Zioła przeciwcukrzycowe, cz. I

Zioła zmniejszające insulinooporność.

Zmniejszają syntezę glukozy poprzez aktywację AMP-kinazy białkowej. Zwiększają zużycie glukozy przez tkanki. Hamują wchłanianie cukrów z przewodu pokarmowego. Zmniejszają zapotrzebowanie na insulinę. Należą tutaj pochodne biguanidyny (bigwanidyny, gwanidyny = guanidyny), glitazony, rutwica lekarska– Galega officinalis Linne, gubin szerokolistny – Coutarea latiflora Sessé & Moc. ex DC. = Hintonia latiflora ( Sessé et Moc. Ex DC. ) Bullock, mniszek lekarski – Taraxacum officinale Weber, karczoch zwyczajny – Cynara scolymus L., kokoryczka – Polygonatum, morwa – Morus., łopian – Arctium, cynamonowiec cejloński – Cinnamomum zeylanicum Nees., mirra – Commiphora molmol (Need) Engl.

Ziele i korzeń mniszka – Herba et Radix Taraxaci pozyskiwane są z gatunku mniszek lekarski – Taraxacum officinale Weber – nazwa gatunkowa zbiorcza (syn. Leontodon taraxacum L., Taraxacum vulgare Lam., Taraxacum Dens-leonis Desfontaines), z rodziny złożonych – Compositae. Surowce zawierają kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, cykoriowy; wg FP VI w zielu nie mniej niż 0,5%
w przeliczeniu na kwas kawowy), 24-40% inuliny (korzeń), trójterpeny (taraksasterol, beta-amyryna, taraksakozyd), glikozyd kwasu taraksynowego i taraksadiolu, fitosterole, flawonoidy (luteolina, apigenina, chryzoeriol, kwercetyna, izoramnetyna), sole potasu (w zielu 4,5%), inozytol (ziele 5-7%). Zawartość inuliny w korzeniu jest zmienna i zależy od fazy wegetacyjnej; największa jest w jesieni.

Dawniej (od 1839 roku) gorzki składnik (mieszanina laktonów i glikozydu) mniszka określano mianem taraksacyny, natomiast żywicowatą substancję z mniszka nazwą taraksaceryny (Kromayer 1861 r.).

Mniszek jest stosowany w medycynie oficjalnej od XIII wieku jako środek typowo „wątrobowy”. Opisywany i polecany przez największych fitoterpaeutów, m.in. Mathhiolus’a, Gesner’a, Lonicerus’a, Fuchs’a, Zwinger’a, Delius’a, Bock’a, Bussemaker’a, Chabrol’a.

Wyciągi wodne i alkoholowe, jak i sam sok z mniszka posiadają silne właściwości żółciopędne, żółciotwórcze, odtruwające, przeciwzapalne i rozkurczowe. Przetwory te pobudzają wydzielanie soku żołądkowego bogatego w kwas solny i pepsynę, ponadto soku trzustkowego i enzymów jelitowych. Składniki czynne mniszka wywierają wpływ hepatoprotekcyjny, zapobiegają stłuszczeniu i marskości wątroby oraz powstawaniu kamicy żółciowej. Doświadczenia na zwierzętach wykazały, że ekstrakt wodno-etanolowy z mniszka zapobiega niestrawności pasz o wysokiej koncentracji tłuszczów i białka oraz stymuluje układ odpornościowy, głównie humoralny. Mniszek to cenny środek lipotropowy
i wspomagający usuwanie szkodliwych lub zbędnych produktów przemiany materii. Wzmaga diurezę oraz usuwanie kwasu moczowego. Obniża poziom cholesterolu i cukru we krwi. Z korzeni należy przyrządzić odwar 2% (100 ml 2 razy dziennie),  ziela lub liści – napar 1-2% (2-3 filiżanki dziennie).[1]

Rutwica lekarska – Galega officinalis Linne należy do rodziny bobowatych – Fabaceae (=motylkowatych – Papilionaceae). W Polsce występuje w południowej części kraju, na mokrych łąkach i w rowach, dziko na Górnym Śląsku, poza tym dziczejąca z upraw i zawleczona. Rozpowszechniona w Południowej Europie i w Azji Mniejszej.[2];[3]. Surowcem zielarskim jest ziele rutwicy lekarskiej – Herba Galegae, zbierane w czasie kwitnienia. Do celów homeopatycznych wykorzystywane jest ziele z owocami – Galega Officinalis e seminibus siccato. Ziele powinno być wysuszone w naturalnej temperaturze, z dala od bezpośrednich promieni słonecznych. Trwałość ziela wysuszonego, przechowywanego w ciemnym miejscu wynosi 3 lata. Surowiec dostępny w handlu europejskim pochodzi najczęściej z Bułgarii, Turcji, Węgier i Polski.[4]

Działanie lecznicze rutwicy opisał po raz pierwszy Pietro Andrea Matthioli (1501-1577) oraz Rembertus Dodonaeus (1517-1588). Dodonaeus uporządkował nomenklaturę botaniczną rodzaju Galega i podkreślił działanie mlekopędne (lactogogum).

Ziele rutwicy zawiera pochodne guanidyny (0,4-0,8%), głównie galeginę (3-metylo-2-butenylo-guanidyna) i 4-hydroksygaleginę, ponadto alkaloidy chinazolinowe (do 0,2%), np. (+)-peganinę, flawonoidy (kaempferol, kwercetyna), garbniki, saponiny, sole chromu, fitosterole, alantoinę, wolne aminokwasy i peptydy. W zielu owocującym i w nasionach jest więcej pochodnych guanidyny, nawet do 2%.[5] Z dzisiejszego punktu widzenia bardziej racjonalne jest używanie ziela z owocami lub samych owoców w leczeniu cukrzycy typu 2.

Pochodne guanidyny stały się pierwowzorem stworzenia nowoczesnych leków przeciwcukrzycowych pochodnych biguanidu (metformina). Pochodne guanidyny rutwicy, podobnie jak metformina (syntetyczna) hamują wchłanianie glukozy z jelit do krwi oraz blokują glukoneogenezę w wątrobie. Zwiększają one również zużycie glukozy przez tkanki.

Przetwory z rutwicy były i nadal są wykorzystywane w medycynie oficjalnej i ludowej w leczeniu cukrzycy (cukrzyca typu 2), skąpomoczu oraz niedostatecznej laktacji. Albrecht von Haller (1708-1777) zalecał rutwicę w chorobach gorączkowych.[6],[7],[8],[9]

Carron de la Carričre (1891 r.) opisał wpływ rutwicy na produkcję mleka u kobiet karmiących. Jednocześnie rutwica stymulowała apetyt u kobiet. G. Madaus podaje, że rutwica może zwiększyć produkcję mleka u krów nawet o 30%. Charles Joseph Tanret (1847-1917) wyodrębnił z rutwicy galeginę i udowodnił, że ta substancja jest odpowiedzialna za wpływ hipoglikemiczny. [10]

Dawniej w medycynie ludowej rutwicy używano jako środek do leczenia ukąszeń (żmije, węże), dżumy i chorób gorączkowych. [11]

G. Madaus opisał właściwości hipoglikemiczne, napotne, przeciwgorączkowe i moczopędne rutwicy. Wspomniał również, że na Węgrzech rutwica była stosowana w medycynie ludowej do leczenia padaczki u dzieci.

Przy terapii cukrzycy rutwicę najlepiej łączyć z liściem borówki czarnej i brusznicy Fol. Vaccini, z zielem mniszka Hb. Taraxaci oraz liściem pokrzywy – Fol. Urticae.[12] Korzystne jest też kojarzenie rutwicy z naowocnią fasoli – Pericarpium Phaseoli.[13]

Dawkowanie ziela rutwicy: 3 razy dz. 1-2 g, np. 1-2% napar 3 razy dziennie[14]. Nalewka (1:5) z ziela rutwicy na alkoholu 40-60% 1-2 razy dziennie po 4-5 ml.

Do celów leczniczych stosuje się kokoryczkę wielokwiatową – Polygonatum multiflorum (L.) Allioni i kokoryczkę wonną – Polygonatum odoratum (Miller) Druce (=Polygnatum officinale Allioni). Rodzaj kokoryczka należy do rodziny liliowatych – Liliaceae. Surowcem leczniczym jest ziele kwitnące i same kłącze – Herba et Rhizoma Polygonati. Ziele można zbierać w maju i czerwcu, kłącze najlepiej jesienią. W Szwajcarii znana pod nazwami Salomonssiegel, Sceau de Salomon officinal, Sigillo di Salomone comune, Rischalva cumina. W dawnych lekospisach surowiec widniał pod nazwą korzenia pieczęci Salomona – Radix Sigilli Salomonis.

Surowiec (zarówno ziele jak i kłącze) jest zasobny w saponiny sterydowe i glikozydy nasercowe kardenolidowe z aglikonem strofantydynowym. W kłączu jest 17-20% skrobi, śluzy (ok. 6%), kwas chelidonowy, kwas asparaginowy, alkohole cukrowe. W zielu obecne flawonoidy (pochodne apigeniny i kwercetyny) i olejek eteryczny. Kłącze po wygotowaniu i odlaniu wody oraz powtórnym ugotowaniu w wodzie osolonej – jadalne i smakuje jak szparagi. Kokoryczka zawiera również glikokininy o działaniu przeciwcukrzycowym. Generalnie kokoryczka surowa, suszona, w nalewce, w maceracie i parzona działa nasercowo (wzmacnia siłę skurczową mięśnia sercowego, zmniejsza częstotliwość pracy serca, zwiększa pojemność minutową serca), hipoglikemicznie i hipotensyjnie. Obniża więc poziom glukozy we krwi i ciśnienie tętnicze krwi. Obniża również ciśnienie żylne. Działa uspokajająco i moczopędnie. Usuwa obrzęki powstałe na tle niewydolności krążenia. Wpływa przeciwzapalnie na naczynia krwionośne i mięsień sercowy.

Napar kokoryczkowy – Infusum Polygonati odorati: 1 łyżka surowca na 1szklankę wrzącej wody; przykryć, odstawić na 20 (ziele) 30 (kłącza) minut, przecedzić. Pić po 2-3 łyżki 2-3 razy dziennie przez 1-2 miesiące. W chorobach krążenia można stosować powtórki, co kwartał. W razie nudności dawkę zmniejszyć. Można parzyć z miętą, melisą lub imbirem dla profilaktyki nudności.

Nalewka kokoryczkowa – Tinctura Polygonati, 1:5-10, na alkoholu 60%, wytrawiana przez 14 dni, na świeżym lub suchym surowcu. Zażywać po 5 ml 1 raz dziennie przez 1-2 miesiące. Kuracje powtarzać co kwartał przy niewydolności krążenia. Początkowo można zażywać 5 ml nalewki 2 razy dziennie, po 2 tygodniach zmniejszyć do 1 raz dziennie po 5 ml. Leki z kokoryczki przedawkowane działają wymiotnie.[15]

W leczeniu insulinoopornej cukrzycy typu 2 można zastosować wiele roślin leczniczych o udokumentowanym działaniu przeciwcukrzycowym:

Rośliny zmniejszające insulinooporność

Trigonella foenum-graecum L. – kozieradka pospolita

Składniki czynne: 4-hydroksyizolewcyna, diosgenina, galaktomanan, glikozydy.​
Mechanizm: zwiększa wrażliwość na insulinę przez zmniejszenie różnicowania adipocytów i stanu zapalnego, poprawia transport glukozy.​

Cinnamomum verum J.Presl – cynamonowiec cejloński

Składniki czynne: aldehyd cynamonowy, pochodne alkoholu i kwasu cynamonowego, lignany​
Mechanizm: zmniejsza insulinooporność poprzez modulację szlaku sygnalizacyjnego insuliny, zwiększa glikogenezę wątrobową.​

Allium sativum L. – czosnek pospolity

Składniki czynne: allicyna, S-allilocysteina i in. związki siarki.
Mechanizm: zwiększa metabolizm wątrobowy, poprawia uwalnianie insuliny z komórek β trzustki, wykazuje właściwości antyoksydacyjne.​

Vaccinium spp. (Borówka)

Składniki czynne: antocyjany, związki fenolowe, głównie fenolokwasy i proantocyjanidyny​
Mechanizm: zmniejsza insulinooporność u pacjentów otyłych i z cukrzycą typu 2. Posiada działanie antyoksydacyjne, choć ja tego działania nie podkreślam, dla mnie to slogan, który uważam za chwilowo modny 🙂

Rośliny poprawiające funkcję komórek β trzustki

Gymnema sylvestre (Retz.) R.Br. ex Sm.

Składniki czynne: kwasy gimnemowe – Gymnemic Acid.
Mechanizm: stymuluje sekrecję insuliny, promuje regenerację komórek β trzustki, zwiększa liczbę wysepek trzustkowych.​

Momordica charantia L.

Składniki czynne: momordycyna, charantyna, lektyna wiążąca galaktozę.​
Mechanizm: zwiększa sekrecję insuliny, poprawia homeostazę glukozy, wykazuje działanie podobne do insuliny.​

Ficus benghalensis L.

Składniki czynne: ogólnie ujmując: leukocyjanidyny, antocyjany, sterole, ketony, flawonoidy, triterpeny, furokumaryny i estry kwasu tyglowego. Istotne są bengalenozydy, np. 5,7-dimetyloeter leukoperalgonidyny-3-0-α- l -ramnozydu, 5,3-dimetyloeter leukocyjanidyny, 5,7,3-trimetoksyleukodelfinidyna i 3-O-α- l -ramnozyd.​
Mechanizm: zwiększa poziom insuliny w surowicy, hamuje aktywność insulinazy wątrobowej i nerkowej.​

Citrullus colocynthis (L.) Schrad. (kolokwinta)

Składniki czynne: β-pirazol-1-yl-alanina.​
Mechanizm: Znacząco zwiększa poziom insuliny i zmniejsza glukozę osocza, stymuluje sekrecję insuliny z wyizolowanych wysepek.​

Rośliny modulujące wchłanianie glukozy

Acacia arabica (Lam.) Willd.

Składniki czynne: taniny, flawonoidy.​
Mechanizm: inicjuje uwalnianie insuliny z komórek β trzustki poprzez bezpośrednią stymulację.​

Aloe vera (L.) Burm.f. – aloes zwyczajny

Składniki czynne: pseudoprototyno-sapogenina AIII, prototyno-sapogeniny AIII.​
Mechanizm: stymuluje syntezę i uwalnianie insuliny z komórek β Langerhansa, wpływa na glukoneogenezę wątrobową.​

Rośliny o działaniu wielokierunkowym

Panax ginseng C.A.Mey. – żeń-szeń koreański

Składniki czynne: polipeptydy, ginsenozydy.​
Mechanizm: wykazuje właściwości insulinomimetyczne, poprawia wrażliwość na insulinę.​

Camellia sinensis (L.) Kuntze – herbata chińska

Składniki czynne: epigalokatechina-3-galan (EGCG).​
Mechanizm: zwiększa aktywność insuliny, zapobiega uszkodzeniom oksydacyjnym, zwiększa sekrecję insuliny.

Najskuteczniejszymi roślinami w leczeniu insulinoopornej cukrzycy są Allium sativum, Gymnema sylvestre, Trigonella foenum-graecum, Momordica charantia i Ficus benghalensis, które wykazują udokumentowane działanie w badaniach klinicznych i przedklinicznych.

---

[1] Różański H., Charakterystyka wybranych Metabolica pochodzenia roślinnego. Wydawnictwo Medyk. Warszawa 2006. Monografia. Różański H., Pietryja M.J., Kilar J., 2016: Zioła i substancje roślinne w fitoterapii i profilaktyce schorzeń wątroby, trzustki i pęcherzyka żółciowego. Zioła hepato- i pancreoprotekcyjne. X Franciszkańska Konferencja Zielarsko-Farmaceutyczna. Profilaktyka i terapia ziołami chorób przewodu pokarmowego, monografia naukowa pod. Red. Pietryja M.J. Herbarium św. Franciszka przy Klasztorze Braci Mniejszych Franciszkanów w Katowicach-Panewnikach. Katowice, 4 czerwca 2015 r., s. 80-118.

[2] Podbielkowski Z., Sudnik-Wójcikowska B., Słownik roślin użytkowych. PWRiL, Warszawa 2003, s. 410-411

[3] Lauber K., Wagner G., Flora Helvetica. Haupt Verlag, Bern-Stuttgart-Wien 2007, s. 664.

[4] Blaschek W., Wichtl-Teedrogen und Phytopharmaka. Ein Handbuch für die Praxis. 6. Auflage. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft Stuttgart 2016, s. 277-278.

[5] Hiller K., Melzig M.F., Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2010, s. 252.

[6] Pahlow M., Das große Buch der Heilpflanzen. Nikol Verlag, Hamburg 2015, s. 443.

[7] Ziemlinkij S.E, Liekartwiennyje rastjenia SSSR. Moskwa 1951, s. 374-375.

[8] Fintelmann V., Weiss R.F., Kuchta K., Lehrbuch Phytotherapie. Karl F. Haug Verlag Stuttgart 2017, s. 146.

[9] Kaniskow W., Liecziebnitie rastjenia na Bulgaria. Izdatielstwo Iztok-Zapad, Sofia, 2011, s. 452-453.

[10] Leclerc H., Precis de Phytotherapie. Masson et Cie Editeurs Libraires de L’Academie de Medecine, Paris 1954, s. 184-185.

[11] Dragendorff G., Die Heilpflanzen der Verschiedenen Völker und Zaiten ihre Anwendung, Wesentlichen Bestandtheile und Geschichte. Verlag von Ferdinand Enke, Stuttgart 1898, s. 317.

[12] Madaus G., Lehrbuch der biologischen Heilmittel. Mediamed Verlag, Ravensburg 1989, s. 1402-1407

[13] Podlewski J.K., Chwwalibogowska-Podlewska A., Leki współczesnej terapii. Medical Tribune Polska, Warszawa 2010. Wydanie XX, tom II, s. 967.

[14] Bäumler S., Heipflanzen Parxis Heute. Urban&Fischer, München 2007, s. 167-168.

[15] Różański H., Pietryja M.J., Kilar J., Zastosowanie roślin fitoncydowych w leczeniu i profilaktyce boreliozy (Borreliosis). VII Franciszkańska Konferencja Zielarsko-Farmaceutyczna. Zioła w dermatologii i kosmetologii, w odnowie biologicznej człowieka. Monografia naukowa, red. Marcelin Jan Pietryja. Herbarium św. Franciszka przy Klasztorze Braci Mniejszych Franciszkanów w Katowicach-Panewnikach. Recenzent dr hab. n. biol. Adam Stebel. Wydanie I. Katowice 2013, s. 60-107.