Ziele piołunu – Absinthii Herba jako surowiec farmakopealny

Bylica piołun – Artemisia absinthium Linne należy do rodziny astrowatych – Asteraceae (złożonych – Compositae). Jest rośliną wieloletnią, dorastającą do 150 cm wys. Pochodzi z Eurazji o klimacie umiarkowanym. Występuje również w Afryce Północnej. Potrafi zajmować siedliska położone 3500 m n.p.m. Z poziomego kłącza wyrastają wzniesione pędy, które przy nadmiarze kwiatów mogą pokładać się. Roślina szaro-filcowato owłosiona. Przy roztarciu uwalnia silny zapach, smak ma gorzko-balsamiczny. Wykształca liście 1-3-krotnie pierzasto-sieczne o odcinkach podługowato-lancetowatych, tępych, spodem białawych, z wierzchu szarozielonych. Koszyczki prawie kuliste, drobne, 0,3-0,4 cm szerokości, zwisające o okrywach filcowatych. Kwiaty są jasnożółte. Kwitnie od lipca do września. Do celów leczniczych piołun jest uprawiany, choć za granicą pochodzi również ze stanu naturalnego. Roślina rozproszona w naszym kraju, jednakże nie jest pospolita. Rośnie na glebach suchych, piaszczysto-gliniastych oraz podłożach kamienisto-gliniastych. Wyższa zawartość azotu w glebie sprzyja wzrostowi piołunu. W różnych częściach Europy, Azji i Afryki występują rozmaite chemotypy piołunu. Niektóre z nich nie zawierają osławionego tujonu.

Ziele piołunu zawdzięcza swój smak obecności substancji gorzkich, których zawartość nie jest jednak wcale wysoka i waha się od 0,15 do 0,14%. Zapach i smak nadaje również olejek eteryczny 0,2-1,5%, przy czym olejku zawsze jest więcej u roślin rosnących w południowych rejonach Europy i Azji oraz w Afryce.

Do substancji gorzkich należą absyntyna (0,20-0,28%) i artabsyna. Absyntyna należy do laktonów sekswiterpenowych. Posiada właściwości przeciwzapalne. Substancje gorzkie tworzą związki o budowie dimerycznej, np. artenolid, absyntolid, izoabsyntyna. Do monomerów seskwiterpenowych należą: artanolid, dezacetyloglobicyna, matrycyna i paryshina B i C.

Ziele zawiera chamazulen, który powstaje z matrycyny. Zarówno wspomniana matrycyna, jak i chamazulen działają przeciwzapalnie. W piołunie występują również flawonoidy (kemferol, kwercetyna, lipofilowy flawon – artemisytyna)), fenolokwasy (kwas kawowy), kumaryny, poliacetyleny. W olejku eterycznym dominują: beta-tujon, octan sabinylu, ocymen, octan chryzantenylu, linalol, cyneol, alkohol tujolowy i alfa-bisabolol.

Tujon występuje u roślin w dwóch formach epimerycznych: (−)-α-thujone i (+)-β-thujone. W organizmie działa na receptory GABA (GABA_A) (kwas gamma-aminomasłowy). Jest antagonistą GABA. W dawkach leczniczych wpływa stymulująco. Poprawia nastrój. Przedawkowany wywołuje drgawki. Tujon jest również antagonistą 5-HT₃, czyli jednej z podgrup receptorów serotoninowych, występujących w mózgu i nerwie błędnym. Antagoniści 5-HT₃ stosowani w medycynie działają przeciwwymiotnie (tzw. setrony – setrons, np. Ondansetron, Granisetron). Nie działa na receptory kanabinoidowe i opioidowe jak dawniej twierdzono.

Zawartość tujonu w produktach reguluje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie środków aromatyzujących i niektórych składników żywności o właściwościach aromatyzujących do użycia w oraz na środkach spożywczych:

– napoje alkoholowe, z wyjątkiem tych wytwarzanych z gatunków Artemisia 10 mg/kg

– napoje alkoholowe wytwarzane z gatunków Artemisia 35 mg/kg

– napoje bezalkoholowe wytwarzane z gatunków Artemisia 0,5 mg/kg

Farmakopea Polska XIII wymaga, aby surowiec zawierał przynajmniej 2 ml/kg olejku eterycznego, czyli nie mniej niż 0,2%. Farmakopealnym surowcem są liście odziomkowe lub słabo ulistnione, kwitnące szczyty pędów, bądź ich mieszanina, wysuszone, całe lub rozdrobnione organy Artemisia absinthium L. Strata masy po suszeniu nie powinna być wyższa niż 10%. Wskaźnik goryczy nie mniejszy niż 10 000. Popiół całkowity: nie więcej niż 12%. Dobrej jakości surowiec nie powinien zawierać więcej niż 5% łodyg o średnicy większej niż 4 mm i nie więcej niż 2% innych zanieczyszczeń. Ziele piołunu po sproszkowaniu jest zielonawo-szare. Tożsamość surowca można stwierdzić na podstawie badań mikroskopowych oraz chromatografii cienkowarstwowej. Chromatogram TLC ukazuje pasmo artabsyny oraz absyntyny.

Suszony surowiec zawiera szarawe lub zielonawe liście, które są gęsto, obustronnie owłosione. Liście odziomkowe są długoogonkowe, mają trójkątną lub owalną dwu-lub trzykrotnie pierzastosieczną blaszkę o okrągławych lub lancetowatych odcinkach. Liście łodygowe dolne są mniej podzielone, a liście szczytowe mają kształt lancetowaty. Łodygi z kwiatami są zielonawoszare, owłosione, średnicy do 2,5 mm i ukazują zwykle 5 spłaszczonych, podłużnych bruzd. Koszyczki są zebrane w luźne wiechy.  Koszyczki zawierają szarą, owłosioną okrywę z zewnętrznymi listkami równowąskimi, a wewnętrznymi – jajowatymi (tępe, błoniaste brzegi). Dno kwiatowe zawiera plewinki o długości ok. 1 mm. Kwiaty języczkowe żółte. Obupłciowe kwiaty rurkowe również żółte, długości ok. 2 mm. Sproszkowane ziele ukazuje w mikroskopie T-owate włoski, mające krótki jednorzędowy trzon złożony z 1-5 małych komórek. Komórka szczytowa ustawiona prostopadle, długa, falista, zwężająca się na końcach. Aparaty szparkowe są anomocytyczne. Komórki kwiatowe zawierają szczawian wapnia. Ziarna pyłku są kuliste.

Wodne wyciągi z ziela piołunu zawierają mało tujonu, dlatego nie mają znaczenia toksykologicznego. Alkoholowe i wodne przetwory z ziela piołunu przede wszystkim wzmagają apetyt i przyspieszają pasaż treści pokarmowej. Zapobiegają atonii jelit. Pobudzają wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego, jelitowego i żółci. Składniki czynne piołunu aktywują trawienie i wpływają przeciwzapalnie miejscowo oraz ogólnoustrojowo.

Napary 1-1,5% po 100 ml 2-3 razy dziennie. Nalewka 1:10 na etanolu 70%: 1-3 razy dziennie po 1-5 ml w niewielkiej ilości wody. Farmakopea Polska XIII nie podała dawek piołunu. Farmakopea Polska VI z 2002 roku: dawka jednorazowa 1,0 g w 100 ml, dawka dobowa 3,0 g. Farmakopea Szwajcarska VI podała wyższą dawkę: dawka jednorazowa 1,5 g.