. We współczesnym obrocie handlowym znajduje się niewielki asortyment preparatów świetlikowych:

1.Ziele świetlika Herba Euphrasiae: rozdrobniony susz w opakowaniach

50   g;   ponadto   torebki   ekspresowe   ze   sproszkowanym   suszem (1,5 lub 2 g).

2.Żel   świetlikowo-aloesowy  zawierający   3   części   ekstraktu  z  ziela

świetlika łąkowego i 2 cz. ekstraktu z aloesu (tuby 15 i 30 g).

3.Euphrasia Dagomed 22: lek homeopatyczny w granulkach zawierający Euphrasia D2, Aurum metalicum D6, Ruta D4, Mercurius corrosivus D8, Secale cornutum D6.

4. Euphrasia D4 krople – lek homeopatyczny.

Podsumowując:

Ziele świetlika Herba Euphrasiae dopuszczone jest do stosowania w lecznictwie i do obrotu handlowego w aptekach. Wywiera działanie przeciwzapalne, przeciwwysiękowe, przeciwhistaminowe, bakteriobójcze (na gronkowce i paciorkowce), hipotensyjne, odtruwające, ściągające, wzmacniające ogólnie, przeciwbólowe, spazmolityczne, osłaniające, przeciwastmatyczne, przeciwtrądzikowe i pobudzające wydzielanie soku żołądkowego.

Ważniejsze składniki świetlika:

Glikozyd irydoidowy: aukubina 0,05%, katalpol

Glikozyd flawonoidowy podobny do genkwaniny

Eukowozyd – fenylopropanoidowy glikozyd

Flawonoidy – rutyna, izokwercytryna

Garbniki – ok. 12%

Olejek eteryczny 0,2%

Żywice

Kwas kawowy

Kwas chlorogenowy

Kwas ferulowy

Kwas cynamonowy

Mangan

Miedź

Krzem

Kumaryny

Napar z ziela świetlika (1 łyżka ziela na 1 szklankę wrzącej wody) można pić 2-3 razy dziennie po 100-150 ml przez 1-2 miesiące. Świetlik należy do ziół odtruwających organizm. Wykazuje synergizm z mydlnicą, bluszczykiem kurdybankiem, sarsaparilla, pokrzywą, połonicznikiem, hakoroślą i rdestami. W leczeniu chorób oczu (stany zapalne) warto kojarzyć świetlik z zastrzykami Fibs oraz Biostymina. Świetlik używa się wówczas doustnie i zewnętrznie (okłady), natomiast Biostyminę i Fibs podaje się domięśniowo (FIBS i Biostyminę można mieszać w strzykawce), początkowo 1 raz w tygodniu przez 5 tygodni, potem 1 raz w miesiącu przez 12-18 miesięcy.

Niedawno pisałem o trawce cytrynowej, z której sporządzam napary, nalewkę i którą mieszam z yerba mate, uzyskując wspaniale smakujące i działające przetwory. Trawkę cytrynową obecnie można kupić w większości sklepów z herbatą, zdrową żywnością, z przysmakami ze świata, zarówno tradycyjnie jak i przez internet. W Makro kupowałem nawet schłodzoną, świeżą trawkę cytrynową, podobnie jak ścięte świeże przyprawy.

Trawka cytrynowa, cytronela, trawka cytronelowa, cytronellowa, albo trawka lemongrasowa jest ciekawą i wartościową roślinką. Jej poprawna nazwa to palczatka cytrynowa – Cymbopogon citratus Stapf (w wielu publikacjach jest błąd w zapisie nazwiska Staph, a powinno być Stapf, od nazwiska Otto Stapf, żyjącego w latach 1857-1933). Nazwa synonimowa to Andropogon citratus DC. (skrót od de Candolle). Należy do traw. Spokrewniona z nią cytronela szczetna (C. nordus (L.) Rendle) ma podobne zastosowanie: w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym i perfumeryjnym.

Trawki cytrynowe wydzielają przyjemny zapach cytrynowy, który pochodzi z olejku eterycznego (około 0,5%), bogatego w cytral (60-80%) i mircen (15-20%). Olejek lemongrasowy zawiera również geraniol, citronelol, linalol, citronelal, nerol, alfa-terpineol.

Trawka pochodzące z różnych regionów Azji różnią się stosunkiem ilościowym poszczególnych składników olejkowych.

Olejek lemongrasowy, nalewka z trawki lemongrasowej jak i napar z niej przygotowany działają przeciwdepresyjnie, usprawniają procesy kojarzenia, zapamiętywania i postrzegania. Znoszą nerwice wegetatywne. Pobudzają wydzielanie soków trawiennych, krążenie krwi, rozgrzewają ciało i wzmagają diurezę. Mają silne właściwości fungistatyczne (hamujące rozwój grzybów), pierwotniakobójcze i bakteriostatyczne. Olejek trawki lemongrasowej działa głównie na bakterie gram dodatnie. Trawka cytrynowa wyraźnie hamuje rozwój drożdżaków, np. Candida. Zastosowana na skórę zmniejsza wydzielanie łoju, odświeża, znosi zapach potu i wspomaga leczenie chorób grzybiczych, wirusowych i bakteryjnych. Polecam olejek i nalewkę lemongrasową do leczenia opryszczki (smarować co 1-2 godziny). Oczywiste jest również działanie antyseptyczne, przeciwzapalne i odświeżające preparatów z trawki cytrynowej, co może być wykorzystane w przypadku stanów zapalnych gardła, jamy ustnej, krtani i oskrzeli. Korzystnie działa w razie kataru nosa i zapalenia zatok (inhalacje, zażywanie olejku i naparu). Znosi wzdęcia.
Największe uprawy trawki cytrynowej znajdują się w Indiach.

Nalewkę najlepiej przygotowywać na świeżej trawce. Alkohol 40-60% osłodzić cukrem brązowym lub miodem naturalnym. Trawkę rozdrobnić, zmiażdżyć i pokroić, po czym szybko zalać alkoholem. Na 100 g trawki przeznaczyć 300 g alkoholu. Pozostawić w ciemnym miejscu na 2-3 tygodnie, po czym przecedzić. Wypijać po małym kieliszeczku przy osłabieniu, ospałości, nerwicach, intensywnej pracy umysłowej, przeziębieniu, grypie.

Napar z trawki przyrządzać zalewając 2 łyżki suchej rozdrobnionej trawki 2 szklankami wrzącej wody lub mleka, przecedzić po 15 minutach, osłodzić miodem. Pić kilka razy dziennie.

Yerba mate mieszać z trawką cytrynową w proporcji 1:1 lub 0,5 części trawki na 1 część mate. Polecam parzyć w ekspresie przelewowym.
Naturalny olejek lemongrasowy można zażywać na miodzie w ilości 4-5 kropli 2-3 razy dziennie.

Na jednych ze swoich stron napisałem o yerba mate, omawiając właściwości psychostymulujące koffeiny (teiny):

1. Ilex paraguariensis A. St. Hil. (Aquifoliaceae, ostrokrzewowate) (syn. Cassine gogonha Raben., Cassine gouguba Guib., Chomelia amara Vell., Ilex mate St.Hil., Ilex paraguayensis St.-Hil.), czyli Mate, ostrokrzew paragwajski – 1-1,2% koffeiny; służy do sporządzania napoju herba mate.