Medycyna dawna i współczesna

Kreda – Creta w medycynie naturalnej i recepturze zielarskiej.

Kreda (Creta) jest surowcem mineralnym, zawierającym 96-98% węglanu wapnia CaCO3, ponadto węglan magnezu, tlenek żelaza 0,1-0,2% i tlenek glinu, ponadto miedź, cynk i mangan. Należy do wapieni, czyli skał osadowych bogatych w kalcyt (CaCO3). Naturalna kreda mielona posiada odcień szary, kremowy lub żółtawy. Kredę strąconą otrzymuje się przez wprowadzenie dwutlenku węgla do mleka wapiennego (zawiesina wodorotlenku wapnia Ca(OH)2 w wodzie). W handlu znajduje się kreda naturalna i kreda strącona, mniej lub bardziej oczyszczona. Węglan wapniowy boloński, czyli kreda bolońska zawiera 98,5% CaCO3

Węglan wapniowy mielony o zawartości 96% CaCO3 i MgCO3 to gatunek I, natomiast węglan wapniowy mielony o zawartości 90% CaCO3 i MgCO3 to gatunek II surowca.

Składnik kredy (węglanu wapnia) mielonej*	Gatunek I	Gatunek II
CaCO3 i MgCO3	min. 96%	min. 90%
Tlenek żelaza Fe2O3	max 0,2%	max 0,5%
Substancje nierozpuszczalne w kwasie solnym	max 1,5%	max 2%
Substancje organiczne	max 1,5%	max 2,5%
Wilgotność	max 2%	max 4%
Pozostałość na sicie o oczku 0,5 mm	max 1,0%	2,0%

Składnik węglanu wapniowego strącanego**	gatunek “K”	gatunek techniczny
CaCO3	min. 97%	min. 97%
Fe2O3	max 0,1%	max 0,25%
Miedź Cu	max 0,01%	max 0,05%
Mangan Mn	max 0,01%	max 0,02%
Substancje nierozpuszczalne w 15% HCl	max 0,6%	max 0,9%
Wilgotność	max 0,6%	max 0,8%
Pozostałość na sicie o wymiarach kwadratowych oczek 0,062 mm	max 0,2%	–
Pozostałość na sicie o wymiarach kwadratowych oczek 0,6 mm	–	max 1,8%
Liczba olejowa	max 60

*, ** – Czerska W., Malawski M.J., Surowiński J.: Vademecum Drogisty, Warszawa 1966.

Parametr, składnik, cecha	Calcium carbonicum praecipitatum Pharm. Polonica IV	Calcium carbonicum praecipitatum Pharm. Polonica III
CaCO3, m.cz. 100,09	przynajmniej 98,5%	przynajmniej 98,5%
Postać	delikatny, biały, drobnokrystaliczny proszek, bez zapachu i smaku	delikatny, biały drobnokrystaliczny proszek, bez zapachu i smaku
Czystość	1 g substancji rozpuścić w 20 ml 30% kwasu octowego; roztwór powinien być przezroczysty	1 g substancji rozpuścić w 20 ml rozcieńczonego kwasu octowego; roztwór powinien być przezroczysty

Do celów farmaceutycznych używana była kreda biała (oczyszczona). Początkowo w farmakopeach widniała pod nazwą Creta, np. w Farmakopei Paryskiej = Pharmacopoea Parisiensis z 1758 r., Farmakopei Genewskiej – Pharmacopoea Genevensis z 1780 r., Farmakopei Londyńskiej – Pharmacopoeia Londinensis z 1824 r. (Creta praeparata), Farmakopei Duńskiej – Pharmacopoea Danica z 1826 r. (Creta alba, Hvid Kride, eisse Kreide).

Wyjątek stanowi XX-wieczna British Pharmacopoeia z 1932 r., gdzie znajdziemy Creta (ang. Chalk,), czyli Creta praeparata, o zawartości przynajmniej 97% węglanu wapnia. Doses metric 1 to 4 grammes, imperial 15-60 grains. Preparatem oficjalnym w Wielkiej Brytanii zawierającym kredę była kreda aromatyczna – Pulvis Cretae Aromaticus (Aromatic Powder of Chalk) i kreda aromatyczna z opium – Pulvis Cretae Aromaticus cum Opio (Aromatic Powder of Chalk with Opium.

Rp. Pulvis Cretae Aromaticus wg Pharm. Brit. z 1932 r.
Chalk, finely powdered 250 g (kreda)
Cinnamon, finely powdered 100 g (cynamon)
Nutmeg, finely powdered 80 g (gałka muszkatołowa)
Clowe, finely powdered 40 g (goździki przyprawowe)
Cardamon, finely powdered 30 g (kardamon)
Sucrose, finely powdered 500 g (sucrose to sacharoza, czyli cukier buraczany lub trzcinowy, powszechnie używane)
Mix (wymieszać).

Doses metric 0,6-4 grammes, imperial 10 to 60 grains. (dawki w tej Farmakopei Brytyjskiej podawane są w jednostkach metrycznych, czyli w g oraz w jednostkach tradycyjnych, regionalnych, w granach (patrz i poczytaj: http://www.luskiewnik.eu/apteka/products.htm).

Rp. Pulvis Cretae Aromaticus cum Opio wg Pharm. Brit. z 1932 r.
Aromatic Powder of Chalk 975 grammes (czyli kreda aromatyczna wyżej wspomniana).
Powdered Opium 25 grammes (opium sproszkowane).

Mix (zmieszać).
Doses: Metric 0,6 to 4 grammes, Imperial 10 to 16 grains.

Większość XIX i XX-wiecznych farmakopei obejmuje kredę pod nazwą Calcium carbonicum, np. Pharmacopoea Austriaca z 1889 r. (Calcium carbonicum nativum, syn. Creta alba, Calcium carbonicum praecipitatum, Calcium carbonicum purum) Pharmacopoea Germanica editio III z 1890 r. (Calcium carbonicum praecipitatum, Calciumcarbonat), Pharmacopoea Helvetica editio quarta z 1907 r. (Calciumkarbonat, Carbonate de calcium, Carbonato di calcio), Pharmacopoea Polonica editio III z 1954 r. (Calcium carbonicum pracipitatum), British Pharmacopoeia z 1963 r. (Calcium carbonate), Pharmacopoea Polonica editio V z 1993 r. (Calcii Carbonas Praecipitatus).

Węglan wapnia jest świetnym podłożem do naniesienia olejkóweterycznych, mieszanin olejków, ekstraktów wodnych, alkoholowych, eterowych. Jest to więc tani i wygodny w stosowaniu nośnik dla cieczy, dzięki czemu możemy potem przeprowadzić proces kapsułkowania, tabletkowania, pigułkowania lub po prostu wykorzystać kredę jako nośnik wyciągów z ziół w postaci proszku. Kreda jest łatwo dostępna. Ekstraktu dajemy tyle do kredy, ile przyjmie i zachowa sypka strukturę. Kreda jest powszechnie używana do nanoszenia rozmaitych olejków i nalewek oraz wyciagów zagęszczonych.

Dawniej stosowano również kredę doustnie jako środek zobojętniający kwaśną treść żołądka (przy zgadze, nadkwasocie, chorobie wrzodowej), ponadto przy zatruciach (przypadkowym spożyciu kwasów, kreda jako neutralizator), przy biegunkach i niestrawności jako absorbent i środek ściągający, zapierający), ponadto przy stanach zapalnych, wysiękach i drobnych krwawieniach w przewodzie pokarmowym (środek przeciwzapalny, przewciwwysiękowy, pochłaniający, osłonowy). U zwierząt i ludzi był niekiedy stosowany jako źródło magnezu i wapnia, jednakże węglany są słabo przyswajane i tylko pod warunkiem zadziałania kwasu solnego żołądka (wapń i magnez przechodzą w chlorki i są absorbowane do krwi). Należy jednak podkreślić, że kreda, czy węglan wapnia nie są wartościowymi źródłami wapnia i magnezu, szczególnie, gdy są zażyte w dużej dawce (szybko zobojetniają treść żoładka) i po posiłku (pokarm absorbuje kwas solny “do trawienia”). Jeżeli już chcemy użyć dolomit lub kredę jako dawcę wapnia i magnezu to należy je spożywać na czczo, w dawce 500-1000 mg. Kreda i dolomit zażyte po jedzeniu nie zostaną przyswojone, a nawet utrudnią trawienie tłuszczów i białek. Upośledzą też naturalne (kwasowe i enzymatyczne-żołądkowe) niszczenie bakterii i bezkręgowców pasożytniczych patogennych.

Kreda i węglan wapnia były składnikiem past i proszków do mycia zębów, ponadto maści i past przeciwzapalnych, przeciwświądowych (z dodatkiem mentolu, eugenolu lub tymolu) i przeciwwysiękowych oraz osuszających (wypryski, ugryzienia/ukąszenia owadów, pajęczaków,pokrzywka, sączące rany, owrzodzenia, oparzenia).

Rp. Pulvis dentifricius albus (weißes Zahnpulver) wg dra H. Tappeiner 1910 r.
Calcium carbonicum praceipitatum 40,0 (węglan wapnia, kreda)
Magnesium carbonicum 5,0 (węglan magnezu)
Radix Iridis 5,0 (korzeń, a poprawnie kłącze kosaćca – Iris)
Oleum Menthae piperitae 4 Tropfen (olejek miętowy, 4 krople)
S. Do mycia zębów i masowania dziąseł.

Spongia fluviatilis – gąbka rzeczna w dawnej medycynie.

W dziele Handbuch der Heilmittellehre dra Fr. Oesterlen’a z 1861 r. znaleźć można opis zastosowania Spongia fluvitalis (Flussschwamm), czyli gąbki słodkowodnej. W tych czasach Spongia fluviatilis została zaliczona do Algae, czyli glonów. Nie wiedziano, że surowiec obejmował gąbki słodkowodne różnych gatunków.Wśród składników surowca autor wykazał pektyny, krzemionkę i jod. Po wtarciu w skórę wywiera wpływ podrażniający, rumieniotwórczy, rozgrzewający. W medycynie ludowej Rosji stosowana przy urazach, reumatyzmie. Doustnie przy skrofulozie. Przy wcieraniu sproszkowaną gąbkę mieszano z octem i olejem. Wykazuje działanie boddźcowe, drażniące, a dziś wiemy, że immunizujące za sprawą białek, jakie dostaja się do skóry wskutek mechanicznego uszkodzenia powłoki za sprawą igiełek krzemionkowych obecnych w surowcu. Białka te wywołują odczyn immunologiczny, jak po szczepionce lub laktoterapii, hemoterapii, albo proteinoterapii pozajelitowej. Po zastosowaniu wewnętrznym surowiec działa immunostymulująco i pobudza przemianę materii. Dr B.A. Oks (1910 r.) zaleca maść zewnetrznie 4,0 sproszkowanej gabki na 30 g tłuszczu.

Gąbki: A – nadecznik Spongilla lacustris, B – Spongilla fragilis Leidy, C – Carterius stepanowi W Dybowski, D – Ephydatia fluviatlis Vejdovsky, E – Meyenia mülleri Wierzejski; źródło obrazka Stańczykowska A.: Zwierzęta bezkręgowe naszych wód, Warszawa 1986.

Obecnie wiemy, że gąbki to organizmy zwierzęce, a nie glony (glony i sinice żyją na powierzchni gąbek). Surowiec w rzeczywistości zawierał gatunki:

1. Nadecznik – Spongilla lacustris Veydovsky (patrz obrazek A) o ciele gałęzistym, powierzchni szorstkiej lub śliskiej, występuje na dnie i przedmiotach zanurzonych w wodach słodkich (rzeki, strumienie wolno płynące, jeziora, stawy);

2. Euphydiata fluviatilis Veydovsky (patrz obrazek D) o ciele w postaci nieforemnych brył, żółtawych lub zielonkawych; występuje w wodach stojących i płynących, pospolita gąbka na niżu;

3. Meyenia Mülleri Wierzejski (patrz obrazek E) o ciele w postaci poduszkowatych brył na płaskich przedmiotach,barwy ciemnożóltej, brunatnej lub zielonej i twardej konsystencji; pospolita gąbka w wodach czystych i leniwie płynących.

Ephydatia fluviatilis – gemmula (pąk służący do rozmnażania, powstały w procesie pączkowania); Spongilla lacustris, czyli nadecznik; źródło obrazka Domaniewski J.: Podręcznik zoologji, Warszawa 1923 r.

Azelaic acid – kwas azelainowy (azelaowy) w kosmetologii i dermatologii.

Kwas azelainowy, C₉H₁₆O₄, czyli heptano-1,7-dwukarboksylowy (= anchoic acid, kwas nonanodiowy, kwas lepargylowy; ang. azelaic acid; niem. Azelainsäure), jest kwasem nasyconym, wytwarzanym przez drożdżaki Pityrosporum ovale i Malassezia furfur, występujące na skórze i we włosach i paradoksalnie wywołujące stany zapalne, zmiany ropne oraz nasilające objawy trądzików oraz atopowego zapalenia skóry. Tymczasem metabolit tych mikroorganizmów działa antyseptycznie wobec wielu bakterii, np. Staphylococcus aureus, Propionibacterium acnes, Escherichia coli, Protesu mirabilis, Staphylococcus epidermidis, Pseudomonas aeruginosa, a nawet wobec drożdżaka Candida albicans. Kwas azelainowy jest wykorzystywany w leczeniu trądzików oraz łojotokowego zapalenia skóry.

kwas azelaowy; źródło obrazka: http://www.medicineonline.com/

W postaci czystej ma postać proszku krystalicznego lub płytek, barwy białawej lub kremowej o słabym specyficznym zapachu. Słabo rozpuszcza się w wodzie zimnej, natomiast jest rozpuszczalny w wodzie gorącej i w alkoholach.

Stosowany w postaci żelu, kremu, roztworu, mleczka 5, 10, 15, 20%, przy czym najskuteczniej działa stężenie 15 i 20%.

Hamuje aktywność melanocytów (komórek pigmentowych skóry), ale tylko tych nadaktywnych, słabo działa wybielająco na skórę prawidłowo zabarwioną. 20% preparaty kwasu azelainowego hamują niekiedy lepiej melanogenezę w nadaktywnych melanocytach niż 2% roztw. hydrochinonu.Efekt działania kw. azelainowego widoczny jest po 3-12 miesiącach regularnego stosowania. Po tym czasie daje dopiero dobre efekty w terapii złośliwej plamy soczewicowatej na twarzy. Daje dobre wyniki lecznicze w hiperpigmentacjach (przebarwieniach) po opryszczce, trądziku sterydowego, polekowego, kosmetycznego, młodzieńczego, po oparzeniach. Przydatny w leczeniu rogowacenia słonecznego i trądziku różowatego. Sprawdza się w trądziku grudkowo-krostkowym i zaskórnikowym. Nie działa na piegi.

Preparaty z kwasem azelainowym powinny byc aplikowane na skórę 2 razy dziennie, minimum przez kilka miesięcy. Jest dobrze tolerowany, choć po zastosowaniu powoduje przejściowe mrowienie i swędzenie skóry, a niekiedy pieczenie.Początkowo może wywołać rumień na twarzy, ale potem objaw ten ustępuje.

Kwas azelainowy działa cytotoksycznie i antyneoplastycznie, Hamuje niektóre procesy nowotworowe.Jest inhibitorem tyrozynazy i syntezy DNA oraz białek, blokuje mitochondrialne enzymy oksydoredukcyjne. Działa antyproliferacyjnie (antypodziałowo). Zapobiega rozkładowi łoju i lipidów na wolne aldehydy, ketony i kwasy tłuszczowe drażniące skórę i nasilające zmiany trądzikowe. Zmniejsza ilość zaskórników, zapobiega nadmiernej hiperkeratynizacji gruczołów łojowych i naskórka.

Minimalne stężenie kwasu azelainowego hamujące Propionibacterium acnes wynosi 1,25%, a min. stęż. hamujące Staphylococcus aureus wynosi 2,5%.

Hyzop (Hyssopus, Ysop) raz jeszcze

Dziś wyszedłem na ogród i spostrzegłem jak pięknie rozwija się hyzop. Postanowiłem go więc jeszcze raz wspomnieć, bowiem nadszedł czas na jego wysiewanie, a jest to krzewinka wieloletnia, zatem będzie mogła być eksploatowana wiele lat.

Hyzop lekarski – Hyssopus officinalis L. (niem. Echter Ysop) dostarcza cenny surowiec – ziele – Herba Hyssopi, bogate w olejek eteryczny ok. 1% (a w nim pinokamfon i izopinokamfon do 50%, pinen i cyneol), flawonoidy (6-9% diosminy), kwasy fenolowe (kwas rozmarynowy, cynamonowy), trójterpeny (kwas oleanolowy, ursolowy), laktony diterpenowe (marubina), fitosterole, garbniki (ok. 8%). Ekstrakt płynny z hyzopu wchodzi w skład syropów i kropli złożonych o działaniu wykrztuśnym (np. Pectosol), rozkurczowym i odkażającym drogi oddechowe. Nalewka hyzopowa – Tinctura Hyssopi 1:5 działa pobudzająco i rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Szybko ulega resorpcji do krwi, wywierając działanie ogólne: tonizujące na serce, żółciopędne i udrażniające drogi oddechowe. Przy przeziębieniu i grypie polecany jest napar z ziela cząbru na wodzie lub mleku z dodatkiem miodu. Olejek hyzopowy służy do inhalacji przy infekcjach i stanach zapalnych układu oddechowego oraz do nacierań rozgrzewających. Hyzop jest rośliną przyprawową (sałatki, wędliny, zupy, sosy, niektóre sery). Pobudza czynności wydzielnicze układu pokarmowego. Wzmaga wydzielanie żółci. Nalewka hyzopowa na 70% alkoholu 1:3 (10 ml) oraz olejek hyzopowy (5 kropli) zażyte doustnie usuwają objawy omdlenia, chwilowego osłabienia i zadyszki.

Hyzop wiosną; kwiecień 2011 r., Swarzędz

Patrz również o hyzopie: https://rozanski.li/?p=909

Gwiazdnice – Stellaria w fitoterapii.

Rodzaj gwiazdnica – Stellaria należy do rodziny goździkowatych – Caryophyllaceae.W ziołolecznictwie praktycznym wykorzystywane mogą być różne gatunki gwiazdnicy, choć najbardziej popularne jako lek są: gwiazdnica pospolita /niem. Vogelmiere, fr. Mauron des oiseaux, ital. Centocchio comune, retorom. Sandustgel da giaglina da champ/ (ptasie ziele, muchotrzew, ptasia mięta, kuroślep, kurzyślep) – Stellaria media (L.) Villars = Alsine media Linne (patrz: https://rozanski.li/?p=409) i gwiazdnica gajowa niem. Hain-Sternmiere, fr. Stellaire des bois; ital. Centocchio dei boschi; retorom. Sandustgel da giaglina da guaud/ – Stellaria nemorum L. Gwiazdnice (np. gwiazdnica gajowa) są często mylone z kościenicą /niem. Wassermiere; fr. Stellaire aquatique; ital. Centocchio aquatico; retorom. Minuarta aquatica/– Myosoton aquaticum (L.) Moench, i jak zauważyłem do tego stopnia, że w dawnej medycynie ludowej oba gatunki mogły być stosowane zamiennie i dowolnie. Nie zmienia to jednak faktu, że profil chemiczny obu rodzajów jest podobny, wytwarzają saponiny trójterpenowe, alkohole cukrowe, kwas elagowy, ferulowy, p-kumarowy, ponadto kwercetynę i kemferol. Działają też podobnie: wykrztuśnie, moczopędnie i żółciopędnie z efektem ochronnym na miąższ wątroby (przed mikotoksynami, stłuszczeniem i marskością po zatruciach ksenobiotykami). Surowcem jest świeże i suche ziele – Herba Stellariae, zbierane w czasie kwitnienia. Świeże i młode części gwiazdnicy i kościenicy są smaczne i pożywne, mogą posłużyć do sporządzania sałatek wiosennych z dodatkiem oleju lnianego, albo konopnego lub oliwy z oliwek, o działaniu odtruwającym i żółciopędnym. Dobrze komponuja się z Lepidium (Maca), rzeżuchą, rzepą, ziarnopłonem, czosnaczkiem, czosnkiem (także niedźwiedzim), rukwią, czy nasturcją.

W przypadku parzenia suchego ziela: 1-2 łyżki rozdrobnionego surowca zalać 1 szklanką wrzącej wody; odstawic na 20-30 minut, przecedzić, dodać miód lub sok owocowy. Wypić małymi porcami w ciągu dnia. Przy nieżycie układu oddechowego (zaflegmienie, zapalenie zatok, chrypka, przeziębienie) stosować do 2 szklanek naparu dziennie. Przy chorobach wątroby, jako środek odtruwający, żółciopędny pić napar na czczo 1 raz dziennie. Dodatkowo wyreguluje wypróżnienia. Świeże ziele roztarte z masłem lub tranem, albo olejem lnianym przyspiesza gojenie ran, oparzeń, wyprysków i odleżyn. Przy mokrych odleżynach, wypryskach do maści z gwiazdnicy można dodać do 5% tlenku cynku, albo do 2% tlenku lub subgalusanu bizmutu. Wartościowy jest również sok, macerat i napar ze świeżego ziela kościenicy lub gwiazdnicy. Na zimę sok lub macerat z gwiazdnicy/kościenicy zamrozić w torebkach do lodu.

W Posce można pozyskiwać do fitoterapii również inne gatunki gwiazdnicy: gwiazdnica bagienna – Stellaria alsine Grimm, gwiazdnica trawiasta – Stellaria graminea Linne, gwiazdnica wielkokwiatowa – Stellaria holostea Linne, gwiazdnica długolistna – Stellaria longifolia Willdenow, gwiazdnica błotna – Stellaria palustris Retzius.

W starych lekospisach niemieckojęzycznych można znaleźć gwiazdnicę (Alsine media L. = Stellaria media Vill.) pod nazwami Vogelkraut, Vogelmiere, Sternmiere, Sternakraut, Hühnerdarm, Mäusedarm). W nazewnictwie łacińskim surowiec – ziele gwiazdnicy – Herba Alsines lub pod nazwą syn. Morsus gallinae.

Prof. D.C. Wittstein (1883 r.) opisał przydatność gwiazdnicy w leczeniu stanów zapalnych oka (doustnie i zewnętrznie), krwioplucia, hemoroidów i zapalenia gruczołu mlekowego.

Lapacho – lek i alternatywa dla herbaty.

Lapacho (iperoxo, pau d’arco, arbre sacré des Incas; ) – Tabebuia impetiginosa (z rodziny Bignoniaceae) pochodzi z Ameryki Środkowej i Południowej.

Surowiec: kora – Tecoma impetiginosa Cortex, Ecorces (qui proviennent de l’arbre de lapacho)

Składniki aktywne: lapachol, ksyloidyna, glikozydy irydoidowe, glikozydy lignanowe, glikozydy izokumarynowe, alkaloidy, garbniki, sole mineralne (żelazo, stront, srebro, złoto, bor, kobalt, miedź, molibden, mangan, krzem, chrom, fosfor, nikiel, bar, wapń, magnez), witaminy (koenzym Q), flobafeny.

Działanie fitofarmakologiczne: ściągające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, fungistatyczne, przeciwbakteryjne, wirusostatyczne, przeciwnowotworowe, wzmagające gojenie się ran. Podnosi liczbę erytrocytów, limfocytów i leukocytów we krwi. Działa immunostymulująco. Obniża poziom glukozy we krwi.

Wskazania: skłonności do grzybic narządowych, gorączka, niedokrwistość, cukrzyca, zakażenia bakteryjne i wirusowe, grypa, opryszczka; nowotwory; choroby wątroby (wirusowe, stany zapalne, uszkodzenia po toksynach). Stany zapalne jelit, zespół jelita nadwrażliwego, wysięki w obrębie jelit; reumatyzm; astma oskrzelowa; stany zapalne i przerostowe gruczołu krokowego; zapalenie nerek i pęcherza moczowego; żylaki; miażdżyca; zapalenie oskrzeli.

Działanie kosmetologiczne przy użyciu zewnętrznym: przeciwłojotokowe, przeciwzapalne, antyseptyczne, wzmagające gojenie wyprysków i krost.

Wskazania w kosmetologii: do pielęgnowania cery tłustej i łojotokowej, trądzik różowaty, trądzik kosmetyczny i zawodowy, trądzik sterydowy, teleangiektazje, rumień, plamice naczyniowe, rozszerzone pory, infekcje skóry drożdżakami (Candida) i Pityrosporum; do płukania włosów przetłuszczających się, o zaburzonej strukturze włosa, z łupieżem, przy skórze owłosionej skłonnej do infekcji grzybami i bakteriami ropnymi. Tonik, krem, żel zawierające od 1 do 15% ekstraktu z kory, zależnie od potrzeby i przeznaczenia.

Dermatologia: łojotokowe zapalenie skóry, trądzik na tle infekcji bakteryjno-grzybiczej, wypryski, owrzodzenia, wspomagająco w leczeniu oparzeń i trudno gojących się ran.

Ginekologia. Doustnie i zewnętrznie – skojarzone: kandydoza, kryptokokkoza, zakażenia innymi grzybami narządów płciowych, infekcje wirusowe (w tym opryszczka) i bakteryjne, wspomagająco przy brodawkach płciowych i reinfekcjach wirusowych; świąd sromu, zapalenie cewki moczowej, zapalenie szyjki macicy; upławy; zranienia narządów płciowych. Stosowane są nasiadówki, irygacje, płukanki powierzchowne, globulki z gęstym ekstraktem z kory (ok. 500-700 mg w przeliczeniu na ekstrakt gęsty 3 razy dziennie).

Do lewatyw przy hemoroidach i świądzie odbytu, nowotworach odbytnicy (wspomagająco); czopki doodbytnicze zawierające 700-1000 mg ekstraktu gęstego z kory Lapacho, 2 razy dziennie, rano i wieczorem. Ekstrakt z kory gęsty jako składnik żelu 20-25% do smarowania zmian.

Otolaryngologia: płukanie gardła i uszu odwarem przefiltrowanym przez sączek bibułowy, kilka razy dziennie przy infekcjach grzybowych i bakteryjnych, opryszczkach, zapaleniu ropnym gardła. Skojarzyć z podawaniem doustnym. Ekstrakt z kory gęsty jako składnik żelu 20-25% do smarowania zmian.

Okulistyka: przewlekłe stany infekcyjne grzybami i bakteriami, nawroty opryszczki, zapalenie brzegów powiek, nadmierne łzawienie oczu, zapalenie spojówek; zmiany alergiczne oka. Wspomagająco przy zakażeniach mieszanych, w tym roztoczami. Okłady z odwaru. Maść lub żel do oka 10-15% (ekstraktu gęstego z kory), krople z ekstraktem gęstym 5% – 3 razy dziennie. Krople przygotować na roztworze soli fizjologicznej.

Interakcje: nie przyjmować jednocześnie z lekami przeciwzakrzepowymi.

Preparaty i dawkowanie.

1. Odwar – Decoctum: 1-2 łyżki kory rozdrobnionej zalać 1 szklanką wody, doprowadzić powoli do wrzenia, i zagotowania; pogotować 3-5 minut na małym ogniu, odstawić na 30 minut pod przykryciem. Przecedzić. Pić 2-3 szklanki dziennie odwaru. Przy schorzeniach układu moczowo-płciowego, układu oddechowego i pokarmowego pić często i małymi porcjami. Ponadto odwar taki używać zewnętrznie (płukanki, okłady, przemywanie).

2. Nalewka – Tinctura: 1 część rozdrobnionej kory zalać 5 częściami alkoholu 50-60%, macerować 14 dni, wstrząsając co 2 dni. Przefiltrować. Zażywać 2-3 razy dziennie po 5 ml. Gdy użyjemy 1 część surowca na 1 część rozpuszczalnika (alkohol) i po maceracji mocno wyciśniemy surowiec z uzyskanego wyciągu – uzyskamy mocniejszy ekstrakt, który może być użyty do wyrobu kosmetyków i leków (czopki, żel, maść). Nalewką można pędzlować zmiany chorobowe na błonach śluzowych i skórze.

3. Ekstrakt gęsty uzyskać można przez odparowanie (wysuszenie) nalewki lub odwaru, do konsystencji syropu, w możliwie najniższej temperaturze (np. wyparka próżniowa, przez podgrzewanie na łaźni wodnej w płaskim naczyniu).

4. Sproszkowany surowiec w miodzie: na każdą łyżeczkę sproszkowanej kory dać 1/2 łyżeczki gliceryny i 1 łyżeczkę spirytusu 70% oraz 1 łyżkę miodu. Wymieszać. Zażywać po 1 łyżce 3 razy dziennie. Sproszkowana kora – dawka 1-2,5 g dziennie (można kapsułkować, ale tylko surowiec zmikronizowany).

5. Wyciąg na winie: 1 część rozdrobnionej kory zalać 5 częściami wina białego lub lepiej czerwonego wytrawnego. Macerować 1 miesiąc. Przefiltrować. 1 raz dziennie przyjmować 25 ml wina Lapacho. szczególnie polecam przy chorobach przewlekłych.

Przylaszczka pospolita – Hepatica nobilis Schreb. w dawnej medycynie oficjalnej i w ziołolecznictwie ludowym.

Przylaszczka pospolita, znana pod nazwami wątrobne ziele, wątrobnica, podlaszczka, zawilec przylaszczka, trojanek trzyłatowy, wątrobnik, zawiłek, czy wilcza stopa (niem. Leberblümchen; fr. Hepatique a trois labes; ital. Erba trinita; retorom. Anemona blaua, Ravanetta) – Anemone hepatica Linne = Hepatica nobilis Schreber = Hepatica triloba Gilibert = Hepatica acuta (Pursch) Britton należy do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Jest rośliną chronioną w naszym kraju oraz ginącą. Można ją jednak swobodnie uprawiać w ogrodzie do celów ozdobnych i leczniczych. Sadzonki są dostępne w większości szkółek ogrodniczych. Jest rośliną zimozieloną, charakterystyczną z wyglądu. Od marca do maja wydaje niebieskie (czasem fioletowe lub różowe) kwiaty, złożony z 6-8 listków, pod okwiatem 3 jajowate liście tworzące nibykielich. Liście odziomkowe 3-klapowe, o klapach całobrzegich, jajowatych. Rośnie w cienistych lasach, w zaroślach, preferuje gleby wilgotne, gliniaste, zasobne w wapń. Owocem jest orzeszek. Kwiaty na noc i przed deszczem zamykają się.

Hieronymus Bock – Tragus (1498-1554) zalecał przylaszczkę w leczeniu chorób wątroby (np. obrzęk, zastoje żółci). Pietro Andrea Matthioli – Matthiolus (1501-1578) stosował przylaszczkę w leczeniu schorzeń pęcherza moczowego i nerek, jako środek moczopędny, ponadto do gojenia ran.

Albrecht von Haller (1708-1777) opisał przylaszczkę jako środek leczący rany, złamania, choroby nerek, śledziony, wątroby, rzeżączkę, wrzody wewnętrzne, znoszący krwiomocz i krwioplucie oraz jako środek “czyszczący krew”.

W czeskiej medycynie ludowej: w leczeniu nowotworów zewnętrznych, ran, owrzodzeń, wyprysków, zapalenia migdałków (okłady, płukanki, przemywanie), a wewnętrznie w leczeniu chorób płuc (także gruźlicy), wątroby, pęcherza moczowego i nerek.

Na Węgrzech przylaszczka jest używana w leczeniu złamań, ran, skąpomoczu i schorzeń wątroby. W polskiej medycynie ludowej w leczeniu chorób wątroby. Na Litwie – stosowano przy mimowolnym moczeniu się.

W starszych wydaniach dzieła A dictionary of practical materia medica John Henry Clarke można znaleźć informacje o skutecznym działaniu leczniczym liści przylaszczki przy nieżycie krtani i płuc.

W lekospisach surowiec znany pod nazwą Herba et Flores Hepaticae nobilis, a także jako Ranunculus tridentatus vernus, Herba Trinitatis, Hepatica trifolia.

Przylaszczkę znaleźć można w Pharmacopoea Parisiensis z 1758 r., w Pharmacopoea Genevensis (Folia Hepatica) z 1780 r. i w Pharmacopoea Hispanica (Folia Hepatica) z 1826 r.

Mój idol – dr Fr. Oesterlen (1861 r.) wyraził krytyczną opinię na temat skuteczności przylaszczki. Prof. dr G.C. Wittstein (1883 r.) opisał zastosowanie przylaszczki w leczeniu chorób wątroby.

Składniki: saponiny, flawonoidy (astragalina, izokwercytryna, kwercymerytryna), glikozyd rununkulina (w suchym zielu śladowe ilości; protoanemonina w świeżym zielu 0,07%), antocyjany (pochodne cyjanidyny), garbniki, polifenole.

Działanie fitofarmakologiczne: pobudzające wydzielanie soków trawiennych, odkażające, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, fungistatyczne, żółciopędne, wykrztuśne, moczopędne, rozkurczowe.

Wskazania: stany zapalne i infekcje oskrzeli, płuc i gardła, kaszel, zaflegmienie płuc, zastoje żółci, niedostateczne wydzielanie żółci, obrzęk wątroby i pęcherzyka żółciowego, reflux.

Preparaty i dawkowanie.

1. Macerat z suchego ziela – Maceratio Hepaticae: 3-4 g surowca suchego i rozdrobnionego na 1 szklankę chłodnej przegotowanej wody, macerować 8 godzin pod przykryciem. Przecedzić. Wypić w ciągu dnia małymi porcjami (nastawiać na noc, aby mieć gotowy macerat od rana). Można dodać miód, soki, syrop buraczany lub melasę.

2. Napar przylaszczkowy z suchego ziela – Infusum Hepaticae: 4 łyżeczki suchego rozdrobnionego ziela przylaszczki zalać 1 szklanką wrzącej wody; odstawić pod przykryciem na 30 minut, przecedzić. Wypić małymi porcjami w ciągu dnia. Dodać melasę, syrop buraczany, sok, miód (albo propolis).

Przeciwwskazania: ciąża, laktacja. Nie stosować dłużej jak 2 tygodnie. Nie podawać małym dzieciom. Świeży sok z rośliny nie wcierać w błony śluzowe i w okolice oczu. W stanie świeżym może powodować odczyny alergiczne (pokrzywka, świąd, rumień) – uczulenie na rośliny jaskrowate.

Roślina umiejętnie przetwarzana i stosowana staje się cennym ziołem.

Wyciąg wodny z przylaszczki jest cennym składnikiem syropów złożonych. Wodny wyciąg z ziela suchego można mieszać z naparem tymiankowym, odwarem z korzenia lub ziela babki, z naparem z miodunki, naparem z korzenia omanu, z naparem hyzopowym, naparem cząbrowym, naparem z owoców jałowca. Można również dodawać do syropu z kwiatu mniszka, z pączków/pędów sosny (jodły, świerku, cedru), syropu z kwiatów/kłączy fiołka wonnego, syropu mydlnicowego, gwajakowego, bluszczowego, żywokostowego, czy z kwiatów (owoców) bzu czarnego.

Polygala vulgaris Linne – krzyżownica zwyczajna jako antirheumaticum, antiinflammatory et antipyreticum.

Krzyżownica zwyczajna – Polygala vulgaris Linne, z rodziny krzyżownicowatych – Polygalaceae jest rozpowszechniona na terenie Polski i pospolita w Szwajcarii (niem. Wiesen-Kreuzblume; fr. Polygale commun; ital. Poligala comune; retorom. Puliglia cumina). Obecnie wyróżnia się dwa podgatunki: P. vulgaris L. s.str i P. vulgaris ssp. oxyptera (Reichenbach) Schübler et G. Martens.

Roślina wieloletnia, dorastająca do 30 cm wys. łodyga wzniesiona lub podnosząca się. Liście dolne eliptyczne, odwrotnie jajowate lub lancetowato-eliptyczne; liście górne lancetowate lub równowąsko-lancetowate. Kwiaty grzebieciste, zebrane w kwiatostany; 3-płatkowe, płatki zrośnięte ze sobą, dolny płatek na grzbiecie z postrzępionym przyrostkiem, największy, zwany czółenkiem; kielich 5-działkowy, 3 zewnętrzne działki drobne, zielone, z białym obrzeżeniem, 2-boczne eliptyczne działki znacznie większe, przypominają płatki i tworzą skrzydełka; pręcików 8, zrosłych nitkami w rurkę; słupek górny 2-krotny; kwiaty niebieskie lub różowe, u podgatunku oxyptera białe lub kremowe; skrzydełka eliptyczne o nerwach bocznych wyraźnie siatkowato ze sobą połączonych. Owocem jest torebka, jajowata, spłaszczona, 2-nasienna. Kwitnie od maja do czerwca, w Szwajcarii do lipca. Roślina łatwa do uprawy. lubi gleby piaszczyste z domieszką próchnicy.

Surowcem jest kwitnące ziele krzyżownicy zwyczajnej – Herba Polygalae vulgaris, suszone w normalnej temperaturze, w przewiewie. Dawniej użytkowano także korzeń – Radix Polygalae vulgaris.

Składniki: saponiny trójterpenowe, gaulteryna rozpadająca się do salicylanu metylu, kwas cynamonowy i jego estry, ksantony, flawonoidy, pochodne bifenylu, saponina: polygalacic acid (kwas poligalowy; (2b,3b,4a,16a)-2,3,16,23-Tetrahydroxyolean-12-en-28-oic acid). Polygalic acid to nieprawidłowo zapisana forma polygalacic acid.

Polygalacic acid

Działanie fitofarmakologiczne: przeciwzapalne, słabo przeciwbólowe, wykrztuśne, napotne, przeciwgorączkowe, przeciwreumatyczne, wzmagające wydalanie kwasu moczowego, moczopędne, przeciwdrobnoustrojowe; wspomagające oczyszczanie dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny śluzowej i ropnej. Pobudza miesiączkowanie. In vitro działa cytotoksycznie wobec niektórych komórek rakowych. Hamuje rozwój drożdżaków z rodzaju Candida i Cryptococcus.

Wskazania (medycyna ludowa): nieżyty układu oddechowego, grypa, przeziębienie, ospa, choroby reumatyczne, gorączka, skąpomocz, uporczywy kaszel, koklusz, astma oskrzelowa. Możliwe jest zastosowanie krzyżownicy w leczeniu wspomagającym kryptokokkozy i kandydozy (saponiny – polygalacic acid). W przypadku drożdżycy jelit stosować przetwory na czczo i ograniczyć spożywanie cukrów.

Wskazania (medycyna dawna): choroby reumatyczne, nieżyty płuc i oskrzeli, koklusz. Surowiec opisany przez dra Fr. Oesterlen’a w 1861 r.

Z korzeni należy przygotowywać odwar – Decoctum – 1 łyżka na szklankę wody, gotować 10 minut, odstawić pod przykryciem na 30 minut, przecedzić. Pić małymi porcjami, 1 szklankę odwaru dziennie. Odwarem przepłukiwać narządy płciowe przy infekcjach grzybami. Do płukania włosów przy zakażeniach skóry drożdżakami i Pityrosporum, przy łupieżu i świądzie. Do przepłukiwania uszu i nosa przy zakażeniach Candida i Cryptococcus.

Napar z ziela – Infusum Polygalae vulgaris: 1 łyżka surowca na 1 szklankę wrzącej wody lub mleka; 3 razy dziennie po 1 szklance naparu. Przy nieżytach układu oddechowego, grypie, przeziębieniu, kokluszu: dawki mniejsze, ale częściej, z dodatkiem miodu, propolisu, soku malinowego.

Przeciwwskazania: ciąża, laktacja.

Patrz również krzyżownica mirtolistna – Polygala myrtifolia Linne: https://rozanski.li/?p=2234

Podobne zastosowanie i dawkowanie posiada krzyżownica gorzkawa – Polygala amarella Crantz, występująca pospolicie w Szwajcarii i niestety znacznie rzadziej w Polsce. Używano ziele i korzeń – Herba, Radix Polygalae amarellae. Krzyżownicę gorzkawą i zwyczajną można uprawiać do celów leczniczych. Krzyżownica gorzkawa silniej pobudza wydzielanie żółci, soku żołądkowego i jelitowego. Stymuluje trawienie, pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. Reguluje wypróżnienia, wzmaga przemianę materii, a u niektórych osób może nawet działać rozwalniająco. Usuwa wzdęcia. Hamuje rozwój bakterii i grzybów. Pobudza ruchy migawkowe nabłonka tchawicy i oskrzeli, upłynnia zalegającą wydzielinę w drogach oddechowych, ułatwiając odkrztuszanie. Zalecana przy zaflegmieniu płuc i nieżytach zatok.

Perłówka – Melica w praktycznej fitoterapii.

Perłówka – Melica (niem. Perlgras, fr. Melique, ital. Melica, retorom. Larmas) należy do traw – Poaceae. W Polsce można zbierać perłówkę orzęsioną – Melica ciliata Linne, perłówkę zwisłą – Melica nutans Linne, perłówkę jednokwiatową – Melica uniflora Retzius i perłówkę wyniosłą – Melica altissima Linne. Surowcem jest ziele perłówki – Herba Melicae, zbierane w czasie kwitnienia (maj-czerwiec) i owocowania (lipiec), suszone szybko, w przewiewnym miejscu. Przechowywać w szczelnym słoju.

Ziele perłówki zawiera triglochinin (O-[β-D-glucopyranosyl]-1-cyano-1-hydroxy-4,5-dicarboxy-1,3-pentadiene), kwas triglochinowy = triglochinic acid (2-butene-1,2,4-tricarboxylic acid), flawonoidy, krzemionkę, kumaryny.

Działanie: słabo wykrztuśne i przeciwkaszlowe, rozkurczowe na mięśnie gładkie, uspokajające, przeciwzapalne, moczopędne, antyseptyczne.

Wskazania: nieżyty układu oddechowego, spadek częstości wentylacji płuc, katar; zaburzenia trawienne, nerwica żołądka i jelit.

Zewnętrznie (okłady): wypryski, stan zapalny powiek i spojówek, cera trądzikowa, zaczerwienienie skóry (rumień), pokrzywka; brak połysku i osłabienie włosów.

Preparaty i dawkowanie: napar doustnie, odwar zewnętrznie do okładów i przemywania skóry, płukania włosów. 2 łyżki rozdrobnionego surowca na 1 szklankę wody; parzyć 35 minut pod przykryciem lub w przypadku odwaru – gotować 8-10 minut. Przecedzić. Pić 4 razy dziennie po 1/2 szklanki (przy nieżytach układu oddechowego i pokarmowego, nerwicach narządów układu pokarmowego) lub 2 razy dziennie po 1/2 szklanki jako środek czyszczący krew, moczopędny i uspokajający.

Roślina świeża zawiera związki cyjanogenne, wysuszona – bardzo małe ilości lub ślady. Nie zwiększać jednak dawek. Nie stosować dłużej jak 1 miesiąc.

Zawartość cyjanowodoru HCN w świeżej roślinie:

Melica nutans 0,1082%

Melica uniflora 0,007%

Melica ciliata 0,0101%

Działanie oczyszczające perłowki na układ oddechowy (wykrztuśne) wzmaga dodanie do naparu miodu. W przypadku kamicy moczowej, stanów zapalnych układu moczowego łączyć w mieszankach z mącznicą, żurawiną, liściem borówki, ortosyfonem, nawłocią, poziewnikiem, skrzypem, przytulią. W przypadku nieżytu układu oddechowego warto łączyć z miodunką, bluszczykiem kurdybankiem, tomką – Anthoxantum i (lub) cząbrem, tymiankiem, macierzanką.

W przypadku stanów zapalnych oczu można łączyć z zagorzałkiem, świetlikiem, łuskiewnikiem różowym, babką, pszeńcem, szelężnikiem, aloesem, agawą i krwawnikiem (albo rumiankiem).

Przetacznik perski – Veronica persica Poiret w ziołolecznictwie.

Przetacznik perski – Veronica persica Poiret = Veronica tournefortii Gmelin należy do rodziny trędownikowatych – Scrophulariaceae. Rośnie pospolicie na polach, ogrodach, nieużytkach, na łąkach śródleśnych i pastwiskach. Kwitnie od kwietnia do października. Kwiaty o 4 płatkach barwy niebieskiej. Pochodzi z Azji Mniejszej. W XIX wieku rozpowszechnił się po całej Europie. W Szwajcarii również pospolity (niem. Persischer Ehrenpreis, fr. Veronique de Perse, ital. Veronica comune, retorom. Veronica-giat).

Surowcem jest kwitnące ziele przetacznika perskiego – Herba Veronicae persicae, suszone w ciemnym pomieszczeniu. Jest to surowiec irydoidowy, wrażliwy na światło. Przechowywać w światłoszczelnych pojemnikach.

W zielu przetacznika perskiego znaleźć można katalpol (catalpol, 6-O-isovanilloyl catalpol), katalpozyd i aukubinę, ponadto izoakteozyd, akteozyd, lawandulifoliozyd =lavandulifolioside veronikozyd, amfikozyd, verminozyd, verprozyd; flawonoidy (apiginin 7-O-neohesperidoside, hydroxy flavone, kamepferol-7-O-B-D-glucopyranoside, metoxyflavone, quercetin (3΄, 4΄, 5, 7-tetramethyl ether)), fenolokwasy (kwas cynamonowy, benzoesowy), dulcytol.

Tabela zawartości aukubiny i katalpolu w róznych gatunkach przetacznika – Veronica, wg Gianina Crişan, Laurian Vlase, Georgeta Balica, Dana Muntean, Cristina Stefănescu, Ramona Păltinean, Mircea Tămaş, Sorin Leucuţa (FARMACIA, 2010, Vol. 58, 2 ).

Gatunek Veronica	Aucubin µg%	Catalpol µg%
*Veronica persica*	799,8	138,4
Veronica bachofenii	120,4	154
Veronica urticifolia	666,4	99,6
Veronica agrestis	301,2	63,4
Veronica austriaca	460,2	147,2
Veronica chamaedrys	328,6	144,4
Veronica officinalis	107,4	232,2
Veronica orchidea	268,2	296,2
Veronica spicata	120,4	318,8
Veronica beccabunga	43,4	27,6
Veronica hederifolia	432,8	93
Veronica prostrata	377,6	170,8

ª Iridoid and flavonoids compounds Veronica; Catalpol (1), quercetin (3΄, 4΄, 5, 7-tetramethyl ether) (2), quercetin (3),
Metoxy flavone (4), Kamepferol-7-O-B-D- Gluco pyranoside (5), Hydroxy flavone (6), Apiginin 7-O-
neohesperidoside (7), 6-O-isovanilloyl catalpol (8).
F-Flavonoid; I- iridoid. Wg: Shahryar Saeidi Mehrvarz, Nosrat O. Mahmoodi, Roshanak Asadian, Gholamreza Bakhshi Khaniki (Australian Journal of Crop Science; 1(1):1-5(2008)).

Działanie lecznicze. Za sprawą obecności w surowcu irydoidów i kwasów fenolowych: rozkurczowe (spazmolityczne), ochronne na miąższ wątroby (w tym przeciwko mikotoksynom) – hepatoprotekcyjne; ochronne na komórki nerwowe – neuroprotekcyjne; przeciwzapalne, moczopędne (diuretyczne), przeciwbakteryjne.

Wskazania: zatrucia mikotoksynami, grzybami; uszkodzenie wątroby, stan zapalny wątroby, wirusowe zapalenie wątroby; stany skurczowe układu żółciowego, marskość i stłuszczenie wątroby (przetacznik łączyć z ostropestem, karczochem, kurkumą, choliną, inozytolem, betainą, witaminami z grupy B, z niezbędnymi nienasyconymi kwasami tłuszczowymi, zielem rzepiku); uszkodzenia układu nerwowego (łączyć z innymi ziołami neuroprotekcyjnymi, np. miłorzębem, widłakami, nachyłkiem, witanią), choroby reumatyczne (łączyć z hakoroślą, jesionem, wierzbą, gaultherią); osteoporoza (łączyć z ziołami krzemionkowymi i ranelinianem strontu, juką, hakoroślą, kozieradką, buzdygankiem, Cyanotis arachnoides), choroby alergiczne (łączyć z krwawnikiem, rokitnikiem, widłakiem, ruszczykiem). Stany zapalne spojówek i naczyniówki, zapalenie siatkówki (łączyć z ziołami bogatymi w antocyjany i flawonoidy). Stany zapalne narządów płciowych (łączyć z juką, hakoroślą, wierzbą, witanią, Sarsaparilla – Smilax).

Dawkowanie i preparaty:

1. Napar z przetacznika perskiego – Infusum Veronicae persicae: 2 łyżki ziela świeżego lub suchego zawsze rozdrobnionego zalać 1-2 szklankami wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 30 minut, przecedzić. Pić 2 razy dziennie po 1 szklance naparu. Stosować też do przemywania schorzeń skórnych (stany zapalne), okładów na oczy i płukania narządów płciowych (infekcje, podrażnienie). Przy zapaleniu oskrzeli, płuc, gardła – 4 razy dziennie po 1/2 szklanki, najlepiej z dodatkiem propolisu i miodu. Przy gorączce łączyć z gaultheria, wiązówką, topolą, lipą, wrotyczem, jesionem i słodzić sokiem malinowym.

2. Intrakt przetacznikowy – Intractum Veronicae persicae: 1 część świeżego rozdrobnionego ziela zlać 5 częściami gorącego alkoholu 50-60%, macerować 7 dni, przefiltrować. przechowywać w ciemnym miejscu, szczelnie zamknięty. Zażywać po 5-10 ml 2 razy dziennie.

Można podawać dzieciom i kobietom w ciąży.

Patrz również przetacznik leśny Veronica officinalis L.: https://rozanski.li/?p=334

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie