Medycyna dawna i współczesna

Kokornak – Aristolochia i Thomas Sydenham

Rodzaj kokornak – Aristolochia liczy około 180 gatunków i należy do rodziny kokornakowatych – Aristolochiaceae (w starych systemach Asarineae-Aristolochineae). Kokornaki występują w większości w krajach tropikalnych. Są krzewami i roślinami zielnymi, często okręcającymi się wokół innych roślin lub przedmiotów. W Polsce dziko występuje kokornak powojowaty (powojnikowaty) – Aristolochia clematitis L., który pochodzi z Europy Południowej i Azji Mniejszej. Kokornak powojowaty jest bardzo rzadką rośliną w naszym kraju. Występuje w Karpatach i na Podkarpaciu. Dawniej notowano go również na Litwie i Podolu. Może być uprawiany, dostępny w szkółkach ogrodniczych.

Kokornak powojowaty wspinający się na rokitnik, sierpień 2009 r., Brzezówka.

Rodzina kokornakowatych reprezentowana jest w Polsce także przez dziko występujący kopytnik pospolity – Asarum europaeum L.

Kokornak został wprowadzony do lecznictwa przez angielskiego lekarza – Thomas’a Sydenham’a (1624-1689). Thomas Sydenham wprowadził też do lecznictwa laudanum (nalewka z opium) i korę chinową (do leczenia zimnicy), opisał i wydzielił jako jednostkę nozologiczną ospę, płonicę i odrę, opisał artretyzm i pląsawicę.

Thomas Sydenham wprowadził do lecznictwa kokornak, nalewkę z opium i korę chinową.

W Szwajcarii występują dwa gatunki kokornaku: kokornak okrągły – Aristolochia rotunda L. (Rundknollige Osterluzei, Aristoloche arrondie, Aristolochia rotonda), kwitnie na fioletowo – w najbardziej południowych kantonach (Tessin); Aristolochia clematitis L. (Osterluzei, Aristoloche commune, Aristolochia clematite), kwitnie na żółto – w północnych, wschodnich i południowych kantonach.

Surowcem jest ziele i korzeń – Herba et Radix Aristolochiae. Surowce zawierają kwas aristolochiowy (aristolochic acid), olejek eteryczny (kadinen, borneol, pinen), saponiny trójterpenowe, fitosterole, alantoinę, cholinę, kwercetynę, związki aminowe. Kwas aristolochiowy nie jest alkaloidem jak dawniej uważano, ma strukturę laktamową. W roślinie wyróżniono kwasy aristolochiowe I-IV i aristolaktamy (aristolactams) I-III.

Kokornak obecnie jest mało stosowany w fitoterapii. Niewłaściwie używany i dawkowany staje się niebezpieczny. Związki laktamowe kokornaku mają właściwości cytotoksyczne, mutagenne i genotoksyczne. Kwasy aristolochiowe posiadają zdolność przyłączania się do DNA. Przetwory z kokornaka przedawkowane uszkadzają nerki.

W XVIII i XIX wieku kokornak był używany w leczeniu gorączki żółciowej W medycynie ludowej jako środek poronny, zewnętrznie do leczenia ran (okłady z papki, maceratu i naparu). Stosowany w terapii artretyzmu, astmy, krztuśca, do pobudzania miesiączkowania.

Nowsze badania potwierdziły właściwości gojące i immunostymulujace, ponadto przeciwbólowe (antineuralgicum), rozkurczowe i antyseptyczne kokornaku powojowatego.

Kokornak indyjski – Aristolochia indica posiada właściwości antykoncepcyjne. Aristolochia serpentaria stosowany przez Indian w leczeniu ukąszeń (węże). Aristolochia rotunda jako środek wzmacniający, pobudzający menstruacje i przeciwartretyczny.

Dawki dawniej stosowane: Maceratio Aristolochiae: 1/4 łyżeczki sproszkowanego ziela na szklankę chłodnej wody, pozostawić na 8 godzin, przecedzić. Wypić w ciągu dnia jako środek przeciwartretyczny, wzmacniający, pobudzający miesiączkowanie i czyszczący krew.

Smotrawa okazała – Telekia speciosa w praktyczej fitoterapii

Smotrawa – Telekia speciosa (Schreber) Baumgarten (Grosses Rindsauge, Telekie elegante, Erba regina maggiore) występuje dziko w Beskidzie Niskim (doliny rzek, polany, łąki przy lasach), czasem również jest uprawiana dla ozdobnych kwiatów. Smotrawa występuje w południowej i południowo-wschodniej części Europy. Jest rozpowszechniona w Karpatach Wschodnich. Należy do grona moich ulubionych ziół, pewnych w działaniu. Prowadziłem badania na tą rośliną.

Surowcem cennym leczniczo jest ziele smotrawy zbierane w czasie kwitnienia i suszone w normalnej temperaturze (Herba Telekiae). Surowiec jest zasobny we flawonoidy i laktony seskwiterpenowe, polifenole, olejek eteryczny i nienasycone kwasy tłuszczowe, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe oraz fitosterole. Zawiera eudesmanolidy.

Wykazuje właściwości ochronne na miąższ wątroby, przeciwzapalne na wątrobę i przewód pokarmowy. Działa żółciopędnie i lipotropowo. Obniża poziom cukru i cholesterolu oraz lipidów we krwi. In vitro hamuje namnażanie niektórych tkanek nowotworowych.

Wodny i alkoholowy wyciąg z ziela smotrawy polecam stosować w leczeniu dyskinezy dróg żółciowych, zaburzeń w wydzielaniu żółci, kamicy żółciowej, stanów zapalnych wątroby, w profilaktyce stłuszczenia i marskości wątroby oraz nerek. Pomocna w leczeniu hiperlipidemii, hipercholesterolemii, miażdżycy, zaburzeń przemian tłuszczowych. Pomaga przy nieżycie żołądka i jelit oraz bolesnych skurczach przewodu pokarmowego. Reguluje wypróżnienia. Zewnętrznie działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, przyśpiesza regenerację skóry i błon śluzowych, leczy niektóre wypryski. Wspomaga regenerację trzustki, pobudza czynności wydzielnicze trzustki.

Korzystnie działa przy przeroście gruczołu krokowego i przewlekłych chorobach skóry na tle zaburzeń metabolicznych. Hamuje stany zapalne w obrębie prostaty. Prawdopodobnie może być pomocna w leczeniu zapalenia jajników i ściany macicy, ale nie mam jednoznacznych wyników.

Napar z 1 łyżki surowca na szklankę wrzątku pić 2 razy dziennie po 1 szklance. Intrakt ze świeżego ziela 1:3 na alkoholu 40-60% zażywać 2 razy dziennie po 5 ml. Kuracja smotrawą powinna trwać minimum 3 miesiące.

Smotrawa – Telekia speciosa. Myscowa, sierpień 2009 r.

Przetwory ze smotrawy są bezpieczne w stosowaniu. Wykazuje synergizm z rzepikiem, karczochem, ostropestem, drapaczem, jastrzębcem, brodawnikiem, kocanką, omanem, krwawnikiem, lepiężnikiem i nagietkiem.

Lycopus europaeus L. – karbieniec w leczeniu tarczycy

Na podmokłych terenach, przy rowach melioracyjnych, w dolinach rzek, przy jeziorach i stawach, w olsach rośnie karbieniec pospolity (niem. Europäischer Wolfsfuss, franc. Lycope d’Europe, Pied de loup, ital. Erba sega comune, Pe-luf) – Lycopus europaeus Linne, z rodziny Labiatae = Lamiaceae. Hamuje wytwarzanie hormony tyreotropowego, który stymuluje wydzielanie hormonów tarczycy. Zatem jest przeznaczony do leczenia nadczynności tarczycy (choroby Gravesa- -Basedowa). Zmniejsza podniecenie nerwowe i palpitacje serca pochodzenia tarczycowego. Ziele najlepiej zbierać w czasie kwitnienia. 2-3 g ziela sproszkowanego można zażywać 3 razy dziennie lub parzyć. 2-3 g ziela zalać filiżanką wrzątku, po 20 minutach wypić. Stosować trzy filiżanki dziennie takiego naparu. Nalewka z karbieńca 1;3 na świeżym lub suchym zielu 3 razy dziennie po 20 kropli.

Ziele karbieńca (Herba Lycopi) zawiera depsydy kwasu hydroksycynamonowego, olejek eteryczny, kwas rozmarynowy, litospermowy, kwas kawowy, pochodne luteoliny i apigeniny, diterpeny, trójterpeny (kwas ursolowy), garbniki. Depsydy zmniejszają uwalnianie tyreotropiny i gonadotropiny. W czasie leczenia kontrolować poziom hormonów. Leczenie zaczynać od małych dawek, np. 1 filiżanka naparu przez 3 tygodnie, następnie 2 filiżanki naparu przez kolejne 3 tygodnie, wreszcie dojść do 3 filiżanek. Leczenie może trwać kilka miesięcy. Podobnie zwiększać dawki nalewki, 5, 10, 15, 20 kropli 2-3 razy dziennie, aż osiągniemy zmiany w poziomie hormonów tarczycy. Leczenia nie wolno przerywać nagle, lecz stopniowo dawki obniżać, aby nie wywołać gwałtownego wyrzutu hormonów tropowych, a potem właściwych hormonów tarczycy. Karbieniec znajduje także zastosowanie w leczeniu nadmiernego poziomu hormonów gonadotropowych i nadczynności hormonalnej narządów płciowych. Działa uspokajająco.

Karbieniec – Lycopus, Myscowa, sierpień 2009 r.; Swarzędz, sierpień 2009 r.

W gatunku Lycopus europaeus L. wyróżnia się podgatunek Lycopus europaeus ssp. mollis (A.Kern.) Murr, o liściach od spodu miękko owłosionych.

Herba Galeopsidis – ziele poziewnika

Ziele poziewnika – Herba Galeopsidis pochodzi z poziewnika polnego Galeopsis ladanum L. (Labiatae = Lamiaceae), który jest pospolity w Polsce, na ugorach, zachwaszczonych polach, przy budowach, nieużytkach. Ziele może także pochodzić z poziewnika piaskowego – Galeopsis segetum Necker (=Galeopsis ochroleuca Lam.), który występuje w Danii, Szwajcarii, Hiszpanii i w Południowej Europie (Włochy). Poziewnik piaskowy, zwany przed wojną kocipyskiem żółtawym był uprawiany w Polsce do celów leczniczych. Być może obecnie można go znaleźć w różnych miejscach w formie zdziczałej. Alternatywne działanie mają: poziewnik wąskolistny – G. angustifolia Ehrh. i poziewnik szorstki – G. tetrahit L., rozpowszechnione w naszym kraju.
Ziele poziewników zbierać w czasie kwitnienia. Suszyć w ciemnym miejscu, bowiem jest to surowiec irydoidowy.
W XIX i do połowy XX wieku ziele poziewników polecano przy gruźlicy, zapaleniu płuc i oskrzeli, przy uporczywym i długotrwałym kaszlu, przy obrzęku śledziony. Poziewniki przyśpieszały gojenie tkanki płucnej i zmniejszały wysięk płucny. Działanie przeciwzapalne zależy od krzemionki, irydoidów, flawonoidów i terpenoidów. Kwasy fenolowe (waniliowy, salicylowy, p-kumarowy, kawowy, cynamonowy) działają rozkurczowo, przeciwbólowo, antyseptycznie, antybakteryjnie i przeciwzapalnie. Saponiny rozluźniają zalegający i gęsty śluz w drogach oddechowych oraz wydzielinę ropną, ułatwiają oczyszczenie błon śluzowych układu oddechowego. Saponiny również hamują rozwój grzybów i bakterii w przewodzie pokarmowym oraz w gardle. Krzemionka wzmaga bliznowacenie zmian gruźliczych.
Z ziela poziewnika przyrządzano napar 10-20% i pito 2 szklanki dziennie.
Uważam, że w dzisiejszych czasach poziewnik również powinien być powszechniej stosowany. Jest bardzo przydatny w leczeniu stanów zapalnych gardła, oskrzeli, krtani i płuc, ponadto przeziębienia, grypy, anginy, choroby wrzodowej i chorób reumatycznych.
Naparem i odwarem z ziela poziewnika przemywać skórę zapalnie zmienioną, trądzikową, łojotokową i zwiotczałą. Krzemionka poprawia elastyczność skóry, a polifenole zmniejszają rozszerzone pory i hamuja nadmierne wydzielanie łoju. Irydoidy i saponiny działają przeciwzapalnie. Napar z poziewnika ma właściwości antyseptyczne po zastosowaniu na skórę. Poziewnik, podobnie jak skrzyp, perz, przytulie jest dobrym źródłem przyswajalnej krzemionki dla skóry. Krzemionka działa korzystnie na naczynia krwionośne (uszczelnia i wzmacnia), stawy i tkankę łączną właściwą oraz nabłonkową (stymulacja regeneracji, gojenie). Napar z poziewnika stabilizuje strukturę włókien kolagenowych i nabłonków.
Poziewnik korzystnie wpływa na układ wydalniczy, utrudniając wytrącanie się złogów moczowych i wzmagając diurezę.

Tymianek – Thymus w praktycznej fitoterapii

Ziele tymianku – Herba Thymi pozyskiwane z tymianku pospolitego – Thymus vulgaris Linne (rodzina Lamiaceae = Labiatae) zawiera do 2,6% olejku eterycznego (Oleum Thymi), a w nim tymol (do 45%), karwakrol (25-60%), borneol (8-15%), p-cymen (7-20%), beta-kariofilen (1-3%), linalool (ok. 8%). Ziele tymianku i olejek tymiankowy są dostępne w sklepach zielarskich krajowych i zagranicznych. Thymi Herba (Thyme, Thym) jest w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. Surowiec powinien być zbierany w okresie kwitnienia, wysuszony w cieniu, w temp. do 35 stopni C, aby straty olejku były jak najmniejsze. FP VI wymaga, aby ziele zawierało nie mniej niż 1% olejku eterycznego. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%, popiołu nie więcej niż 14%, zanieczyszczeń mineralnych nie więcej niż 0,6%.

Tymianek to dobra przyprawa do marynat, mięsa, ryb, sałatek, pizzy, wędlin, zup. Przyśpiesza trawienie potrawy, wzmaga apetyt.

Ekstrakt z tymianku oraz tymol są składnikami licznych tabletek do ssania, kropli, syropów wykrztuśnych i przeciwkaszlowych. Najbardziej istotnymi składnikami czynnymi tymianku obok olejku eterycznego są kwasy fenolowe (kwas kawowy, chlorogenowy, kwas rozmarynowy 0,15-1,35%), triterpeny (kwas oleanolowy, ursolowy), garbniki i flawonoidy. Nadają one tymiankowi właściwości żółciopędne, przeciwzapalne, hepatoprotekcyjne i moczopędne. Po podaniu doustnym tymol i karwakrol stymulują system GALT układu pokarmowego, aktywują procesy odnowy nabłonków, pobudzają krążenie krwi w obrębie przewodu pokarmowego. Maja właściwości immunotropowe i silnie przeciwdrobnoustrojowe oraz antyparazytyczne. Tymol i karwakrol był w dawnej podawany doustnie przy chorobach pasożytniczych i infekcjach bakteryjnych jelit. Fenole i flawonoidy działają rozkurczowo. Ograniczają powstawanie toksycznych amin biogennych w jelicie grubym. Do praktycznych w użyciu preparatów tymiankowych należą:

– ziołomiód tymiankowy (powstały po zmieszaniu nalewki lub intraktu tymiankowego z miodem w proporcji 1:3), stosowany przy kaszlu, chrypce i przeziębieniu w dawce 1 łyżeczka co 3 godziny; ziołomiód można również sporządzić mieszając świeże zmielone ziele tymianku z miodem w podobnej proporcji z dodatkiem niewielkiej ilości alkoholu lub gliceryny;

– napar tymiankowy: 1 łyżka surowca na 1 szklankę wrzącej wody; pić małymi porcjami w ciągu dnia 1-2 szklanki naparu;

– intrakt tymiankowy: 100 g świeżego ziela tymianku zalać 300 ml gorącego alkoholu 40-60%, odstawić na 2-3 tygodnie, przefiltrować. Zażywać 2-3 razy dziennie po 5 ml.

Tymianek występuje w Południowej Europie. W Polsce może być uprawiany (bylina), niestety zimą często wymarza. Lubi stanowiska słoneczne. W Polsce dziko występuje macierzanka piaskowa – Thymus serpyllum L. i macierzanka zwyczajna – Thymus pulegioides L., które mają podobne właściwości lecznicze jak tymianek pospolity. W Szwajcarii tymianek znany pod nazwą Thymian, Thym des jardins, Timo maggiore, Gewürz-Thymian.

Tymianek – Thymus, odmiana o kwiatach białych; czerwiec 2009, Swarzędz

Ostrożeń polny – Cirsium arvense (L.) Scopoli w medycynie ludowej

Ostrożeń polny – Cirsium arvense (Linne) Scopoli z rodziny Asteraceae (=Compositae) jest równie pospolity w Polsce jak ostrożeń warzywny. Rośnie na pastwiskach, polanach, przy drogach, na ugorach. Kwitnie do października. Kwiaty są różowe lub purpurowe. Surowiec stanowi ziele – Herba Cirsii. Ziele zasobne w laktony, polifenole, alkaloidy (taliacyna, raufolina), fitosterole, w luteolinę. Korzeń zawiera alkaloidy i fitosterole.

Ziele ma działanie odtruwające i moczopędne. Hamuje krwawienia poprzez obkurczanie naczyń krwionośnych i wytrącanie włóknika we krwi wypływającej. Posiada właściwości wzmacniające i odżywcze, przyśpiesza przemianę materii, wspomaga procesy odchudzania. Z ziela można przygotowywać napar (2-5 g na szklankę wrzącej wody) i pić 2 razy dziennie po szklance. Napar z ziela ostrożenia ma przyjemny smak i zapach. Ja osobiście nie stosuje go od 1994 r. Uważam go jednak za dobry składnik mieszanek przeciwreumatycznych, przyśpieszających kuracje odchudzające i odtruwające, mieszanek przeciwcukrzycowych i moczopędnych. Wspomaga usuwanie z ustroju metabolitów azotowych, dlatego jest przydatny w leczeniu artretyzmu. Ziele powinno być zbierane w okresie kwitnienia.

Korzeń ostrożenia w postaci mocnego naparu działa rozwalniająco. U niektórych osób wywołuje wymioty. W małych dawkach pomocny w leczeniu otyłości. Reguluje wypróżnienia i wspomaga wydzielanie żółci. Filiżanka naparu z 1 łyżki na 150 ml wrzątku 1 raz dziennie jest bezpieczną i efektywną dawką w leczeniu spowolnionej przemiany materii.

W medycynie ludowej ziele polecane także w leczeniu chorób skóry, w tym alergicznych.

Herba Galegae – ziele rutwicy jako lactagoga

Rutwica lekarska – Galega officinalis L. należy do rodziny motylkowatych – Papilionaceae (=Fabaceae) i jest rozpowszechniona w południowej części naszego kraju. Występuje na wilgotnych łąkach, w zaroślach, przy rowach melioracyjnych. Kwitnie od lipca do sierpnia. Kwiaty ma liliowe lub niebieskie. Jest rośliną wieloletnią, łatwą do uprawy w ogródku, a przy tym bardzo oryginalną. Surowcem jest ziele zbierane w czasie kwitnienia – Herba Galegae. W Polsce roślina chroniona.

Ziele rutwicy zawiera alkaloid galeginę C6H13O3, flawonoidy w postaci glikozydów (galuteolina, luteolina), garbniki, goryczki i saponiny. Nalewka 1:5 – Tinctura Galegae (30 kropli 3 razy dziennie), macerat ze świeżej rośliny – Maceratio Galegae (2 łyżki ziela mielonego na 150 ml wody chłodnej przegotowanej, pozostawić na 6 godzin, przecedzić, pić 3 razy dziennie po 50 ml), sok z rutwicy – Succus Galegae recens (10 ml 3 razy dziennie) pobudzają laktogenezę i wydzielanie mleka w czasie laktacji. Obniżają podwyższony poziom cukru we krwi. Działają moczopędnie. Wartościowa w leczeniu cukrzycy. Ponadto dla matek karmiących. Dla osesków bezpieczny środek, stymuluje trawienie. U zwierząt rutwica może zwiększyć produkcję mleka nawet o 30%. W medycynie ludowej i fitoterapii oficjalnej jest to wypróbowany i pewny w działaniu środek mlekopędny i przeciwcukrzycowy. Działanie przeciwpadaczkowe rutwicy wymaga sprawdzenia.

Herba Cirsii oleracei – ziele ostrożenia warzywnego

Ostrożeń warzywny – Cirsium oleraceum (L.) Scopoli = Cnicus oleraceum Linne (złożone – Compositae = Asteraceae) jest pokaźną i ładną rośliną rozpowszechnioną w naszym kraju. Rośnie przy lasach, na polanach, pastwiskach, ugorach, w dolinach rzek. Lubi wilgotne gleby. Górna część rośliny i liście otulające pąk kwiatowy, a potem owoc są barwy żółtozielonej, przez co zwracają na siebie uwagę. Kłącze poziome, po ugotowaniu jadalne i odżywcze (inulina, fitosterole). Roślina łatwa do uprawy.

W Szwajcarii (Punschun da pra) i w Niemczech również wykorzystywane w ziołolecznictwie ludowym i znany pod nazwą Kohldistel (franc. Cirse maraicher, ital. Cardo giallastro).

Surowcem leczniczym jest ziele – Herba Cirsii (Kohldistelkraut), zbierane w czasie kwitnienia lub owocowania. Proponuję zbierać liście i wierzchołki pędów, bowiem łodygi są twarde i długo schną.

Składnikami aktywnymi ziela są: flawonoid linaryna (pochodna akacetyny), pektolinaryna, glikozydy apigeniny i luteoliny; kwasy fenolowe,alkaloidy, olejek eteryczny, garbniki, fitosterole, laktony seskwiterpenowe.

Linaryna występująca w zielu ostrożenia warzywnego.

Ostrożeń posiada właściwości odtruwające, żółciotwórcze i żółciopędne. Zawiera kwasy fenolowe i flawonoidy ochraniające miąższ wątroby przed marskością i stłuszczeniem. Działanie żółciopędne i rozkurczowe jest pożyteczne w leczeniu i profilaktyce kamicy żółciowej, stanów zapalnych wątroby i niedoboru żółci. Poprawia funkcje wątroby po resekcji pęcherzyka żółciowego. Zmniejsza cofanie żółci do żołądka i stany zapalne dwunastnicy żołądka z tym związane. Wzmaga regenerację komórek wątrobowych.

Fitosterole i flawonoidy hamują stan zapalny przy przeroście gruczołu krokowego. Laktony i fenolokwasy zawarte w ostrożeniu mają właściwości przeciwnowotworowe, o czym pisałem w wielu swoich pracach i czym zajmowałem się podczas badań in vitro blisko 10 lat temu.

Napar z ziela ostrożenia warzywnego nie jest toksyczny i można go przyjmować szklankami (1 łyżka na szklankę wrzątku). Jest smaczny. Wspomaga przemianę materii, aktywuje procesy detoksykacji, przyśpiesza usuwanie szkodliwych metabolitów i ksenobiotyków z ustroju. Napar z ostrożenia obniża poziom cukru we krwi. W medycynie ludowej ostrożeń warzywny jest stosowany w leczeniu reumatyzmu, w tym dny oraz przewlekłych chorób skóry, co z punktu widzenia naukowego wydaje się racjonalne i uzasadnione. Ziele jest dostępne w sklepach zielarskich.

Intrakt z ziela (1:5 na gorącym winie lub wódce do 50%) można przyjmować codziennie, przez 1 miesiąc po małym kieliszeczku dla poprawienia trawienia i jako diureticum (środek moczopędny), oczyszczający drogi moczowe oraz aktywator przy spowolnionej przemianie materii. W reumatyzmie polecam przynajmniej 3 –miesięczną kurację z zastosowaniem naparu. Przez pierwszy miesiąc dobrze jest nasycić organizm naparem przyjmując 2 szklanki naparu dziennie, rano i wieczorem. Po miesiącu dawka 1 szklanki naparu wieczorem przez 2 miesiące jest wystarczające. Potem polecam zmienić zioło – na przynajmniej kwartał, po czym można wrócić do ostrożenia. Podobnie zalecam postępować przy leczeniu cukrzycy, przewlekłych chorób skórnych (łysienie, trądzik, łuszczyca, łojotok z wągrami, ciągłe wypryski i rumień).

Mocny napar działa ściągająco na skórę i błony śluzowe i ma właściwości przeciwbiegunkowe.

W naparze można czynić także kąpiele, np. dzieci przy chorobach skórnych i osłabieniu. Okłady z roztartego ziela na okolice stawów i miejsca kontuzjowane – ponoć przynoszą ulgę.

Ostrożeń w przypadku zastosowania wątrobowego wykazuje synergizm (spotęgowane współdziałanie w jednym kierunku) z ostropestem, karczochem, rzepikiem i mniszkiem. W zakresie przerostu prostaty polecam łączyć ostrożeń warzywny z wilżyną, wierzbówką (lub wierzbownicą), niecierpkiem, znamieniem kukurydzy, kłączem pokrzywy i korą czeremchy. W zakresie działania moczopędnego dobrze sprawdza się w mieszankach z wilżyną, połonicznikiem, rdestami, perzem, nawłocią i brzozą. W zakresie działania przeciwreumatycznego polecam kojarzyć ziele ostrożenia z kwiatem wiązówki, zielem zagorzałka, zielem pszeńca, zielem szelężnika, liściem topoli, pączkami topoli, rdestem japońskim, lukrecją lub kolcoroślem (sarsaparilla).

Ostrożeń warzywny – Cirsium oleraceum (L.) Scopoli; Dolina Lubatówki, Krosno, lipiec 2009 r.

Rhizoma Gei = Rhizoma Caryophyllatae – kłącze kuklika

Kłącze kuklika – Rhizoma Gei posiada inną synonimową (zapożyczoną) nazwę – Rhizoma Caryophyllatae, bowiem po roztarciu i zmieleniu pachnie goździkiem przyprawowym (goździkowiec korzenny – Caryophyllus aromaticus L.), za sprawą zawierania w swoim składzie związku fenolowego – eugenolu. Eugenol jest składnikiem glikozydu geiny C21H30O11, który w obecności enzymu – geazy (obecnego w roślinie świeżej) i kwasów ulega hydrolizie do wspomnianego eugenolu C10H12O2 i cukru – wicjanozy. W surowcu jest olejek eteryczny (ok. 0,1%); garbniki ok. 15%, kwas chlorogenowy, kwas cynamonowy, kwas galusowy i kwas kawowy.

Kwas chlorogenowy, kawowy, cynamonowy i galusowy to fenolokwasy o silnym działaniu antyoksydacyjnym, przeciwnowotworowym, przeciwzapalnym, żółciopędnym, antybakteryjnym, przeciwwirusowym i ochronnym na miąższ wątroby i nerek. Zapobiegają marskości i stłuszczeniu wątroby i nerek oraz zmniejszają skutki toksycznego działania mikotoksyn, metali ciężkich, eterów i węglowodorów oraz wielu leków na komórki wątrobowe – hepatocyty i komórki środbłonków. Jak wykazywały między innymi moje badania, kwasy te podawane w postaci odpowiednich soli pozajelitowo są w stanie hamować proliferację niektórych komórek rakowych i zmniejszać skutki uboczne chemioterapii.

Eugenol należy do fenoli o silnym działaniu odwaniającym, przeciwgnilnym, ściągającym, znieczulającym miejscowo, antybakteryjnym, fungistatycznym, pierwotniakobójczym i przeciwfermentacyjnym. Odkaża przewód pokarmowy, układ oddechowy i drogi moczowe. Eugenol do dziś ma zastosowanie w stomatologii do odkażania kanałów zębowych i odkażania dziąseł. Garbniki zawarte w kukliku mają działanie przeciwzapalne i ściągające oraz antyseptyczne.

Odwar z kłączy kuklika ma działanie przeciwbiegunkowe. Sprawdza się w leczeniu nieżytu żołądka, jelita cienkiego i grubego, w biegunkach różnego pochodzenia. Napar z kłączy i ziela kuklika działa silniej żółciopędnie i pobudzająco na trawienie oraz wydzielanie żółci. Mocny odwar z kłączy mniej wpływa żółciopędnie. Napar z ziela kuklika leczy niestrawność, ale w mniejszym stopniu niż odwar z kłaczy wpływa odkażająco i antybakteryjnie, natomiast silniej przeciwzapalnie.

Odwar z kłączy kuklika i napar z ziela kuklika działa przeciwzapalnie i przeciwłojotokowo oraz antyseptycznie na skórę. Przydatny jest w leczeniu mokrych wyprysków, trudno gojących się i sączących ran oraz łojotokowego zapalenia skóry i łojotoku włosów.

Płukanka z odwaru z kłączy kuklika działa przeciwzapalnie i krwiotamująco przy paradontozie i zapaleniu gardła oraz jamy ustnej, ponadto hamująco na rozwój bakterii i grzybów odpowiedzialnych za powstawanie nieprzyjemnego zapachu z ust i pleśniawek. Także picie odwaru z kłączy kuklika zapobiega procesom gnilnym treści pokarmowej i nadmiernej fermentacji w jelitach. Kuklik hamuje rozwój Candida i bakterii E. coli, szczególnie w postaci intraktu i odwaru.

Odwar z kuklika może być używany do irygacji przy zapaleniu pochwy i warg sromowych. Wreszcie do okładów na oczy przy ropnym zapaleniu powiek i zapaleniu spojówek, ponadto przy nadmiernym łzawieniu.

Surowiec można pozyskiwać z kuklika zwisłego – Geum rivale L. lub kuklika pospolitego – Geum urbanum L., z rodziny Rosaceae, które są rozpowszechnione w lasach, łęgach, cienistych sadach, w całej Polsce.

Kłącze kuklika – Rhizoma Gei i ziele kwitnącego kuklika – Herba Gei zastępują pięciorniki, liść poziomki, ziele przywrotnika i liść maliny lub liść jeżyny. Kukliki nie zastępują natomiast krwiściągu, który zawiera specyficzne fitoncydy przeciwbakteryjne.

Intrakt kuklikowy – Intractum Gei: 100 g świeżych kłączy po zmieleniu zalać 300 g gorącego alkoholu 40-50%, macerować w ciemnym miejscu i w szczelnym słoju minimum 7 dni, codziennie wstrząsając. Przefiltrować. Stosować doustnie przy kurczach jelitowych i niestrawności po 5 ml, ponadto do płukania jamy ustnej i gardła (1 łyżeczka na pół szklanki wody), przemywania i pędzlowania zmian skórnych i na błonach śluzowych. Ponadto przy nieprzyjemnym zapachu z ust.

Odwar kuklikowy – Decoctum Gei: 1-2 łyżki rozdrobnionego suchego lub świeżego kłącza zalać 1 szklanką wody, gotować 10 minut, dopełnić wyparowaną ilość wody. Odstawić na 20 minut, przecedzić. Pić do 4 razy dziennie po 100 ml. Przy nieżycie gardła i dalszych odcinków przewodu pokarmowego 4 razy dziennie po 100-150 ml; przy chorobie wrzodowej 100 ml 2 razy dziennie, na czczo. Przy nadmiernych krwawieniach miesiączkowych i hemoroidach 2 razy dziennie po 100 ml. Przy chorobie nowotworowej, szczególnie układu pokarmowego 200 ml 2 razy dziennie, na czczo. Ponadto do okładów na rany, wypryski, atopowe zapalenie skóry, mokre pokrzywki, do płukanek.

Surowiec trzeba samemu zebrać z natury lub uprawiać. Wdzięczna i ładna roślina lecznicza i ozdobna. Cieniolubna.

Geum urbanum – kuklik posp., czerwiec 2008 r.; Krosno.

Bukwica lekarska – Betonica officinalis L. w dawnej medycynie

Bukwica lekarska – Betonica officnalis L. (=Stachys officinalis (Linne) Trev.) jest rośliną wieloletnią dość pospolitą w Polsce. Jest zaliczana do rodziny wargowych – Labiatae. Rośnie na wzgórzach, polanach, łąkach, pastwiskach. Surowcem jest ziele – Herba Betonicae. Ładnie wygląda w uprawie, szczególnie w skupiskach. Należy do moich ulubionych roślin leczniczych, stosowanych zresztą od starożytności

Ziele bukwicy zasobne jest w betainy – ok. 0,5% (stachydryna, betonicyna, turycyna), fenolokwasy (rozmarynowy, cynamonowy, kawowy, ferulowy, syryngowy, wanilinowy, p-kumarowy, p-hydroksybenzosowy, chlorogenowy), depsydy, garbniki (ok. 15%), gorycze, cholinę, irydoidy (harpagozyd). Skład chemiczny bukwicy nie jest poznany. Ciekawostka są fenyloetanoidy (akteozyd, forsycjozyd B, leukosceptozyd B, betoniozydy A-E, kampneozyd II), olejek eteryczny.

Bukwica hamuje biegunki i bolesne skurcze towarzyszące nieżytom żołądka i jelit. Jest pomocna w terapii nieżytu układu oddechowego, likwiduje stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej i gardła. Przy zastosowaniu na błony śluzowe i skórę wpływa ściągająco, przeciwbakteryjnie, gojąco i przeciwzapalnie. Działa przeciwbólowo. Posiada składniki przeciwreumatyczne i przeciwartretyczne oraz przeciwzapalne na stawy i mięśnie. Nalewka z bukwicy (Tinctura Betonicae 1:3, 100 g ziela świeżego lub suchego rozdrobnionego na 300 ml alkoholu 40% lub wina wytrawnego, macerować 14 dni, przefiltrować; dawka 5 ml nalewki sporządzonej na wódce lub mały kieliszek na winku) i mocny napar (2 łyżki na szklankę wrzątku – 1 szklanka wypita 1-2 razy dziennie) działa uspokajająco i przeciwnerwicowo. 1-2 łyżeczki ziela na filiżankę wrzątku, 3 razy dziennie po filiżance naparu to dawka przeciętna w leczeniu lekkich stanów podniecenia nerwowego, zaburzeń trawiennych i zapalenia gardła (dodatkowo płukanki).

Dawniej bukwicę używano w leczeniu dychawicy oskrzelowej, padaczki, zaflegmienia płuc, żółtaczki, zaburzeń trawiennych, bólu głowy i gośćca. Zewnętrznie do okładów przy zwichnięciach i uderzeniach (krwiaki, obrzęk). Najlepiej sprawdzają się okłady z mocnego naparu lub z papki ze świeżego ziela, ponadto z wyciągu octowego (100 g ziela na 300 g octu spożywczego, po tygodniu przefiltrować, rozcieńczać z wodą 1:1, okłady kilkudziesięciominutowe na obolałe stawy i miejsca uderzone, opuchnięte, z wylewami).

W XVIII i XIX wieku liście i kwiaty bukwicy były składnikiem herbatek wykrztuśnych przy nieżytach układu oddechowego. W dawnych wiekach był to lek oficjalny, ceniony i bardzo popularny w medycynie ludowej i oficjalnej.

Bukwica lekarska – Betonica officinalis L., Krosno-Rajsy, lipiec 2009 r.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie