prof. dr hab. Aleksander Ożarowski 1916-2011
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Rodzaj przestęp – Bryonia należy do rodziny dyniowatych – Cucurbitaceae. Surowiec jest pozyskiwany z gatunków: przestęp biały – Bryonia alba Linne, dawniej w lekospisach również jako Vitis alba!!! (przestęp pospolity, “biała macica”) oraz przestęp czerwonojagodny (lub dwupienny) – Bryonia dioica Jacquin = Bryonia cretica L. ssp. dioica (Jacquin) Tutin. Przestęp biały jest roślina wieloletnią, dorastająca do 4 m długości, pnączem z krótkimi i szorstkimi włoskami. Wytwarza korzeń zgrubiały, mięsisty, wewnątrz biały lub żółty, rozgałęziony. Liście u nasady sercowate, o 5-7 ostrych i grubo ząbkowanych klapach. Kwiaty zebrane w baldachokształtne wiechy; pręcikowe na długich szypułkach; słupkowe na krótkich szypułkach. Kwiaty drobne, promieniste, zielonawobiałe; korona 3-płatkowa, lejkowata. Słupek 3-dzielny. Kwitnie od czerwca do lipca-sierpnia, czasem dłużej. Rośnie na przychaciach, w zaroślach, przy gospodarstwach. Owocem jest czarna jagoda. Niegdyś uprawiana, obecnie w Polsce zdziczała. Przestęp dwupienny dorasta do 2 m długości i jest pnączem wieloletnim. Liście sercowate, 5-klapowane, na brzegu falisto ząbkowane, z obu stron szorstko owłosione. Osobniki są dwupienne, czyli jedne wytwarzają kwiaty męskie, a inne żeńskie. Kwiatostany pręcikowe długoszypułkowe; żeńskie (słupkowe) siedzące. Owocem jest czerwona jagoda. Rośnie przy gospodarstwach, nad zbiornikami wodnymi, po przychaciach, w zaroślach. Kiedyś uprawiana, obecnie w stanie dzikim, rozproszone na całym obszarze kraju. Kwitnie od maja do lipca-sierpnia. Przestępy można uprawiać do celów leczniczych.
Radix Bryoniae jest w Pharmacopoea Burdigalensis z 1643 r. /Farmakopea Bordeaux/, w Pharmacopoea Amstelredamensis (Farmakopea Amsterdamska) z 1701 r. (Radix Bryoniae), w Pharmacopoea Parisiensis (Farmakopea Paryska) z 1758 r. (Bryonia afpera five alba, baccis rubris, Bryonia longa Dodon., la Bryone, la Coulevree ou la Vine blanche), w Pharmacopoea Edinburgensis (Farmakopea Edynburska) z 1761 r. (Bryonia alba, radix), w Pharmacopoea Genevensis (Farmakopea Genewska) z 1780 r. (Bryonia; La Couleuvree; Bryonia alba Linn.; Radix), w Pharmacopoeia Regni Poloniae (Farmakopea Królestwa Polskiego) z 1817 r. (Radix Bryoniae, korzeń przestępowy), w Pharmacopoea Hannoverana (Farmakopea Hanowerska) z 1819 r. (Radix Bryoniae, Gichtrübenwurzel, Zaunrübenwurzel; Bryonia alba et Bryonia dioica Jacquini), w Pharmacopoea Hispanica (Farmakopea Hiszpańska) z 1826 r. (Bryonia, Radix, Bryonia alba Linn.), w Pharmacopoea Danica (Farmakopea Duńska) z 1828 r. (Radix Bryoniae, Bryoniae albae; Galdeabaer, Hundebaer, Gichtrübe, Zaunrübe). Farmakopea Hanowerska z 1819 r. informuje o zastosowaniu i dawce Radix Bryoniae: jako środek przeczyszczający, drastyczny, rozgrzewający miejscowo. Dawka dzienna sproszkowanego korzenia: 1 skrupuł (zatem ok. 1,25 g). Stosowany w manii, chorobach reumatycznych, guzach stawowych, puchlinie wodnej. Miejscowo w postaci okładów. Rozgrzewająco miejscowo działa świeży surowiec i przetwory przygotowane ze świeżego korzenia przestępu. Dr Fr. Oesterlen (1861 r.) opisał Radix Bryoniae (Zaunrübe, Gichtrübe) pochodzący z Bryonia dioica i Bryonia alba. W składzie wyróżnił brioninę, żywicę, woski, białka, dekstryne i skrobię. Autor zaznaczył, że jest to środek drastycznie przeczyszczający, podobny do kolocyntyny występującej w Fructus Colocynthidis (kolokwinta, burzanka). Stosowany przy zatrzymaniu wody w ustroju, dnie moczanowej (niem. Gicht), padaczce. Stosowane w postaci świeżego soku w dawce po 2-4 drachmy (1 drachma to ok. 3,75 g); zewnętrznie jako Rubefaciens, czyli środek rumieniotwórczy (rozgrzewający, zwiększający ukrwienie skóry). Nalewka z przestępu – Tinctura Bryoniae przy zaparciach i dnie w dawce 20-40 kropel (jednorazowe). W innych starych dziełach znajdziemy informację, że do przygotowania nalewki przestępowej – Tinctura Bryoniae brano 1 część surowca (korzeń) rozdrobnionego, najczęściej świeżego na 10 części alkoholu etylowego 91% (maceracja). Taką nalewkę stosowano doustnie i zewnętrznie do wcierania. W użyciu były także: czysta brionina (Bryoninum) – glikozyd w postaci gorzkiego brązowego proszku, w alkoholu rozpuszczalnego; Aqua Bryoniae spirituosa – woda przestępowa uzyskiwana ze świeżego korzenia zalanego spirytusem i wodą. Na 200 części surowca rozdrobnionego dawano 300 cz. spirytusu, następnie wodę tyle ile potrzeba, tak, aby po destylacji uzyskano 1200 części leku; Fomentum bryoniatum (okład, owinięcie przynoszące ulgę) sporządzane ze świeżego surowca z dodatkiem octu i soli kuchennej (macerat na gorącej wodzie); Spiritus Bryoniae compositus zawierający olejek rutowy 0,5, olejek jałowcowy (sabina), olejek miętowy i olejek pomarańczowy po 2,5, nalewkę ze stroju bobrowego 7,5 oraz wodę przestępową 125 (wcześniej wymienioną) – do wcierania przeciwko chorobom reumatycznym. Radix Bryoniae (ang. Bryony Root, fr. Racine de bryone) widniał w lekospisach pod rozmaitymi nazwami: Radix Vitis albae, Ratix Uvae anginae, Faselrübe; Heckenrübe, Hundskürbiswurzel, Tollrübe, Hundsrübe, Sauwurzel. Zawiera olejek eteryczny, żywicę, glikozyd brioninę (1-1,2%), amorficzny alkaloid (brionidyna), skrobię, alkohol bryonol, fitosterole, kwas palmitynowy, linolowy i oleinowy. Jako środek przeczyszczający, na początku XX wieku polecany był w dawce 0,3-0,5 g (jako sproszkowany korzeń) lub 4-15 g napar – Infusum (1 część surowca na 10 części wody wrzącej, odcedzić). Bryonina wyodrębniona z korzenia była stosowana w roztworach i proszkach w dawce 0,001 g co 2 godziny, aż do wywołania efektu przeczyszczenia /Schnirer 1927 r./. Składniki czynne przestępu rozpuszczają się w spirytusie. W XIX wieku w surowcu wyróżniono brioninę rozpuszczalną w wodzie i alkoholu, nierozpuszczalną w eterze oraz briorezynę silnie powiązaną z żywicą – rozpuszczalną w alkoholu i eterze oraz nierozpuszczalną w wodzie. Dziś wiemy, że przestęp zawiera kukurbitacyny o charakterze trójterpenów (=brionina). Podrażnia błony śluzowe żołądka i jelit, wzmaga wydzielanie soków trawiennych, nasila perystaltykę przewodu pokarmowego, wywołując przeczyszczenie. Lekko drażniąc kłębki nerkowe wzmaga diurezę i zwiększa wydzielanie chlorku sodu i kwasu moczowego. Pobudza krążenie krwi w obrębie jamy brzusznej, nerek i narządów płciowych. Działa napotnie i wykrztuśnie, a w większych dawkach wymiotnie. Hamuje rozwój komórek nowotworowych (działanie cytotoksyczne i cytostatyczne). Zastosowany zewnętrznie działa rozgrzewająco, drażniąco, zmniejsza dolegliwości bólowe w obrębie stawów zapalnie zmienionych. Łagodzi ból, poprawia wymianę metaboliczną w tkankach reumatycznie zmienionych. Przestęp to środek silny w działaniu. Dawki podane muszą być przestrzegane. Przedawkowanie wywołuje zatrucie (biegunka, krwiomocz, białkomocz, wymioty, zawroty głowy, nadmierne przekrwienie przewodu pokarmowego). Nie wolno stosować u kobiet ciężarnych i karmiących. Może nasilać miesiączkowanie. Przechodzi do mleka podczas laktacji. Nie stosować przy polipach jelita grubego i tętniakach w jamie brzusznej. Nie podawać dzieciom. Św. Hildegarda (1098-1179) polecała przestęp przy wzdęciach i blach brzucha. Hieronymus Bock – Tragus (1498-1554) stosował korzeń przestępu przy padaczce, zawrotach głowy, paraliżach (w ogóle przy schorzeniach mózgu), obrzęku śledziony, dusznościach, a zewnętrzni do leczenia ran i owrzodzeń skórnych. Albrecht von Haller (1708-1777) opisał przestęp jako lek wartościowy w leczeniu zmian nowotworowych, padaczki, zawrotów głowy, schorzeń śledziony, zaparć, robaczyc (parazytozy), skąpych menstruacji, upławów i chorób gorączkowych, a zewnętrznie w leczeniu liszajów, ran i owrzodzeń. Hecker (początek XIX wieku) cenił wysoko przydatność przestępu w leczeniu obrzęków, manii, artretyzmu (dny) i padaczki. W medycynie ludowej przestęp miał zastosowanie w terapii złamań (ponoć przyspiesza zrastanie kości), chorób reumatycznych, w tym dny moczanowej, skąpych miesiączek, upławów białych i obstrukcji (obstruentia, obstipantia z łaciny oznacza zatwardzenie, ciężki stolec, zatamowanie, czyli zaparcie). Zarówno świeże gniecione wierzchołki ziela przestępu, jak i korzeń były używane w leczeniu raka, owrzodzeń i zanieczyszczonych ran.
Fitoskładniki mające właściwości antyoksydacyjne zalecane są dla osób cierpiących na choroby układu sercowo-naczyniowego, cukrzycę, zaćmę, reumatoidalne zapalenie stawów, chorobę Alzheimer’a, alergię, choroby wątroby i nerek. Fitoantyoksydanty hamują tworzenie wolnych form tlenu (Reacive Oxygen Species = ROS) i usuwają wolne rodni (free radicals) –> działanie przeciwrodnikowe (“wymiatanie wolnych rodników”). Wolny rodnik jest cząsteczką zdolną do niezależnego istnienia, zawierającą przynajmniej jeden elektron niesparowany. Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu pochodzą z przemian metabolicznych (endogenne) lub z ksenobiotyków (obcych substancji pochodzenia zewnętrznego, egzogenne). Wolne rodniki uszkadzają przypadkowo napotkane makrocząsteczki i komórki. Mogą uszkodzić kwasy nukleinowe, białka, tłuszcze, a zatem spowodować degradację lub destabilizację struktury błon komórkowych, czy genomu. Jednocześnie trzeba pamiętać, że wolne rodniki są potrzebne układowi immunologicznemu do zwalczania bakterii i wirusów. Organizm broni się przed nadmiarem wolnych rodników. Posiada enzymy stanowiące obronę antyoksydacyjną. Należą do nich katalaza, peroksydaza glutationowa i dysmutaza ponadtlenkowa. Niektóre antyoksydanty pochodzenia roślinnego podnoszą poziom antyoksydantów endogennych w wyniku wpływu na ekspresję genów kodujących wymienione enzymy. Antyoksydanty chronią organizm przed stresem oksydacyjnym i nitrozowym, które działają degradująco na organizm. Stres oksydacyjny powoduje uszkodzenie struktury wielu tkanek i całych organów. Następuje przejściowe niedokrwienie tkanek, a następnie ponowne utlenowanie, skoki ciśnienia tlenu, od bardzo niskiego do wysokiego –> niedokrwienie i reperfuzja. Występują uszkodzenia błon komórkowych, wysięki i stany zapalne. Tkanka nabłonkowa staje się nadmiernie przepuszczalna. Dochodzi do peroksydacji tłuszczów i nitrozylacji aminokwasów aromatycznych. Rozwija się miażdżyca naczyń. Warto wzbogacić dietę w antyoksydanty pochodzenia roślinnego, które wspomogą wewnątrzustrojową obronę antyoksydacyjną.
Olejek terpentynowy – Oleum Terebinthinae otrzymywany jest z żywicy pochodzącej z rozmaitych gatunków sosny – Pinus. Uzyskaną żywicę sosnową poddaje się destylacji z parą wodną. Olejek terpentynowy wrze w temp. 156-170 stopni C. Jest to ruchliwa ciecz, bezbarwna lub żółtawa, o specyficznym iglastym zapachu, ostrym, palącym, gorzkawym i balsamicznym smaku, o gęstości 0,858-0,876, liczbie jodowej 350-400. 1 ml rozpuszcza się w 8-12 ml spirytusu 90% dając roztwór przezroczysty. Zawiera alfa-pinen (60-96%), beta-pinen (20-30%), kamfen, karen, cymen, limonen. Skład jakościowy i ilościowy zależy od gatunku sosny z którego pochodzi żywica. Otrzymywany jest z Pinus silvestris L., Pinus maritima Lamarck, Pinus palustris Mill. Olejek terpentynowy stosowany jest do inhalacji jako środek osuszający i odkażający oskrzela oraz oskrzeliki, pobudzający oddychanie i ruchy migawkowe nabłonka. Dawniej zalecany przy zaflegmieniu układu oddechowego, infekcjach, a nawet ropnym zapaleniu oskrzeli. Podawany doustnie wzmaga wydzielanie soku żołądkowego bogatego w kwas solny, soku jelitowego i żółci. Działa silnie żółciopędnie oraz moczopędnie. Stosowany na czczo w postaci kapsułek lub kleików skrobiowych usuwa niektóre pasożyty przewodu pokarmowego: pierwotniaki i drobne obleńce oraz płazińce. Nadmierne dawki wywołują podrażnienie i stan zapalny żołądka i jelit, podrażnienie nerek, białkomocz, a nawet zmiany zwyrodnieniowe nerek i wątroby. Hamuje procesy dekarboksylacji aminokwasów i procesy fermentacyjne w jelitach. Doustnie można zażywać 5-6 kropel olejku terpentynowego 2-3 razy dziennie lub mniejsze ilości, a częściej, najlepiej na miodzie lub soku. Jako środek przeciwrobaczy 10-15 kropli na dawkę, na czczo, po 2 godzinach podać solny środek przeczyszczający. Ol. terpentynowy hamuje rozwój bakterii, wirusów i grzybów drożdżakowych, np. Candida. Przy kamicy żółciowej, zastojach żółci 3-4 krople 2 razy dziennie. Jako środek moczopędny (przy obrzękach, nadciśnieniu) dodawać (po 3 krople na szklankę) do naparu z nawłoci, brzozy, rdestu ptasiego lub ostrogorzkiego, albo do odwaru z kory/gałązek bzu czarnego. Olejek terpentynowy wcierany w skórę wywołuje przekrwienie, intensywniejsze krążenie krwi; usprawnia przemianę i wymianę materii (miejscowo), działa bodźcowo, dając niejednokrotnie ulgę przy reumatyzmie i artretyzmie; zmniejsza dolegliwości bólowe; wzmaga skórne i podskórne procesy immunologiczne. 25-50% roztwory olejku terpentynowego w oleju można polecać przy nerwobólach, bólach mięśni i stawów. Także spirytus zawierający 5-20% olejku terpentynowego jest świetnym lekiem rozgrzewającym miejscowo. W dawnej medycynie spore znaczenie miały mazidła terpentynowo-amoniakalne oraz terpentynowo-kamforowe. Wstrzykiwano również olejek terpentynowy śródskórne i podskórnie pobudzając układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał i zwiększonej produkcji leukocytów i limfocytów. Taka kuracja (immunizacja) była podobna do laktoterapii (wstrzykiwania mleka sterylnego) i hemoterapii (wstrzykiwania niewielkich ilości krwi własnej lub obcej). Stary, utleniony olejek terpentynowy – Oleum Terebinthinae ozonisatum był dawniej stosowany w leczeniu zatruć karbolem, fosforem i arsenem. Świbka błotna (niem. Sumpf-Dreizack; fr. Troscart des marais; ital. Giuncastrello alpino; retorom. Traident da pali) – Triglochin palustris Linne z rodziny błotnicowatych – Juncaginaceae (dawniej bagnicowate – Scheuchzeriaceae) jest rośliną wieloletnią, dorastająca do 10-50 cm wys., o kłączu pełzającym i łodydze u nasady z liśćmi odziomkowymi. Liście równowąskie, 1-2 mm szer. Łodyga dłuższa od liści. Kwiatostan groniasty, luźny. Kwiaty żółtozielone, niebieskawo nabiegłe; okwiat 6-dzielny, odpadający, prawie dwuokółkowy; 3 zewn. części okwiatu przegięte, cienko zaostrzone, umieszczone poniżej 3 wewnętrznych, wyprostowanych i zaostrzonych; pręcików 6, o krótkich nitkach; słupki 3; owoc – 3 rozłupki, równowąskie, maczugowate. Kwitnie od czerwca do lipca, rzadziej sierpnia. Rośnie na bagnach, na mokrych łąkach i polanach, przy ciekach wodnych. Roślina rozpowszechniona w Polsce niżowej i podgórskiej. Pospolita w Szwajcarii. Surowcem jest ziele świbki, zbierane w czasie kwitnienia i owocowania – Herba Triglochinis, suszone w normalnej temperaturze, potem przechowywane w szczelnych słojach. Ziele świbki zawiera związki cyjanogenne, szczególnie dużo w owocach (Greshoff 1908 r., Hegnauer 1963 r., Różański 1998 r.), w tym triglochinin (O-[β-D-glucopyranosyl]-1-cyano-1-hydroxy-4,5-dicarboxy-1,3-pentadiene), ponadto kwas triglochinowy = triglochinic acid (2-butene-1,2,4-tricarboxylic acid), flawonoidy, krzemionkę, kumaryny, prawdopodobnie alkaloidy i saponiny. Skład podobny do perłówki – Melica: https://rozanski.li/?p=2331 Działanie: typowo moczopędne, przeciwkamicze, zwiększające wydalanie kwasu moczowego, chlorku sodu. Wskazania: stany zapalne układu moczowego, kamica moczowa, skąpomocz. Stosować w mieszankach ziołowych, np. z mącznicą, podagrycznikiem (np. przy dnie = artretyzmie), połonicznikiem, skrzypem, nawłocią, korą gruszy, czy zielem gruszyczki (w infekcjach). Ponadto wykazuje synergizm z liściem brzozy, wilżyny i nasieniem pietruszki w leczeniu skąpomoczu, nadmiaru chlorku sodu i kwasu moczowego we krwi. Dawkowanie. Świeże ziele zawiera związki cyjanogenne, w związku z czym przedawkowane stają się toksyczne. Opisano zatrucia zwierząt gospodarskich, które zjadły znaczne ilości świbki na pastwiskach podmokłych. Wysuszone ziele zawiera śladowe ilości triglochininy i nie działa już trująco. 1 czubata łyżka rozdrobnionego suchego ziela świbki na szklankę wrzącej wody; sporządzić napar. Pić 2 razy dziennie po 1/2 szklanki naparu – Infusum Triglochinis. Jako źródło krzemionki, polisacharydów, polifenoli – gotować minimum 15-20 minut na wolnym ogniu, odstawić na 30 minut, przecedzić. Stosować jak napar, 2 razy dziennie. Zewnętrznie nadaje się odwar do przemywania trudno gojących się ran, wyprysków, do płukania włosów przy łupieżu i stanie zapalnym skóry owłosionej. Ponadto działa pojędrniająco i antyseptycznie, przeciwzapalnie na skórę podrażnioną, wrażliwą, skłonną do alergii i trądziku różowatego. Lawenda – Lavandula, z rodziny wargowych = jasnotowatych – Labiatae = Lamiaceae jest źródłem kwiatu – Flos Lavandulae oraz olejku eterycznego – Aetheroleum Lavandulae. Kwiat zawiera około 3% olejku eterycznego oraz około 12% fenolokwasów, ponadto triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), kumaryny, antocyjany, garbniki, fitosterole i flawonoidy. Surowiec jest pozyskiwany najczęściej z gatunku Lavandula angustifolia Miller i Lavandula intermedia Loisel. Olejek zawiera octan linalylu (linalyl acetate) 25-46%, linalol (linalool) 20-45%, terpinen-4-ol 1,2-6%, octan lawendulylu (lavendulyl acetate) >1%, ponadto 1,8-cineol < 2,%%, 3-oktanon <2,%, kamfor = camphor <1,2%, limonen <1%, terpineol <2%. Działanie fitofarmakologiczne: uspokajające, nasenne, rozluźniające psychicznie, przeciwdrgawkowe; pobudzające na trawienie i wydzielane soków trawiennych, antyseptyczne, przeciwwzdęciowe. Działa również żółciopędnie, rozkurczowo, pobudzająco na miesiączkowanie i moczopędnie. Olejek i nalewka z lawendy wcierane miejscowo działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie, hamują rozwój drobnoustrojów, przyspieszają gojenie ran i oparzeń. Olejek eteryczny lawendowy hamuje wzrost: Bacillus subtilis, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Mycobacterium chelonae, M. fortuitum, M. kansasii, M. marinum, M. scrofulaceum oraz Psoroptes cuniculi (badania: Ross, El-Keltawi , Megalla 1980 r.; Janssen et al. 1986 r.; Gabbrielli et al. 1988 r.; Perrucci et al. 1994; Larrondo, Agut , Calvo-Torras 1995 r.). Wskazania: nerwice wegetatywne, stany lękowe, niepokój psychiczny, stany stresowe, bezsenność, zaburzenia trawienia, stan przedmiesiączkowy, stany nerwowe w okresie klimakterium i pokwitania; zaburzenia miesiączkowania na tle nerwowym; infekcje układu oddechowego, pokarmowego i wydalniczego, ponadto zakażenia skóry. Patrz również opis: https://rozanski.li/?p=314 Przeciwwskazania. Olejku lawendowego i nalewki lawendowej nie podawać kobietom ciężarnym. Można natomiast stosować u nich napar. Sposób użycia i dawkowanie: Olejek lawendowy eteryczny zażywać 2-3 razy dziennie po 4 krople na miodzie. Pomaga również przy kaszlu i przeziębieniu, zapaleniu zatok, nieżycie nosa. Można łączyć z olejkiem cedrowym, pichtowym, cyprysowym oraz z prawdziwym srebrem koloidalnym (krople, syrop) w infekcjach opornych na antybiotyki. Wymieszany z olejkiem herbacianym lub sandałowym 1:1: przy zwalczaniu nieprzyjemnego zapachu potu; do wcierania przeciwko grzybicom i roztoczom, dla odpędzania uporczywych owadów. Do smarowania wyprysków i ukąszeń owadzich/roztoczowych. Do kąpieli przy chorobach skóry i stanach stresowych, schorzeniach układu moczowego i oddechowego. Napar Infusum Lavandulae z kwiatów lawendy sporządzony z 1 łyżki surowca na 1 szklankę wrzącej wody lub mleka pic 2-3 razy dziennie po 100-200 ml, lub 1 szklankę na noc, jako środek pomagający w zaśnięciu. Nalewkę Tinctura Lavandulae 1:3 przyjmować 2-3 razy dziennie po 1 łyżeczce. Podobnie dawkować intrakt sporządzony ze świeżego rozdrobnionego surowca. Do kąpieli (10-12 kropel do wanny wody) – kąpiel odprężająca. Do nacierania ze spirytusem (olejek wymieszać ze spirytusem) w miejsca reumatycznie i artretycznie zmienione, opuchnięte, o słabym krążeniu krwi i limfy. Olejek lawendowy wcierany w skórę po kąpieli zapobiega cellulitis i rozstępom. Warto go w tym celu łączyć z olejkiem cedrowym. Spirytusem salicylowym z dodatkiem 0,2% olejku eterycznego lawendowego i 0,2% olejku herbacianego można przemywać skórę trądzikową, skłonną do ropnych zmian i łojotoku. Rodzaj Robinia liczy około 20 gatunków drzew i krzewów, z rodziny motylkowatych – Fabaceae = Papilionaceae. Pochodzą z Ameryki Północnej i Środkowej. Wykształcają cierniste przylistki. Najbardziej w Polsce znana – Robinia pseudoacacia Linne, czyli robinia akacjowa, grochodrzew (niem. Robinie; fr. Robinier faux acacia; ital. Robinia; retorom. Robinia) jest drzewem dorastającym do 25 m wys., rzadziej do 30 m. Pnie osiągają niekiedy 1,2 m grubości. Korona jest luźna, ażurowa. Kora szara, w starych drzewach głęboko i podłużnie spękana. Liście pierzaste, złożone z 7-9 par eliptycznych lub jajowatych listków, dł. 3-4,5 cm. Listki na dolnej powierzchni szarawe, na górnej zielone. kwiaty białe, grzebieciste, pachnące, zebrane w gęste grona dł. 10-12 cm. Kwitnie od maja do czerwca. Strąki nagie, spłaszczone, dł. do 10 cm, dojrzewające od października do wiosny. Otwierają się zimą. Nasiona podługowate, dł. ok. 5 mm i szer. 3 mm, oliwkowozielone lub brązowe. Owocuje po 5 roku życia. W Polsce sadzony na glebach piaszczystych, suchych, mało urodzajnych; szeroko wprowadzany do lasów przez Niemców w czasie zaborów, co widać w zachodnich i północnych rejonach Polski. Robinia wypiera rodzime gatunki drzew i krzewów; konkurentów wyniszcza chemicznie, wydzielając do gleby związki fenolowe hamujące kiełkowanie innych roślin. Grochodrzew jest odporny na zanieczyszczenia przemysłowe, dlatego dobrze radzi sobie na glebach zdegradowanych, po wyrobiskach, przy składowiskach odpadów, w pobliżu hut i elektrowni. Jest roślina miododajną. Miód akacjowy zalecany jest przy schorzeniach układu wydalniczego (moczowego), skazach naczyniowych, zaburzeniach krążenia obwodowego i ocznego (jako źródło flawonoidów), ponadto wartościowy dla osób cierpiących na choroby sercowo-krążeniowe. Surowcem zielarskim jest kwiat i liść robinii akacjowej – Flos et Folium Robiniae pseudoacaciae (Flos, Folium Pseudoacaciae). Surowce typowo flawonoidowe. Kwiaty nadają się do smażenia w cieście naleśnikowym i racuchowym. Gdy są bez szypułek można je przygotowywać podobnie jak płatki róży (w cukrze) i stosować jako nadzienie do rogalików lub pączków. Toniki (maceraty z kwiatów na wodzie mineralnej, ewentualnie z dodatkiem alkoholu i gliceryny, kwasu mlekowego, białego wina, albo octowego, ponadto witaminy C lub soku cytrynowego) kwiatowe z robinii są przydatne do pielęgnowania cery suchej, wrażliwej, z rozszerzonymi naczyniami krwionośnymi, z trądzikiem różowatym, skóry uszkodzonej lekami, skłonnej do wyprysków i plamic naczyniowych. Z kwiatów świeżych można sporządzać syrop i napar, analogicznie jak z kwiatów bzu czarnego i mniszka. Kwiaty suche stosowane są do przyrządzania naparu. Liście i kwiaty najlepiej suszyć na strychach, w szopach, szybko, aby nie czerniały. Składniki czynne: 1. Flawonoidy (robinetyna, dihydrorobinetyna, robtyna, robinetynidol, leukorobinetynidyna, fizetyna, fustyna, butyna, leukofizedynidyna, likwiritigenina, robteina, buteina, izolikwiritygenina, akacyina = linaryna = rutozyd akacetyny, kemferol) – kwiaty, liści, gałązki. 2. Olejek eteryczny (alkohol benzylowy, piperonal = heliotropina, metyloantranilat, nerol, farnezol, alfa-terpineol, linalol. W pyłku brassinosteroidy. 3. W liściach, korze i kwiatach z szypułkami są garbniki. 4. W owocach znajduje się 2,6-dimetoksybenzochinon o działaniu antybakteryjnym. 5. W korze zawarte są saponiny. 6. W korze i nasionach lektyny (hemaglutyniny) i toksalbuminy, toksyczne dla człowieka w większych dawkach. Działanie fitofarmakologiczne: przede wszystkim moczopędne, rozkurczowe na mięśnie gładkie układu moczowego i pokarmowego; uszczelniające i wzmacniające naczynia krwionośne, przeciwagregacyjne, rozszerzające naczynia, poprawiające krążenie krwi. Wzmagające wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii, chlorku sodu i kwasu moczowego. Surowiec w postaci mocnych naparów i nalewki może obniżać ciśnienie krwi i działać uspokajająco na układ nerwowy wegetatywny i ośrodkowy. Wskazania: skąpomocz, stany zapalne układu moczowego, kamica moczowa, dna moczanowa, reumatyzm, choroby skóry na tle wadliwej przemiany materii i zatruć ksenobiotykami; choroba wieńcowa, kruchość i przepuszczalność naczyń krwionośnych; osłabienie kobiet po porodzie, nadciśnienie. W dawnej medycynie również w leczeniu stanów skurczowych i nieżytów przewodu pokarmowego i chorób gorączkowych. Zewnętrznie: stany zapalne spojówek i naczyniówki, przemęczenie oczu – okłady z naparu. Do okładów i przemywania skóry podrażnionej, uszkodzonej zabiegami kosmetycznymi, suchej i skłonnej do teleangiektazji oraz trądziku różowatego. Przeciwwskazania. Surowiec bezpieczny w stosowaniu. Preparaty i dawkowanie. Napar – Infusum Pseudoacaciae: 1 łyżka rozdrobnionych kwiatów lub liści na 1 szklankę wrzącej wody; parzyć zawsze pod przykryciem. Po 20 minutach przecedzić. Pić 2 razy dziennie po 1 szkl. naparu. Taki też napar można stosować zewnętrznie. Warto dodać miodu akacjowego. Nalewka – Tinctura Pseudoacaciae: 1 cz. świeżego lub suchego surowca (rozdrobnionego) na 5 cz. alkoholu 40-50%; macerować przynajmniej 7 dni. Stosować doustnie po 5-10 ml. Może stanowić składnik toniku, mleczka, kremu kosmetycznego. Rp. Tonik poprawiający krążenie wieńcowe, przeciwdusznicowy, przeciwko nadciśnieniu, poprawiający krążenie mózgowe. 1 łyżka 1-2 razy dziennie. Ostatnio na blogu firmowym AdiFeed: http://adifeed.eu dodałem artykuł o fitoncydach, którymi zajmuję się od wielu lat. Polecam poczytać o tych ciekawych związkach roślinnych: http://adifeed.eu/nauka/?p=50 Śliwa afrykańska – Pygeum africanum Hooker f. = Prunus afracana (Hooker f.) Kalkman jest drzewem (rodzina różowate – Rosaceae) dorastającym do 25 m wys. Liście eliptyczne, lśniące, często o czerwonawej nerwacji; brzegiem ząbkowane, przy roztarciu pachnące migdałami. Kwiaty drobne, białe lub kremowe. Owocem jest czerwony pestkowiec, o średnicy ok. 1 cm. Rośnie w Afryce (rejony tropikalne i subtropikalne), a także na Madagaskarze. Surowcem jest kora – Cortex Pruni africanae = Cortex Pygei. Surowiec ma barwę czarnawo-brązową, brunatną lub czerwono-brązową. Kawałki kory są spękane i gdy są prawidłowo wysuszone pachną migdałami. Składniki surowca: alkohole alifatyczne (docosanol, tetracosanol), estry (ferulan tetrakozylu i dokozylu), fitosterole (beta-sitosterol, daukosterol), kwas ferulowy, kwasy tłuszczowe (mirystynowy, palmitynowy, oleinowy, stearynowy, behenowy, lignocerynowy, arachidowy), glikozydy cyjanogenne (prunazyna, amigdalina), trójterpeny ( 2-alfa-hydroxyursolic acid = kwas 1-alfa-hydroksyursolowy, friedelina = frydelina, kwas ursolowy; epimaslinic acid = kwas epimaslinowy, maslinic acid – kwas maslinowy).
Kwasy maslinowe to inhibitory proteaz serynowych i proliferacji komórek nowotworowych, szczególnie w jelicie grubym. Utrudnia inwazję wirusów, np. HIV. Friedelina (frydelina) działa przeciwzapalnie, antybakteryjnie i fungistatycznie (przeciwgrzybiczo). Kwas ursolowy działa przeciwzapalnie i przeciwnowotworowo, ponadto hamuje rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych.
Preparaty zawierające lipofilną frakcję z kory śliwy afrykańskiej są używane w leczeniu przerostu gruczołu krokowego, wielomoczu, zaburzeń mikcji w przebiegu zapalenia gruczołu krokowego, moczenia nocnego. Korzystnie działa również przy zapaleniu układu moczowego, choć jest rzadziej polecany w typowych schorzeniach urologicznych, choć niesłusznie. Składniki trójterpenowe, alohole alifatyczne i sterolowe obniżają poziom cholesterolu we krwi i mogą zakłócać syntezę androgenów. Wywierają korzystne działanie lecznicze na skórę w przypadku trądziku różowatego i androgennego, ponadto w łuszczycy i w chorobach reumatycznych. Osłabiają reakcję autoagresjii immunologicznej co w umiejętny sposób może być wykorzystane w leczeniu chorób na tym tle. Preparaty z kory śliwy afrykańskiej wzmagają regeneracje nabłonków układu moczowo-płciowego. Wpływaja równiez rozkurczowo i regulują perystaltykę dróg moczowych, dzięki czemu zapobiegają przykrym objawom związanym z częstomoczem, parciem na mocz, niezupełnym opróżnieniem dolnych odcinków układu moczowego z moczu. Lipofilny wyciąg z kory śliwy afrykańskiej zawiera ok. 15% beta-sitosterolu i ok. 0,6% dokozanou. Ekstrakt hamuje aktywność aromatazy i 5a-reduktazy, choć w niektórych badaniach efekt ten był słabo wyrażony. Powstrzymuje również rozrost fibroblastów w gruczole krokowym (inhibitor hiperplazji). Zmniejsza przepuszczalność naczyń krwionośnych blokowanie wpływu histaminy) oraz hamuje 5-lipoksygenazę, przez co redukuje uwalnianie leukotrienów. Pygeum Bark jest w British Pharmacopoeia z 2009 r. oraz w Farmakopei Europejskiej. Strata masy przy suszeniu w 105 stopniach C maksymalnie 12%. Popiołu nie więcej niż 10%. Przeciwwskazania: laktacja, ciąża; nie podawać dzieciom i młodzieży, bowiem roślina wpływa na gospodarkę hormonalną. Dawki wg Monografii WHO, Genewa 2002, vol II: 75-200mg lipidosterolowego wyciąg z surowca leczniczego, w dawkach podzielonych. Mleko polepsza przyswajanie skladników czynnych. Preparaty z kory śliwy działają efektywnie przy dłuższym (wielomiesięcznym) i regularnym stosowaniu. Ekstrakty sa składnikiem gotowych preparatów, np. Tadenan – kaps., Poldanen – kaps. Wszyscy wiemy, że nie tak dawno nadeszły mroźne noce i poranki. Straty w roślinach leczniczych są ogromne, zmarzły rdestowce, miłorzęby, tamaryszek, hibiskusy, bielunie, cytryńce i wiele in. Majowe mrozy przeżył natomiast ubiorek, który pięknie kwitnie i posiada właściwości lecznicze, niestety ubolewam, że mało w Polsce rozpowszechnione. Rodzaj ubiorek – Iberis liczy około 50 gatunków, występujących w Azji Zachodniej, Europie Południowej i Afryce Północnej. Należą do rodziny Brassicaceae = Cruciferae – kapustowatych, czyli krzyżowych. Pomimo, że ubiorki kojarzą się z krajami ciepłymi, to jednak są odporne na przymrozki. Lubią ziemię przepuszczalną, z dodatkiem wapienia, dlatego warto je nawozić dolomitem. Najlepiej sadzić je w miejscach słonecznych. Do celów leczniczych proponuję Iberis amara Linne – ubiorek gorzki, Iberis gibraltarica Linne – ubiorek gibraltarski, Iberis sempervirens Linne – ubiorek wiecznie zielony lub ubiorek okółkowy – Iberis umbellata Linne. Surowcem jest ziele ubiorka, świeże lub suszone – Herba Iberidis, zbierane w czasie kwitnienia, suszone w normalnej temperaturze. Roślina w stanie świeżym posiada smak gorzki, nieco ostrawy, przypominający rzeżuchę – Cardamine, stulisz – Sisymbrium, rukiew – Nasturtium, czy gorczycznik – Barbarea. Ze świeżego ziela, zmielonego sporządzić warto nalewkę, przy użyciu alkoholu 30-40% (1 cz. surowca na 5 cz. alkoholu). Taka nalewką ubiorkową można zażywać 2-4 razy dziennie po 2-5 ml w razie wzdęć, refluksu, bólu żołądka, niestrawności. Można kojarzyć z nalewka goryczkową, arcydzięglową, glistnikową, podagrycznikową, melisową lub z kocimiętki. Przy chorobie wrzodowej kojarzyć z nalewką lukrecjową, skrzypową (intrakt) i przytuliową (lub poziewnikową) w równych stosunkach ilościowych i zażywać po 10 ml 2-3 razy dziennie. W schorzeiach układu oddechowego polecam gorąco nalewkę ubiorkową – Tinctura Iberidis wymieszaną z nalewka arcydzięglową, hyzopową (albo z kocimiętki, szałwiową, cząbrową lub macierzankową), ponadto z mydlnicową i tymiankową – w równych proporcjach, zażywać kilka razy dziennie po 5 ml. W przypadku chorób zakażnychinfekcji układu moczowego przydatne i efektywne jest łączenie nalewki ubiorkowej z nalewką nasturcjową (albo z rukwi, gorczycznika, pieprzycy), z nalewką czosnkową oraz nalewką mącznicową i intraktem/nalewką z liści brzozy – w równych częściach, po 5 ml 4 razy dziennie. Jednocześnie przyjmować napar z nawłoci i połonicznika (100 ml 4 razy dziennie).
Ziele ubiorka wysuszone traci wiele właściwości leczniczych, jednakże w postaci naparu (1-2 łyżki na 1-2 szklanki wrzątku) znajduje zastosowanie w leczeniu niedostatecznego wydzielania żółci, soku trzustkowego, zaburzeń trawienia tłuszczów, skąpomoczu, infekcji i stanów zapalnych jelit oraz dróg moczowych. Mniej wartościowy w postaci naparu w leczeniu nieżytów układu oddechowego, z powodu utraty glukozynolatów, przez co zachowuje sie raczej jako środek flawonoidowy i goryczkowy. Świeże ziele ubiorka natomiast, parzone wraz z suchym korzeniem lukrecji, korzeniem babki i korzeniem żywokostu z dodatkiem kłączy kurkumy – sprawdza się w leczeniu choroby wrzodowej i refluksu oraz zgagi oraz w łagodzeniu stanów zapalnych jelit. Współczesnym preparatem zawierającym wyciąg z ubiorka gorzkiego jest Iberogast – krople, polecany na dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Ubiorki zawierają w swoim składzie kardenolidy, glukozynolaty (glikozydy siarkowe), rozszczepiające się do olejku gorczycznego, flawonoidy (np. kaempferol-3,40-O-rhamnoside), kukurbitacynę I oraz E. Kukurbitacyna i kardenolidy są obecne szczególnie w owocujących ubiorkach. Przy zatruciach wątroby, zakażeniach wątroby, kamicy żółciowej, zaburzeniach wytwarzania żółci, ogniskach stłuszczenia i marskości miąższu wątroby warto wodne wyciągi ze śweiżego ziela ubiorka skojarzyć z preparatami kurkumy, ostropestu i karczocha.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Copyright © 2026 Medycyna dawna i współczesna - All Rights Reserved Powered by WordPress & Atahualpa |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![iberis [1600x1200]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2011/05/iberis1600x120022.jpg "iberis [1600x1200]")
![iberis1 [1600x1200]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2011/05/iberis11600x120022.jpg "iberis1 [1600x1200]")
Najnowsze komentarze