|
|
Ostatnio miałem sporo wyjazdów służbowych, odwiedziłem wielu znajomych. W trakcie moich wycieczek po Polsce znajomi pokazali mi różne czasopisma z branży medycznej i rolniczej, abym zobaczył czemu i komu służą moje strony internetowe. Niestety złapałem się za głowę, co dzieje się w naszym kraju z naszymi ludźmi z uczelni, którzy piszą teksty komercyjne i naukowe. Przejrzałem kilka artykułów o ziołach lub ich zastosowaniu, parę tekstów z branży zootechnicznej i weterynaryjnej i… znalazłem całe fragmenty swoich tekstów, całe zdania, dane naukowe, których nie można tak sobie wyczytać w popularnych pracach. Nie brakowało moich skrótów myślowych, interpretacji, literówek w nazwach łacińskich i chemicznych. Oczywiście nie było powołania na prawdziwego autora wniosków i danych. Zresztą zobaczyłem też całe fragmenty z prac prof. Kohlmünzera, prof. Ożarowskiego, prof. Lutomskiego oraz prof. Rumińskiej, a wszystko to pod cudzymi nazwiskami, z odnośnikami do literatury, w której tych danych po prostu nie ma, albo w ogóle bez piśmiennictwa (szczególnie czasopisma rolnicze).
“Autorzy tekstów o ziołach”, którzy czerpiecie stąd informacje: bądźcie uczciwi i nie udawajcie Greka oraz poliglotów z uwzględnieniem najnowszych publikacji oraz prac bardzo starych pisanych gotykiem niemieckim lub łaciną, Baseldütsch lub Züridütsch. Nagle okazuje się, że wszyscy autorzy tekstów o roślinach leczniczych kochają Szwajcarię i czytają tamtejsze prace z początku XIX wieku, a skończywszy na roku 2009. Nagle wszyscy uwielbiają Farmakopee Pruskie i Szwajcarskie. Modna też stała się Farmakopea Polska I. Miło mi niech tak będzie, ale nie przeginajcie. Te dane liczbowe, które tutaj podaję do zawartości składników czynnych pochodzą naprawdę z rzadkich źródeł literaturowych. Zauważcie też, że prowadzę cały czas badania nad roślinami, w tym doświadczalne na zwierzętach, w Polsce i za granicą, stąd niektóre wnioski i opinie w artykułach/postach zamieszczam. Nie należy też wstydzić się podawania linków do moich stron, a jeśli nie lubicie internetu to można odwołać się do artykułów drukowanych, trzeba ich jednak poszukać.
Gdy znajdę w sieci moje teksty dzięki Copyscape piszę do administratora i jest reakcja. Czy dla przykładu powinienem zgłaszać takie sytuacje do rektorów uczelni, których pracownicy łamią prawa autorskie? Być może. W Szwajcarii stało by się to natychmiast. Jest tego tyle, że może założę specjalna stronę na której będę podawał nazwiska autorów, którzy skopiowali moje teksty, wraz z dowodem na to. Sam nie wiem…
Przykre to i nie wiem naprawdę czy powinienem prowadzić blog i inne strony w języku polskim?. Skoro jestem wielbicielem schweizer-deutsch to może powinienem pisać strony w tym języku. Miło popatrzeć jak Niemcy i Szwajcarzy, pomimo, że nie znają języka polskiego odwołują się do moich tekstów nie tylko drukowanych, ale i tych internetowych. A co by było, gdybym pisał w ich języku?. Z drugiej strony wiem, że wśród moich polskich Czytelników znajdują się też Uczciwi Ludzie, którzy lubią tutaj zaglądać i podawane przeze mnie informacje służą Im do pożytecznych celów.
Zbiór norm określających jakość środków leczniczych nosi nazwę farmakopei. W Szwajcarii początkowo wydawane były farmakopee obowiązujące dla danego miasta lub kantonu, np. Stadtpharmakopöen Genf – Pharmacopoea Genevensis z 1780 r. (dla miasta Genewa), Pharmacopoea Ticinese z 1843 r. (del Cantone Ticino), Pharmacopoea Sangalensis z 1844 r. (Ph. Cantonale St. Gallen), Pharmacopoea Bernensis tentamen z 1852 r. (Berno).
W XVI wieku wytyczne dotyczące wyglądu składników i sposobu sporządzania leków zebrane były w księgach o lekach – Antidotarium. Dla Szwajcarii były to: Antidotarium Speciale z 1561 r. (wydany w Bazylei) i Antidotarium Generale (1585 r.), opracowane przez Johann’a Jacob’a Wecker’a (1528-1586).
W dalszych latach ukazały się:
1. Pharmacopoea Spagyrica (Zürich 1616 r.)
2. Pharmacopoea Helveticorum (Geneve 1677 r.)
3. Pharmacopoea Helvetica (Basel 1771 r.), farmakopea półoficjalna.
Do XIX wieku wydawane były farmakopee kantonalne oraz dla poszczególnych miast. Niektóre kantony przyjmowały farmakopeę francuską, włoską i germańską. W 1865 roku nastąpiła diametralna zmiana. Powołana w 1859 r. Szwajcarska Komisja Farmakopealna wydała pierwszą oficjalną farmakopeę – Pharmacopoea Helvetica I. Od 1867 r. podjęto działania dla objęcia maksymalnej liczby kantonów wspólną farmakopeą. Kolejne ukazywały się następująco:
– 1871-1872 r. Pharmacopoea Helvetica II
– 1876 r. Suplement do Ph. Helv.
– 1893 r. Pharmacopoea Helvetica III wydana w trzech językach, utworzenie Federalnej Komisji Farmakopei złożonej z 12 farmaceutów, 9 chemików, 8 lekarzy i 2 weterynarzy.
– 1907 r. Pharmacopoea Helvetica IV
– 1933 r. Pharmacopoea Helvetica V
– 1945 r. utworzenie Federalnego Laborotorium Farmakopei
– 1948-1962 r. wydania suplementów do Ph. Helv. V
– 1971 Pharmacopoea Helvetica VI
– 1986 Pharmacopoea Helvetica VII
– 1989-1995 wydanie 8 suplementów do Ph. Helv. VII
– 1997 Pharmacopoea Helvetica VIII
– 2003 Pharmacopoea Helvetica IX
– 2006 Pharmacopoea Helvetica X
– 2008 Pharmacopoea Helvetica XI
Począwszy od 1969 r. Ph. Helv. jest ujednolicana z Farmakopeą Europejską – Pharmacopoea Europea.
Pisząc o Emblica officinalis Gärtner wspomniałem, że w niektórych starych lekospisach pod nazwą Myrobalini krył się surowiec (owoc) pochodzący z Myrobalanus chebula Gärtner, czyli Terminalia chebula Retzius oraz inne gatunki z rodzaju Terminalia (migdałecznik) oraz z rodzaju Emblica = Phyllanthus (liściokwiat).
Fructus Myrobalani (Myrobalanen) = Fructus Chebulae powinien pochodzić z gatunku migdałecznik chebułowiec – chebułowiec właściwy – Terminalia chebula Retzius = Myrobalanus chebula Gärtner, z rodziny trudziczkowatych – Combretaceae. Migdałecznik chebułowiec jest drzewem dorastającym do 24 m wys., o liściach podłużnie jajowatych, całobrzegich. Kwiaty są drobne, białawe lub żółtawe, zebrane w szczytowe groniaste kwiatostany. Okwiat jest 5-żabkowy; pręcików 190; słupek 1. Owocem jest zielonożółty lub brunatny pestkowiec, jajowaty, do 2,5 cm długości. Migdałeczniki sa uprawiane w Chinach, Sri-Lance, Wietnamie, Nepalu, Indiach, Malezji.
Nazwy: Hara, hirala, myrobalan; niem. Chebulische Myrobalane, grosser Myrobalanenbaum; Owoc: Terminalia, Haritaki (Sanskrit = heilige Frucht von Shiva; sanskryt = święte owoce Shiva), w Tybecie: Arura („owoc długiego życia”).
Owoc jest środkiem stosowanym w medycynie ajurwedyjskiej, tybetańskiej i chińskiej.
Składniki czynne: garbniki 20-40%, przeciętnie 32%; kwas galusowy, kwas chebulowy = chebulic acid, kwas chebulinowy = chebulinic acid, kwas chebulagowy = chebulagowy = chebulagic acid, chebulanina, korilagina, ester metylowy kwasu galusowego, terchebulina, terminalic acid = kwas terminalowy, punikalagina, kumaryny, sterole, triterpeny, flawonoidy (rutyna, kwercytryna, kwercetyna).
Kwas chebulinowy, kwas chebulagowy i chebulanina to glikozydy fenolowe, zbudowane z kwasu galusowego.
Struktura kwasu chebulinowego
Chebulagic acid zawarty w migdałeczniku działa immunosupresyjnie i może mieć zastosowanie w terapii tocznia, sarkoidozy, łuszczycy, pęcherzycy, reumatoidalnego zapalenia stawów i in. chorób autoimmunologicznych. Jest inhibitorem alfa-glukozydazy.
Kwas chebulagowy = Chebulagic acid
Preparaty z owoców migdałecznika chebułowca normalizują poziom cholesterolu, lipidów i cukru w osoczu krwi. Hamują rozwój blaszek miażdżycowych i powstrzymują postęp zmian zwyrodnieniowych naczyń. Mają zastosowanie w leczeniu krwawej biegunki (dyzenterii), splenomegalii (obrzęku, opuchnięcia śledziony), nieżytu żołądka i jelit, kaszlu, osłabienia serca (migdałecznik w postaci nalewki zwiększa pojemność minutową serca), choroby wrzodowej (blokuje wysięk i krwawienie, przyspiesza gojenie, hamuje aktywność bakterii wrzodotwórczych – Helicobacter pylori), chorób pasożytniczych układu pokarmowego, stanów zapalnych oczu (poprawia krążenie oczne, hamuje zmiany zwyrodnieniowe naczyń i siatkówki) i cukrzycy. W wysokich dawkach działa rozwalniająco. Zewnętrznie (odwar do przemywania, okłady, płukanki): rany, wypryski, stany zapalne błon śluzowych, zapalenie spojówek i powiek.
Współczesne badania dowiodły, że migdałecznik w postaci sproszkowanej i ekstraktu działa przeciwalergicznie, hamuje rozwój bakterii (Helicobacter pylori , metycylino opornego Staphylococcus aureus, Shigella dysenteriae, S. flexneri, S. boydii, Proteus mirabilis, P. vulgaris, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa i Salmonella sp.) i grzybów (in vitro wykazywał aktywność inhibicyjną wobec Trichophyton mentagrophytes, T. rubrum, T. soudanense, Candida albicans, Torulopsis glabrata i C. krusei); ponadto działa hamująco na wirusy (cytomegalii, herpes simplex, HIV-1), odtruwająco, hepatoprotekcyjnie (ochronnie na miąższ wątroby), antyrodnikowo i antyoksydacyjnie. Migdałecznik hamuje procesy autoagresji immunologicznej i stany zapalne skóry oraz układowe. Zatrzymuje podziały komórek nowotworowych. Działa antymutagennie. W tradycyjnej medycynie azjatyckiej migdałecznik jest stosowany w leczeniu nowotworów.
W Szwajcarii dostępne są kosmetyki (ayurveda-kosmetik; http://www.veda.ch; http://www.iavel.ch), które zawierają wyciąg z migdałecznika i innych roślin z medycyny ajurwedyjskiej.
Dawka sproszkowanych owoców: 3 g 2-3 razy dziennie. Nalewka – Tinctura Fruct. Chebulae 1:5 na alkoholu 40-70%: 2-3 razy dziennie po 5-10 ml.
Ekstrakt standaryzowany na zawartość garbników (20% garbników) 250-500 mg 2-3 razy dziennie, zależnie od potrzeby (dostępny w kapsułkach, tabletkach).
Przykład szwajcarskiego suplementu zawierającego wyciąg z migdałecznika chebułowca.
Liściokwiat garbnikowy (Aschfarbener Myrobalan, Amla, Amlabaum, Amla khushk, Amalaki, Dhatri) – Phyllanthus emblica Linne = Emblica officinalis Gaertner należy do rodziny wilczomleczowatych – Euphorbiaceae.
Jest to drzewo dorastające do 18 m wys., o liściach równowąskich, do 1,5 cm długości. Liście ułożone dwurzędowo na gałązkach, dlatego dają wrażenie liścia pierzasto złożonego. Kwiaty drobne, żółtozielone, rozdzielnopłciowe, wyrastające z kątów liści. Kielich 6-działkowy. Korony brak. Kwiaty żeńskie mają 1 słupek, a kwiaty męskie 3-5 pręcików. Owocem jest żółta, okrągława, do 2 cm średnicy, trójdzielna, mięsista torebka, w smaku kwaśna i cierpka. Liściokwiat występuje w Japonii, Chinach, w Malezji, Indiach.
Surowcem jest owoc, nasienie i liść – Fructus, Semen, Folium Emblicae.
Spokrewniony gatunek: liściokwiat kwaśny – Averrhoa acida Linne, = Cicca disticha L. = Phyllanthus acidus (Linne) Skeels jest krzewem lub drzewem do 2 m. wys. wydającym owoce – trójdzielna soczysta torebka, do 2 cm. długości. Naturalnie występuje w Indiach, w Malezji i na Madagaskarze. Owoce są jadalne, w smaku kwaśne, jako źródło witaminy C i fenolokwasów. Liście i korzenie liściokwiatu kwaśnego to surowiec saponinowy.
Składniki czynne owoców: kwas galusowy (ok. 5%) i jego estry, kwas ellagowy, kwas chebulinowy (chebulinic acid, ok. 3,5%), garbniki (22-28%), trigalloyl glucose; alkaloidy (fylantydyna = phyllanthidine, fylantyna = phylanthine); triterpeny; olejek eteryczny, witamina C – do 1,8%. Liście zawierają garbniki (ok. 20%), kwas galusowy, kwas ellagowy, kwas chebulinowy (chebulinic acid) kwas chebulowy (chebulic acid), kwas amlowy = amlaic acid (gallotanina), kwas askorbinowy (mniej niż w owocach), alkaloidy.
Świeże owoce Phyllanthus emblica zawierają ok. 1000 mg witaminy C, stabilnej i szczególnie dobrze przyswajanej oraz aktywnej metabolicznie. Jest powiązana z kwasem galusowym, flawonoidami i kwasem elagowym. Taki kompleks wywiera wpływ przeciwwysiękowy, przeciwzapalny, antyoksydacyjny i przeciwrodnikowy. Kwas galusowy, elagowy i askorbinowy hamują proliferację komórek rakowych (antitumor), stabilizują strukturę błon komórkowych i nabłonków. Wraz z flawonoidami uszczelniają i wzmacniają śródbłonki naczyń krwionośnych. Maja też właściwości antydrobnoustrojowe i fungistatyczne. W handlu można spotkać surowiec, który zawiera nawet 1,8% kwasu askorbinowego, a suche ekstrakty z owoców nawet 3% witaminy C. Dlatego owoce liściokwiatu i liście liściokwiatu to doskonałe źródło kwasów fenolowych, witaminy C i flawonoidów. Sproszkowane owoce i ekstrakty z owoców oraz sproszkowane liście są składnikami preparatów nawiązujących do tradycyjnej medycyny ajurwedyjskiej. W handlu dostępne są kapsułki i tabletki zawierające surowiec, np. Ayurveda Line Spring Irena Laszewska udostępniła mi do badań i testów preparat w tabletkach o nazwie Amla Plus zawierający owoc liściokwiatu, kłącze kurkumy, korzeń witanii, liście i nasiona bazylii świętej. Amla Plus wykorzystuje zasady łączenia (kojarzenia) surowców wg zaleceń przyjętych w Ajurwedzie, które potwierdza współczesna fitofarmakologia.
Wg szwajcarskiego specjalisty z zakresu medycyny naturalnej, w tym ajurwedyskiej dra Hansa’a Heinrich’a Rhyner’a liściokwiat przywraca wewnętrzną równowagę ustroju, działa chłodząco, przeciwcukrzycowo, wzmacniająco ogólnie. Stosowany jest w leczeniu chorób krwi, kości, wątroby i serca. Działa przeciwwirusowo, antymikotycznie (przeciwgrzybiczo), przeciwbakteryjnie i immunostymulująco. Sprawdza się przy nieżytach przewodu pokarmowego, zapaleniu żołądka, stanach zapalnych jelit i hemoroidach, ponadto wspomagająco w leczeniu raka jelita grubego. Preparaty z liściokwiatu regulują poziom cukru i cholesterolu we krwi. Poprawiają stan włosów i paznokci. Wzmagają odnowę kości i mięśni, pobudzając ich regenerację.
Zważywszy na składniki liściokwiatu, zarówno liścia, jak i owocu warto zwrócić uwagę na dobroczynny wpływ flawonoidów, witaminy C i kwasu galusowego/elagowego na stan naczyń krwionośnych gałki ocznej. Poprawia krążenie oczne i może wpływać stabilizująco na siatkówkę oraz naczyniówkę oka. Ze swojej strony polecam preparaty liściokwiatu w uzupełniającej terapii uszkodzenia rogówki, siatkówki i naczyniówki.
Dr Rhyner zaleca liściokwiat (Amalaki) w leczeniu cukrzycy,chronicznych zapaleń płuc, przeziębienia, astmy, kaszlu i gruźlicy. Uzasadnione naukowo jest zalecanie liściokwiatu przy przeroście gruczołu krokowego, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, chorobie wrzodowej, nowotworach, przy zespole jelita drażliwego i kandydozie jelit.
Amalaki najlepiej przyjmować 2 razy dziennie; sok z owoców po 20 ml, sproszkowane owoce po 3-6 g.
W obrocie handlowym są ekstrakty z liściokwiatu standaryzowane na zawartość polifenoli (garbników, tannins), np. w preparacie Greenline Products o nazwie Königsfrucht – kapsułki znajdziemy ekstrakt zawierający 45% polifenoli.
W starych lekospisach znaleźć można surowiec pod nazwą Myrobalini, który pochodził z Emblica officinalis Gärtner (Phyllanhus mollis Müller), czyli naszego liściokwiatu, a także z gatunków: migdałecznik chebułowiec – Terminalia chebula Retzius (Myrobalanus chebula Gärtner), Terminalia bellerica Roxburgh (Mylobalanus bellerica Gärtner) lub Terminalia citrina Roxburgh (Myrobalanus citrina Gärtner). Fructus Myrobalini (Myrobalanen), Myrobalans, Chebulic Myrobalans stosowany był w medycynie jako środek przeciwszkorbutowy, ściągający i przeciwzapalny. Rodzaj migdałecznik – Terminalia należy do rodziny trudziczkowatych- Combretaceae.
W kosmetyce liściokwiat ma zastosowanie jako środek odmładzający i oczyszczający skórę, regulujący wydzielanie łoju, pobudzający regenerację, wzmacniający włosy i paznokcie oraz uszczelniający naczynia krwionośne włosowate. Wskazany dla skory zmęczonej, trądzikowe, z przebarwieniami, teleangiektazjami i plamicami; ponadto w preparatach opóźniających starzenie skóry.
Liściokwiat w weterynarii:
Liście i owoce (sok, papki, wyciągi) są skuteczne w leczeniu ran, oparzeń, kaszlu, przeziębienia, robaczyc przewodu pokarmowego, zapalenia wymienia, krwiomoczu, biegunki i kolibakteriozy.
Lukrecja, słodzień, słodkie drzewo – Glycyrrhiza glabra Linne = Liquiritia officinalis Moench to zioło, które zawsze było w ważniejszych farmakopeach i oficjalnych lekospisach i do dziś nie straciło swojego znaczenia jako lek. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego oraz Azji Środkowej i Mniejszej. Do celów leczniczych uprawiana. Jest rośliną wieloletnią, dorastającą do 1,5 m wys., z rodziny motylkowatych Papilionaceae (=Fabaceae). Liście nieparzysto-pierzaste, złożone z 9-17 listków jajowatych, ostro zakończonych; kwiatostany groniaste, w kątach liści; kwiaty motylkowe, fioletowe z białym żagielkiem; pręcików 10 (9 zrośniętych, 1 wolny); słupek 1; owoc – strąk z 3-5 nasionami.
Korzeń lukrecji stosowany w przemyśle spożywczym (słodycze, soki, desery, do nadawania smaku słodkiego), w browarnictwie (do aromatyzowania i słodzenia piwa), do produkcji nalewek, w piekarnictwie (dla zapachu i smaku).
W przemyśle farmaceutycznym do wyrobu leków wykrztuśnych, rozkurczowych, przeciwwrzodowych i przeciwwirusowych.
W przemyśle kosmetycznym do produkcji preparatów wybielających, rozjaśniających cerę, nawilżających.
W przemyśle tytoniowym do aromatyzowania tytoniu.
Korzenie pozyskiwane z roślin co najmniej 3-letnich. W handlu są korzenie całe, krojone, rozdrobnione lub sproszkowane; okorowane lub z korą. Nieokorowane korzenie są brunatne, a okorowane mają barwę żółtą. Wytwarzany jest też ekstrakt suchy do celów spożywczych i farmaceutycznych, który może być standaryzowany na zawartość saponin lub samego kwasu glicyryzowego = gicyryzynowego (glicyryzyny). Dostępny także sok/wyciąg z lukrecji wysuszony w postaci bryłek lub jako gęsta ciecz.
Liquiritiae Radix zostało objęte przez Farmakopeę Europejską 5 (5.5).
Jakie gatunki i odmiany lukrecji są stosowane?
1. Glycyrrhiza glabra varium typica Regel et Herder – lukrecja gładka hiszpańska; Spanisches Süßholz;
2. Glycyrrhiza glabra var. glandulifera Waldstein et Kitaibel i Glycyrrhiza uralensis Fischer– lukrecja gładka rosyjska (uralska); Russisches Süßholz;
3. Glycyrrhiza inflata Batalin i Glycyrrhiza uralensis Fischer uprawiane w Chinach – lukrecja chińska; Chinesisches Süßholz;
Składniki czynne korzenia lukrecji:
1. Saponiny trójterpenowe 2-15%; Pharm.Eur. przynajmniej 4% w przeliczeniu na glicyryzynę (kwas glicyryzowy = glicyryzynowy); kwas glicyryzynowy występuje w surowcu w postaci wolnej, związanej i jako sól potasowa i wapniowa (glicyryzynian wapnia, potasu);
2. Flawonoidy 1-2%, głównie Liquiritin – likwirytyna (aglikon likwirytygenina = Liquiritigenin), izolikwirytyna (aglikon izolikwirytygenina); izoflawonoidy (likorycydyna, glabren, glabrydyna);
3. Kwaśne polisacharydy (Glycyrrhizan – glicyryzan);
4. Sterole, kumaryny, skrobia (20-30%), monosacharydy i dwucukry 6-10%, rosyjski nawet 16%), sole mineralne, asparagina 2-4%, mannitol; olejek eteryczny 0,03-0,035%, salicylan metylu.
Aktywność farmakologiczna.
Sekretolityczne, wykrztuśne, rozkurczowe na mięśnie gładkie, przeciwwrzodowe (dawne wyniki badań Borst’a), przyspieszające gojenie wrzodów, wyraźnie przeciwzapalne na skórę, nabłonki, tkankę chrzęstną, kostną i łączną właściwą; antyoksydacyjne, przeciwrodnikowe, antybakteryjne i przeciwwirusowe. Zwiększa wydalanie potasu, podnosi poziom chlorku sodu w ustroju. Dlatego też nie może być stosowany przy hipernatremii (nadmiarze sodu) i hipokaliemii (niedoborze potasu)./ Długotrwale stosowane preparaty lukrecji zatrzymują chlorek sodu w ustroju i zwiększają nawodnienie tkanek co przejawia się obrzękami i nadciśnieniem. Lukrecja powinna być stosowana krótkotrwale, do miesiąca, potem należy uczynić przerwę w jej podawaniu (przyjmowaniu).
Lukrecja działa estrogennie i zwiększa wydolność fizyczną u sportowców. Podnosi stopień nawodnienia i sprężystość mięśnie szkieletowych, pozwala na “napompowanie mięśni wodą i elektrolitami”, co w umiejętny sposób może być wykorzystane w produkcji zwierzęcej i kulturystyce. Pobudza regenerację i rozrost tkanek, zwiększa masę mięśni. Aktywuje syntezę białek. Lukrecja zawiera inhibitory 5-lipooksygenazy. Hamuje wirusy HIV-1, HCV (hepatitis C), HSV (opryszczki), EBV (Epstein Barr), Coronavirus.
Za działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie układu pokarmowego, moczowego i oddechowego odpowiedzialne są flawonoidy. Szwajcarskie prace informują o działaniu antyhepatotoksycznym (ochraniającym wątrobę) i antyproliferacyjnym wobec wielu nowotworów. Lukrecja działa kortykopodobnie (kortykotropowo, podobnie jak kortykosteron). Jest antagonistą receptora H2 i hamuje pompę protonową (bloker H+/K+ –ATP-azy) w żołądku.
Wskazania: stany zapalne stawów, kaszel, chrypka, zapalenie oskrzeli i płuc, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy; owrzodzenia jelita grubego; zespół jelita nadwrażliwego; zaparcia; choroba Addisona, hiponatremia, hiperkaliemia; stany skurczowe przewodu pokarmowego; obrzęk wątroby; stany zapalne żołądka i jelit; zmiany zwyrodnieniowe stawów, choroby autoimmunologiczne układowe i skórne. Przeziębienie, krztusiec, angina, grypa i choroby o podobnych objawach.
Dawki korzenia w ciągu dnia: 10-20 g, najlepiej do przygotowania odwaru lub naparu; ponadto odpowiednio nalewka, ekstrakt i wyciąg suchy (patrz dalej). Zewnętrznie do przemywania i okładania skóry przy przebarwieniach, piegach i suchości, stanach zapalnych, łuszczycy, wypryskach, toczniu, trudno gojących się ranach i oparzeniach. Doustne i zewnętrzne stosowanie (skojarzyć) leczy trądzik pozostawiający przebarwienia. W praktyce na szklankę wody bierzemy 1-2 łyżki rozdrobnionego surowca. Odwar trzeba gotować 5-15 minut, napar parzyć 30-40 minut; przecedzić. Pić po 1 szklance naparu/odwaru 2-4 razy dziennie; w nieżytach układu pokarmowego i oddechowego – małe dawki, ale często. Dla dzieci można parzyć w mleku z miodem lub sokiem malinowym.
Przeciwwskazania do długotrwałego stosowania: hiperaldosteronizm, ciąża, laktacja, nadciśnienie, niewydolność nerek i wątroby, hipokaliemia. Może być bezpiecznie stosowana w kuracjach krótkotrwałych, 1-4 tygodniowych.
Lukrecja nasila działanie kruszyny, senesu, szakłaku, trzmieliny, naparstnicy, cebuli morskiej, strofantusa, miłka i konwalii. Wykazuje synergizm z dziewanną, pierwiosnkiem, anyżem, opium, kodeiną i glistnikiem. Kodeina, opium, glistnik, maczek kalifornijski itp. w połączeniu z lukrecją lepiej hamują ośrodek kaszlu.
Przegląd wybranych farmakopei:
Pharmacopoea Parisiensis (Farmakopea Paryska) z 1758 r: pod nazwą Glycyrrhisa, feu Liquritia; La Reglise; Glycyrrhisa silliquosa, vel Germanica (korzeń, pigułki, powidełka, proszek, syrop, odwar, sok).
Pharmacopoea Genevensis (Farmakopea Genewska) z 1780 r.: pod nazwą Glycyrrhiza; Glycyrrhiza glabra Linne, Radix.
Pharmacopoea Borussica (Pruska) III z 1813 r.: Radix Liquiritiae, Süssholz, z Glycyrrhiza glabra L. i Glycyrrhiza echinata L.
Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r.: niestety polscy “autorzy” skompilowali jak zwykle Farmakopeę Pruską, stąd mamy Radix Liquiritiae (korzeń lukrecyowy, czyli słodki), Glycyrrhiza glabra; Planta perennis Europae meridionalis i Glicyrrhiza echinata. Planta perennis Russiae meridionalis. W Farmakopei Pruskiej przy nazwach łacińskich roślin brakuje skrótów nazwisk botaników, stąd też w Polskiej Farmakopei I także - ich brak. U góry, przy Pharm. Borussica dopisałem skróty Linneusza, w oryginale
nie występują (również we wcześniejszej wersji).
Pharmacopoea Hispanica z 1826 r.: Glycyrrhiza, Radix, Glycyrrhiza glabra Linne, Regaliz, u Orozuz.
Pharmacopoea Danica z 1826 r.: Glycyrrhiza, Liquiritia, Lakrits, Süszholz, Liquiritien; Glycyrrhizae glabrae s. echinatae. Radix.
Pharmacopoea Svecica z 1826 r.: Glycyrrhiza, Liquiritia; Glycyrrhizae glabrae Radix (excorticata); Lakrits, Glycyrrhizae glabrae succus (inspissatus radicis recentis, ab exteris allatus).
Pharmacopoea Borussica VII z 1862 r.: Radix Glycyrrhizae, Süssholzwurzel; Radix Liquiritiae mundata vel Russica (“Geschälte oder…” w handlu pod nazwą Russische Süssholzwurzel; Glycyrrhiza echinata L., rodzina Papilionaceae.
British Pharmacopoeia z 1867 r.: Glycyrrhizae Radix (Liquorice Root) z Glycyrrhiza glabra L.
Pharmacopoea Austriaca VII z 1889 r.: Radix Liquiritiae z Glycyrhiza glabra Linne, Leguminosae, Papilionaceae; do sporządzania Extractum, ponadto Decoctum Sarsaparillae compositum fortius et mitius; Species Althaeae; Species Lignorum; Species Pectorales. Ta Farmakopea Austriacka zawiera opis surowca Radix Liquiritiae mundata z gatunku Glycyrrhiza echinata Linne. Był niezbędny do wyrobu Gelatina Liquiritiae pellucida, Pulvis Liquiritiae compositus i Pulvis gummosus.
Rp. Species Althaeae
Folliorum Althaeae 1000 (liść prawoślazu)
Radicis Althaeae 500 (korzeń prawoślazu)
Radicis Liquiritiae 250 (korzeń lukrecji)
Florum Malvae 100 (kwiat ślazu leśnego)
Rozdrobnić, wymieszać. Doskonała mieszanka śluzowa, powlekająca, przeciwzapalna, łagodząca podrażnienia przewodu pokarmowego i gardła. Bardzo dobra przy chorobie wrzodowej, nieżycie, zaparciach, kaszlu, chrypce, w zespole jelita drażliwego i owrzodzeniach jelit. Parzyć 1 łyżkę mieszanki na szklankę wrzącej wody. Pić do 3 szklanek dziennie.
Pharmacopoea Germanica editio III, z 1890 r.: Radix Liquiritiae z Glycyrrhiza glabra (Glycyrrhiza glandulifera).
Pharmacopoea Helvetica III z 1893 r.: Radix Liquiritiae (Süssholz, Racine de reglisse, Radice di Liquirizia), z Glycyrrhiza glabra Linne, uprawianej w Hiszpanii lub południoworosyjskiej Glycyrrhiza glabra var. glandulifera. Do wyrobu syropu.
Pharmacopoea Helvetica IV z 1907 r.: Radix Liquritiae, z Glycyrrhiza glabra var. glanulifera Regel et Herder. Składnik syropu i Pulvis Liquiritiae.
Rp. Pulvis Liquritiae composius = Pulvis Pectoralis (proszek do zażywania doustnego przy nieżycie oskrzeli)
Fructus Foeniculi (owoc kopru) 1
Sulfur lotum 1 (siarka z amoniakiem); w niektórych farmakopeach zastąpiona była siarką oczyszczoną Sulfur depur.
Folium Sennae 2 (senes liść)
Radix Liquiritiae 2 (korzeń lukrecji)
Saccharum 4 (sacharoza, cukier trzcinowy lub buraczany)
Zmieszać.
British Pharmacopoeia z 1932 r.: Glycerrhiza – Liquorice z Glycyrrhiza glabra L. i in. gatunków. Preparaty: Extractum Glycyrrhiaze Liquidum, Pulvis Glycyrrhizae compositus.
Dawka korzenia 1-4 g (15-60 grains).
Farmakopea Polska III z 1954 r.: Radix Glycyrrhizae, syn. Radix Liquiritiae – płytko okorowane korzenie i rozłogi lukrecji Glycyrrhiza glabra Linne (Leguminosae – Papilionatae). Popiół – nie więcej niż 6,5%; wilgoci nie więcej niż 10%.
British Pharmacopoeia z 1963 r.: Liquorice – Glycyrrhiza, Glycyrrhizae radix, Liquorice Root z Glycyrrhiza glabra L. i in. gatunków. Popiół 6-10%, zależnie od tego czy jest okorowany, czy też nie. Extrakt rozpuszczalny w wodzie uzyskany z korzenia – nie mniej niż 20%, czyli podobnie jak w Pharm. Helv. VI. W użyciu był proszek Powdered Liquorice (Glycyrrhizae Pulvis); Liquorice Liquid Extract (Extractum Glycyrrhizae Liquidum) – dawka 2-5 ml.
Pharmacopoea Helvetica VI: Radix Liquritiae, szwajc. Süssholz, fr. Racine de reglisse, ital. Radice di liquirizia, z gatunku Glycyrrhiza glabra Linne (rodzina Leguminosae); zawartość ekstraktu co najmniej 20% (Extraktgehalt von mindestens 20%). Popiół – najwyżej 8% z 1 g. Dawka jednorazowa 1 g; dawka dzienna 3 g. Oficjalne preparaty: Extractum liquritiae fluidum, Pulvis liquritiae compositus peroralis, Species anticysticae, Species antycysticae cum spasmolutico, Species Laxantes, Species laxantes cum spasmolytico, Species pectorales. Wyciąg płynny z korzenia lukrecji – sucha pozostałość po odparowaniu ok. 40% (38-42%).
British Pharmacopoeia 2009 r.: Liquorice Root, Liquorice Liquid Extract, Liquorice Dry Extract for Flavouring Purposes. Surowiec z gatunku Glyzyrrhiza glabra L., Glycyrrhiza inflata Bat. lub Glycyrrhiza uralensis Fisch. Korzeń powinien zawierać przynajmniej 4% kwasu glicyryzowego = kw. glicyryzynowego (glycyrrhizic acid) w suchej masie. Wilgotność korzenia – najwyżej 10%. Popiół: surowiec nieobrany ze skórki – najwyżej 10%; surowiec obrany ze skórki (kory) max 6%. Farmakopea Brytyjska uwzględnia korzeń lukrecji dla tradycyjnej medycyny chińskiej Traditional Chinese Medicines, korzeń z tych samych gatunków, lecz zawierający nie mniej niż 2% glicyrrhizic acid C42H62O16 (w suchym materiale); popiół – najwyżej 7%, wilgotność najwyżej 12%.
Ekstrakt suchy z korzenia lukrecji powinien zawierać 5-7% kwasu 18-beta-glicyryzowego (18-beta-glycyrrhizic acid) o wzorze C42H62O16, m.cz. 823. (żółtobrązowy lub brązowy proszek o bardzo słodkim smaku). Wilgotność do 7%.
Lukrecja dawniej.
W XIX wieku lukrecja była cenionym ziołem. Stanowiła składnik masy pigułkowej (sproszkowany korzeń, ekstrakt suchy i gęsty), służyła do poprawy smaku wielu leków. Korzenie wykopywano gdy osiągnęły 3 lata. Wśród składników wymieniano cukier lukrecjowy, żywicę, asparaginę i skrobię. Nie znano wówczas dokładnej budowy chemicznej słodkiej substancji korzenia. Preparaty lukrecjowe były opisywane jako środek roztwarzający zalegające śluzy w drogach oddechowych, łagodzący kaszel i regulujący wypróżnienia. Na 1 l wody dawano 10-15 g korzenia rozdrobnionego i gotowano (odwar). Podawano przy kaszlu, przeziębieniu, zaparciu. Dzieciom czyniono okłady z odwaru na brzuszek dla pobudzenia defekacji (wydalenia kału). W Anglii wyciąg z lukrecji był składnikiem piwa. “ Lukrecja warzona z kwieciem lipowem we winie daje dobrą płukankę przeciw bólowi zębów” (Czarnowski 1905 r.). Mój ulubiony farmakolog dr Fr. Oesterlen (1861 r.) poświęcił dużo miejsca na omówienie właściwości lukrecji. Wśród składników wymienił słodką glicyryzynę (Glycyrhizin, Glycion), skrobię, asparaginę, sole, żywicę, białko, woski. Działanie: zmiękczające, wykrztuśne, oczyszczające. Wskazania: kaszel, nieżyt oskrzeli i gardła. Dawka sproszkowanego korzenia, do parzenia 0,5-1 drachma. W użyciu były także: sok lukrecjowy – Succus Liquiritiae crudus, nalewka – Tinctura Rad. Liquiritiae (ujęta w kodeksie Hamburskim), otrzymywana przez macerację korzeni w spirytusie; Elixir e Succo Glycyrrhizae seu Elixir Pectorale (eliksir wykrztuśny); Elixir Pectoral Regis Daniae; Tinctura Pectoralis seu Elixir Pectorale Wedelii; Elixir
Ammoniato-opiatum.
Extractum Liquiritiae fluidum – wyciąg z korzenia lukrecji płynny:
Aqua Liquiritiae, woda lukrecjowa sporządzana była z 3 części ekstraktu lukrecjowego płynnego z 97 częściami wody destylowanej. Rozpuszczalnik dla wielu substancji leczniczych.
Elixir Glycyrrhizae aromaticum: 0,75 ml olejku cynamonowego i goździkowego, 0,5 ml olejku muszkatołowego. 1,5 ml olejku koperkowego, zmieszać z 15 g talku i wytrząsnąć z 875 częściami wody (lub Elixir aromataticum wg Pharm. Amer. IX) i 125 ml ekstraktu lukrecjowego płynnego; przefiltrować.
Extractum Glycyrrhizae depuratum – wyciąg lukrecjowy surowy wg Farmakopei Polskiej III:
Korzenie lukrecji rozdrobnione 1 część
Woda 9 części
Korzenie lukrecji średnio rozdrobnione zalać 6 częściami wody, pozostawić na 24 godziny, od czasu do czasu mieszając. Ciecz odcedzić, pozostałość wycisnąć, zalać 3 częściami gorącej wody i pozostawić na godzinę. Po odcedzeniu i wyciśnięciu zlać obie ciecze, odparować do połowy objętości, pozostawić odstania, przesączyć i odparować ponownie, aż utworzy się gęsty wyciąg FP III zaleca odparowywanie pod zmniejszonym ciśnieniem, w temperaturze do 60 stopni C. W warunkach domowych możemy wyciąg umieścić w szerokim rondlu i umieścić w piekarniku z termoobiegiem, nastawionym do 60 stopni C.
Do sporządzania Glycyrrhizum ammoniatum używano sproszkowany korzeń, który ekstrahowano mieszaniną wody i 10% roztworu amoniaku. Był to środek oczyszczający drogi oddechowe, podniecający wentylację płuc i wykrztuśny.
Rp. Species pectorales Dr. Hennigs (ziółka wykrztuśne i przeciwkaszlowe)
Florum Tiliae (kwiat lipy) 5,0
Fructus anisi (owoc anyżu) 5,0
Radicis Senegae 5,0 (można zastąpić kwiatem pierwiosnka, korzeniem lub zielem fiołka wonnego, kłączem kopytnika lub korzeniem mydlnicy)
Rhizom. Iridis flor. 10,0 (kłącze kosaćca, irysa)
Radicis Liquiritiae 15,0
Stipit. Dulcamarae 15,0 (wierzchołki pędów psianki słodkogórz)
Fruct. Coriandri 20,0 (owoc kolendry rozdrobniony)
Carragen 25,0 (można zastąpić agarem, listownicą lub morszczynem)
1 łyżeczka na 250 ml wrzącej wody, zagotować, odstawić. Pić małymi porcjami. Bardzo skuteczny środek, wyraźny w działaniu, przy nieżytach układu oddechowego, zapaleniu oskrzeli, zaflegmieniu, stanach zapalnych zatok.
Inne uwagi.
W Anglii korzeń lukrecji jest często pod nazwą Licorice Root (=Liquorice Root). oraz Sweet Wood.
Glicyryzyna zawarta w korzeniu ulega hydrolizie do aglikonu – glicyretyny (glicyrrhetin), czyli kwasu glicyretynowego = glicyrrethinic acid = glycyrrhetic acid oraz kwasu glukuronowego (2 cząsteczki). Spośród flawonoidów i izoflawonoidów warto wymienić także: likoizoflawony A i B, glycyrol, likoflawonol, glyzarin, formononetynę, 7-hydroksy-2-metyloizoflawon, glyzaglabrynę, 4’,7-dwuhydroksyflawon; chalkony). Kumaryny są reprezentowane przez umbeliferon, herniarynę, liqcoumarin i glicyrynę. Do trójterpenów lukrecji należą: licoric acid = kwas likorowy, liquiritic acid = kwas likwirytynowy (likwirytowy), glabrolid, beta-amyryna, glycyrrhetol. Wśród fitosteroli występują: beta-sitosterol, stigmasterol i 22,23-dihydrostigmasterol. Obok asparaginy w surowcu występuje betaina i cholina. Olejek eteryczny lukrecji zawiera: 2-acetylofuran, kwas propionowy, pentanol, heksanol, linalol, alfa-terpineol, tujon, fenchon, linalyl oxide, butyrolakton, alkohol furfurylowy, aldehyd benzoesowy, acetol i in.
Wyciągi z lukrecji mają działanie antyrzęsistkowe (antitrichomonas), przeciwalergiczne i hamujące monoaminooksydazę MAO (likwirytygenina i izolikwirytygenina to inhibitory MAO).
Lukrecja, słodzień, słodkie drzewo – Glycyrrhiza glabra Linne = Liquiritia officinalis Moench to zioło, które zawsze było w ważniejszych farmakopeach i oficjalnych lekospisach i do dziś nie straciło swojego znaczenia jako lek. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego oraz Azji Środkowej i Mniejszej. Do celów leczniczych uprawiana. Jest rośliną wieloletnią, dorastającą do 1,5 m wys., z rodziny motylkowatych Papilionaceae (=Fabaceae). Liście nieparzysto-pierzaste, złożone z 9-17 listków jajowatych, ostro zakończonych; kwiatostany groniaste, w kątach liści; kwiaty motylkowe, fioletowe z białym żagielkiem; pręcików 10 (9 zrośniętych, 1 wolny); słupek 1; owoc – strąk z 3-5 nasionami.
Korzeń lukrecji stosowany w przemyśle spożywczym (słodycze, soki, desery, do nadawania smaku słodkiego), w browarnictwie (do aromatyzowania i słodzenia piwa), do produkcji nalewek, w piekarnictwie (dla zapachu i smaku).
W przemyśle farmaceutycznym do wyrobu leków wykrztuśnych, rozkurczowych, przeciwwrzodowych i przeciwwirusowych.
W przemyśle kosmetycznym do produkcji preparatów wybielających, rozjaśniających cerę, nawilżających.
W przemyśle tytoniowym do aromatyzowania tytoniu.
Korzenie pozyskiwane z roślin co najmniej 3-letnich. W handlu są korzenie całe, krojone, rozdrobnione lub sproszkowane; okorowane lub z korą. Nieokorowane korzenie są brunatne, a okorowane mają barwę żółtą. Wytwarzany jest też ekstrakt suchy do celów spożywczych i farmaceutycznych, który może być standaryzowany na zawartość saponin lub samego kwasu glicyryzowego = gicyryzynowego (glicyryzyny). Dostępny także sok/wyciąg z lukrecji wysuszony w postaci bryłek lub jako gęsta ciecz.
Liquiritiae Radix zostało objęte przez Farmakopeę Europejską 5 (5.5).
Jakie gatunki i odmiany lukrecji są stosowane?
1. Glycyrrhiza glabra varium typica Regel et Herder – lukrecja gładka hiszpańska; Spanisches Süßholz;
2. Glycyrrhiza glabra var. glandulifera Waldstein et Kitaibel i Glycyrrhiza uralensis Fischer– lukrecja gładka rosyjska (uralska); Russisches Süßholz;
3. Glycyrrhiza inflata Batalin i Glycyrrhiza uralensis Fischer uprawiane w Chinach – lukrecja chińska; Chinesisches Süßholz;
Składniki czynne korzenia lukrecji:
1. Saponiny trójterpenowe 2-15%; Pharm.Eur. przynajmniej 4% w przeliczeniu na glicyryzynę (kwas glicyryzowy = glicyryzynowy); kwas glicyryzynowy występuje w surowcu w postaci wolnej, związanej i jako sól potasowa i wapniowa (glicyryzynian wapnia, potasu);
2. Flawonoidy 1-2%, głównie Liquiritin – likwirytyna (aglikon likwirytygenina = Liquiritigenin), izolikwirytyna (aglikon izolikwirytygenina); izoflawonoidy (likorycydyna, glabren, glabrydyna);
3. Kwaśne polisacharydy (Glycyrrhizan – glicyryzan);
4. Sterole, kumaryny, skrobia (20-30%), monosacharydy i dwucukry 6-10%, rosyjski nawet 16%), sole mineralne, asparagina 2-4%, mannitol; olejek eteryczny 0,03-0,035%, salicylan metylu.
Aktywność farmakologiczna.
Sekretolityczne, wykrztuśne, rozkurczowe na mięśnie gładkie, przeciwwrzodowe (dawne wyniki badań Borst’a), przyspieszające gojenie wrzodów, wyraźnie przeciwzapalne na skórę, nabłonki, tkankę chrzęstną, kostną i łączną właściwą; antyoksydacyjne, przeciwrodnikowe, antybakteryjne i przeciwwirusowe. Zwiększa wydalanie potasu, podnosi poziom chlorku sodu w ustroju. Dlatego też nie może być stosowany przy hipernatremii (nadmiarze sodu) i hipokaliemii (niedoborze potasu)./ Długotrwale stosowane preparaty lukrecji zatrzymują chlorek sodu w ustroju i zwiększają nawodnienie tkanek co przejawia się obrzękami i nadciśnieniem. Lukrecja powinna być stosowana krótkotrwale, do miesiąca, potem należy uczynić przerwę w jej podawaniu (przyjmowaniu).
Lukrecja działa estrogennie i zwiększa wydolność fizyczną u sportowców. Podnosi stopień nawodnienia i sprężystość mięśnie szkieletowych, pozwala na “napompowanie mięśni wodą i elektrolitami”, co w umiejętny sposób może być wykorzystane w produkcji zwierzęcej i kulturystyce. Pobudza regenerację i rozrost tkanek, zwiększa masę mięśni. Aktywuje syntezę białek. Lukrecja zawiera inhibitory 5-lipooksygenazy. Hamuje wirusy HIV-1, HCV (hepatitis C), HSV (opryszczki), EBV (Epstein Barr), Coronavirus.
Za działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie układu pokarmowego, moczowego i oddechowego odpowiedzialne są flawonoidy. Szwajcarskie prace informują o działaniu antyhepatotoksycznym (ochraniającym wątrobę) i antyproliferacyjnym wobec wielu nowotworów. Lukrecja działa kortykopodobnie (kortykotropowo, podobnie jak kortykosteron). Jest antagonistą receptora H2 i hamuje pompę protonową (bloker H+/K+ –ATP-azy) w żołądku.
Wskazania: stany zapalne stawów, kaszel, chrypka, zapalenie oskrzeli i płuc, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy; owrzodzenia jelita grubego; zespół jelita nadwrażliwego; zaparcia; choroba Addisona, hiponatremia, hiperkaliemia; stany skurczowe przewodu pokarmowego; obrzęk wątroby; stany zapalne żołądka i jelit; zmiany zwyrodnieniowe stawów, choroby autoimmunologiczne układowe i skórne. Przeziębienie, krztusiec, angina, grypa i choroby o podobnych objawach.
Dawki korzenia w ciągu dnia: 10-20 g, najlepiej do przygotowania odwaru lub naparu; ponadto odpowiednio nalewka, ekstrakt i wyciąg suchy (patrz dalej). Zewnętrznie do przemywania i okładania skóry przy przebarwieniach, piegach i suchości, stanach zapalnych, łuszczycy, wypryskach, toczniu, trudno gojących się ranach i oparzeniach. Doustne i zewnętrzne stosowanie (skojarzyć) leczy trądzik pozostawiający przebarwienia. W praktyce na szklankę wody bierzemy 1-2 łyżki rozdrobnionego surowca. Odwar trzeba gotować 5-15 minut, napar parzyć 30-40 minut; przecedzić. Pić po 1 szklance naparu/odwaru 2-4 razy dziennie; w nieżytach układu pokarmowego i oddechowego – małe dawki, ale często. Dla dzieci można parzyć w mleku z miodem lub sokiem malinowym.
Przeciwwskazania do długotrwałego stosowania: hiperaldosteronizm, ciąża, laktacja, nadciśnienie, niewydolność nerek i wątroby, hipokaliemia. Może być bezpiecznie stosowana w kuracjach krótkotrwałych, 1-4 tygodniowych.
Lukrecja nasila działanie kruszyny, senesu, szakłaku, trzmieliny, naparstnicy, cebuli morskiej, strofantusa, miłka i konwalii. Wykazuje synergizm z dziewanną, pierwiosnkiem, anyżem, opium, kodeiną i glistnikiem. Kodeina, opium, glistnik, maczek kalifornijski itp. w połączeniu z lukrecją lepiej hamują ośrodek kaszlu.
Przegląd wybranych farmakopei:
Pharmacopoea Parisiensis (Farmakopea Paryska) z 1758 r: pod nazwą Glycyrrhisa, feu Liquritia; La Reglise; Glycyrrhisa silliquosa, vel Germanica (korzeń, pigułki, powidełka, proszek, syrop, odwar, sok).
Pharmacopoea Genevensis (Farmakopea Genewska) z 1780 r.: pod nazwą Glycyrrhiza; Glycyrrhiza glabra Linne, Radix.
Pharmacopoea Borussica (Pruska) III z 1813 r.: Radix Liquiritiae, Süssholz, z Glycyrrhiza glabra L. i Glycyrrhiza echinata L.
Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r.: niestety polscy “autorzy” skompilowali jak zwykle Farmakopeę Pruską, stąd mamy Radix Liquiritiae (korzeń lukrecyowy, czyli słodki), Glycyrrhiza glabra; Planta perennis Europae meridionalis i Glicyrrhiza echinata. Planta perennis Russiae meridionalis. W Farmakopei Pruskiej przy nazwach łacińskich roślin brakuje skrótów nazwisk botaników, stąd też w Polskiej Farmakopei I także - ich brak. U góry, przy Pharm. Borussica dopisałem skróty Linneusza, w oryginale nie występują (również we wcześniejszej wersji).
Pharmacopoea Hispanica z 1826 r.: Glycyrrhiza, Radix, Glycyrrhiza glabra Linne, Regaliz, u Orozuz.
Pharmacopoea Danica z 1826 r.: Glycyrrhiza, Liquiritia, Lakrits, Süszholz, Liquiritien; Glycyrrhizae glabrae s. echinatae. Radix.
Pharmacopoea Svecica z 1826 r.: Glycyrrhiza, Liquiritia; Glycyrrhizae glabrae Radix (excorticata); Lakrits, Glycyrrhizae glabrae succus (inspissatus radicis recentis, ab exteris allatus).
Pharmacopoea Borussica VII z 1862 r.: Radix Glycyrrhizae, Süssholzwurzel; Radix Liquiritiae mundata vel Russica (“Geschälte oder…” w handlu pod nazwą Russische Süssholzwurzel; Glycyrrhiza echinata L., rodzina Papilionaceae.
British Pharmacopoeia z 1867 r.: Glycyrrhizae Radix (Liquorice Root) z Glycyrrhiza glabra L.
Pharmacopoea Austriaca VII z 1889 r.: Radix Liquiritiae z Glycyrhiza glabra Linne, Leguminosae, Papilionaceae; do sporządzania Extractum, ponadto Decoctum Sarsaparillae compositum fortius et mitius; Species Althaeae; Species Lignorum; Species Pectorales. Ta Farmakopea Austriacka zawiera opis surowca Radix Liquiritiae mundata z gatunku Glycyrrhiza echinata Linne. Był niezbędny do wyrobu Gelatina Liquiritiae pellucida, Pulvis Liquiritiae compositus i Pulvis gummosus.
Rp. Species Althaeae
Folliorum Althaeae 1000 (liść prawoślazu)
Radicis Althaeae 500 (korzeń prawoślazu)
Radicis Liquiritiae 250 (korzeń lukrecji)
Florum Malvae 100 (kwiat ślazu leśnego)
Rozdrobnić, wymieszać. Doskonała mieszanka śluzowa, powlekająca, przeciwzapalna, łagodząca podrażnienia przewodu pokarmowego i gardła. Bardzo dobra przy chorobie wrzodowej, nieżycie, zaparciach, kaszlu, chrypce, w zespole jelita drażliwego i owrzodzeniach jelit. Parzyć 1 łyżkę mieszanki na szklankę wrzącej wody. Pić do 3 szklanek dziennie.
Pharmacopoea Germanica editio III, z 1890 r.: Radix Liquiritiae z Glycyrrhiza glabra (Glycyrrhiza glandulifera).
Pharmacopoea Helvetica III z 1893 r.: Radix Liquiritiae (Süssholz, Racine de reglisse, Radice di Liquirizia), z Glycyrrhiza glabra Linne, uprawianej w Hiszpanii lub południoworosyjskiej Glycyrrhiza glabra var. glandulifera. Do wyrobu syropu.
Pharmacopoea Helvetica IV z 1907 r.: Radix Liquritiae, z Glycyrrhiza glabra var. glanulifera Regel et Herder. Składnik syropu i Pulvis Liquiritiae.
Rp. Pulvis Liquritiae composius = Pulvis Pectoralis (proszek do zażywania doustnego przy nieżycie oskrzeli)
Fructus Foeniculi (owoc kopru) 1
Sulfur lotum 1 (siarka z amoniakiem); w niektórych farmakopeach zastąpiona była siarką oczyszczoną Sulfur depur.
Folium Sennae 2 (senes liść)
Radix Liquiritiae 2 (korzeń lukrecji)
Saccharum 4 (sacharoza, cukier trzcinowy lub buraczany)
Zmieszać.
British Pharmacopoeia z 1932 r.: Glycerrhiza – Liquorice z Glycyrrhiza glabra L. i in. gatunków. Preparaty: Extractum Glycyrrhiaze Liquidum, Pulvis Glycyrrhizae compositus.
Dawka korzenia 1-4 g (15-60 grains).
Farmakopea Polska III z 1954 r.: Radix Glycyrrhizae, syn. Radix Liquiritiae – płytko okorowane korzenie i rozłogi lukrecji Glycyrrhiza glabra Linne (Leguminosae – Papilionatae). Popiół – nie więcej niż 6,5%; wilgoci nie więcej niż 10%.
British Pharmacopoeia z 1963 r.: Liquorice – Glycyrrhiza, Glycyrrhizae radix, Liquorice Root z Glycyrrhiza glabra L. i in. gatunków. Popiół 6-10%, zależnie od tego czy jest okorowany, czy też nie. Extrakt rozpuszczalny w wodzie uzyskany z korzenia – nie mniej niż 20%, czyli podobnie jak w Pharm. Helv. VI. W użyciu był proszek Powdered Liquorice (Glycyrrhizae Pulvis); Liquorice Liquid Extract (Extractum Glycyrrhizae Liquidum) – dawka 2-5 ml.
Pharmacopoea Helvetica VI: Radix Liquritiae, szwajc. Süssholz, fr. Racine de reglisse, ital. Radice di liquirizia, z gatunku Glycyrrhiza glabra Linne (rodzina Leguminosae); zawartość ekstraktu co najmniej 20% (Extraktgehalt von mindestens 20%). Popiół – najwyżej 8% z 1 g. Dawka jednorazowa 1 g; dawka dzienna 3 g. Oficjalne preparaty: Extractum liquritiae fluidum, Pulvis liquritiae compositus peroralis, Species anticysticae, Species antycysticae cum spasmolutico, Species Laxantes, Species laxantes cum spasmolytico, Species pectorales. Wyciąg płynny z korzenia lukrecji – sucha pozostałość po odparowaniu ok. 40% (38-42%).
British Pharmacopoeia 2009 r.: Liquorice Root, Liquorice Liquid Extract, Liquorice Dry Extract for Flavouring Purposes. Surowiec z gatunku Glyzyrrhiza glabra L., Glycyrrhiza inflata Bat. lub Glycyrrhiza uralensis Fisch. Korzeń powinien zawierać przynajmniej 4% kwasu glicyryzowego = kw. glicyryzynowego (glycyrrhizic acid) w suchej masie. Wilgotność korzenia – najwyżej 10%. Popiół: surowiec nieobrany ze skórki – najwyżej 10%; surowiec obrany ze skórki (kory) max 6%. Farmakopea Brytyjska uwzględnia korzeń lukrecji dla tradycyjnej medycyny chińskiej Traditional Chinese Medicines, korzeń z tych samych gatunków, lecz zawierający nie mniej niż 2% glicyrrhizic acid C42H62O16 (w suchym materiale); popiół – najwyżej 7%, wilgotność najwyżej 12%.
Ekstrakt suchy z korzenia lukrecji powinien zawierać 5-7% kwasu 18-beta-glicyryzowego (18-beta-glycyrrhizic acid) o wzorze C42H62O16, m.cz. 823. (żółtobrązowy lub brązowy proszek o bardzo słodkim smaku). Wilgotność do 7%.
Lukrecja dawniej.
W XIX wieku lukrecja była cenionym ziołem. Stanowiła składnik masy pigułkowej (sproszkowany korzeń, ekstrakt suchy i gęsty), służyła do poprawy smaku wielu leków. Korzenie wykopywano gdy osiągnęły 3 lata. Wśród składników wymieniano cukier lukrecjowy, żywicę, asparaginę i skrobię. Nie znano wówczas dokładnej budowy chemicznej słodkiej substancji korzenia. Preparaty lukrecjowe były opisywane jako środek roztwarzający zalegające śluzy w drogach oddechowych, łagodzący kaszel i regulujący wypróżnienia. Na 1 l wody dawano 10-15 g korzenia rozdrobnionego i gotowano (odwar). Podawano przy kaszlu, przeziębieniu, zaparciu. Dzieciom czyniono okłady z odwaru na brzuszek dla pobudzenia defekacji (wydalenia kału). W Anglii wyciąg z lukrecji był składnikiem piwa. “ Lukrecja warzona z kwieciem lipowem we winie daje dobrą płukankę przeciw bólowi zębów” (Czarnowski 1905 r.). Mój ulubiony farmakolog dr Fr. Oesterlen (1861 r.) poświęcił dużo miejsca na omówienie właściwości lukrecji. Wśród składników wymienił słodką glicyryzynę (Glycyrhizin, Glycion), skrobię, asparaginę, sole, żywicę, białko, woski. Działanie: zmiękczające, wykrztuśne, oczyszczające. Wskazania: kaszel, nieżyt oskrzeli i gardła. Dawka sproszkowanego korzenia, do parzenia 0,5-1 drachma. W użyciu były także: sok lukrecjowy – Succus Liquiritiae crudus, nalewka – Tinctura Rad. Liquiritiae (ujęta w kodeksie Hamburskim), otrzymywana przez macerację korzeni w spirytusie; Elixir e Succo Glycyrrhizae seu Elixir Pectorale (eliksir wykrztuśny); Elixir Pectoral Regis Daniae; Tinctura Pectoralis seu Elixir Pectorale Wedelii; Elixir Ammoniato-opiatum.
Extractum Liquiritiae fluidum – wyciąg z korzenia lukrecji płynny:
Aqua Liquiritiae, woda lukrecjowa sporządzana była z 3 części ekstraktu lukrecjowego płynnego z 97 częściami wody destylowanej. Rozpuszczalnik dla wielu substancji leczniczych.
Elixir Glycyrrhizae aromaticum: 0,75 ml olejku cynamonowego i goździkowego, 0,5 ml olejku muszkatołowego. 1,5 ml olejku koperkowego, zmieszać z 15 g talku i wytrząsnąć z 875 częściami wody (lub Elixir aromataticum wg Pharm. Amer. IX) i 125 ml ekstraktu lukrecjowego płynnego; przefiltrować.
Extractum Glycyrrhizae depuratum – wyciąg lukrecjowy surowy wg Farmakopei Polskiej III:
Korzenie lukrecji rozdrobnione 1 część
Woda 9 części
Korzenie lukrecji średnio rozdrobnione zalać 6 częściami wody, pozostawić na 24 godziny, od czasu do czasu mieszając. Ciecz odcedzić, pozostałość wycisnąć, zalać 3 częściami gorącej wody i pozostawić na godzinę. Po odcedzeniu i wyciśnięciu zlać obie ciecze, odparować do połowy objętości, pozostawić odstania, przesączyć i odparować ponownie, aż utworzy się gęsty wyciąg FP III zaleca odparowywanie pod zmniejszonym ciśnieniem, w temperaturze do 60 stopni C. W warunkach domowych możemy wyciąg umieścić w szerokim rondlu i umieścić w piekarniku z termoobiegiem, nastawionym do 60 stopni C.
Do sporządzania Glycyrrhizum ammoniatum używano sproszkowany korzeń, który ekstrahowano mieszaniną wody i 10% roztworu amoniaku. Był to środek oczyszczający drogi oddechowe, podniecający wentylację płuc i wykrztuśny.
Rp. Species pectorales Dr. Hennigs (ziółka wykrztuśne i przeciwkaszlowe)
Florum Tiliae (kwiat lipy) 5,0
Fructus anisi (owoc anyżu) 5,0
Radicis Senegae 5,0 (można zastąpić kwiatem pierwiosnka, korzeniem lub zielem fiołka wonnego, kłączem kopytnika lub korzeniem mydlnicy)
Rhizom. Iridis flor. 10,0 (kłącze kosaćca, irysa)
Radicis Liquiritiae 15,0
Stipit. Dulcamarae 15,0 (wierzchołki pędów psianki słodkogórz)
Fruct. Coriandri 20,0 (owoc kolendry rozdrobniony)
Carragen 25,0 (można zastąpić agarem, listownicą lub morszczynem)
1 łyżeczka na 250 ml wrzącej wody, zagotować, odstawić. Pić małymi porcjami. Bardzo skuteczny środek, wyraźny w działaniu, przy nieżytach układu oddechowego, zapaleniu oskrzeli, zaflegmieniu, stanach zapalnych zatok.
Inne uwagi.
W Anglii korzeń lukrecji jest często pod nazwą Licorice Root (=Liquorice Root). oraz Sweet Wood.
Glicyryzyna zawarta w korzeniu ulega hydrolizie do aglikonu – glicyretyny (glicyrrhetin), czyli kwasu glicyretynowego = glicyrrethinic acid = glycyrrhetic acid oraz kwasu glukuronowego (2 cząsteczki). Spośród flawonoidów i izoflawonoidów warto wymienić także: likoizoflawony A i B, glycyrol, likoflawonol, glyzarin, formononetynę, 7-hydroksy-2-metyloizoflawon, glyzaglabrynę, 4’,7-dwuhydroksyflawon; chalkony). Kumaryny są reprezentowane przez umbeliferon, herniarynę, liqcoumarin i glicyrynę. Do trójterpenów lukrecji należą: licoric acid = kwas likorowy, liquiritic acid = kwas likwirytynowy (likwirytowy), glabrolid, beta-amyryna, glycyrrhetol. Wśród fitosteroli występują: beta-sitosterol, stigmasterol i 22,23-dihydrostigmasterol. Obok asparaginy w surowcu występuje betaina i cholina. Olejek eteryczny lukrecji zawiera: 2-acetylofuran, kwas propionowy, pentanol, heksanol, linalol, alfa-terpineol, tujon, fenchon, linalyl oxide, butyrolakton, alkohol furfurylowy, aldehyd benzoesowy, acetol i in.
Wyciągi z lukrecji mają działanie antyrzęsistkowe (antitrichomonas), przeciwalergiczne i hamujące monoaminooksydazę MAO (likwirytygenina i izolikwirytygenina to inhibitory MAO).
Rodzaj starzec – Senecio należy do rodziny złożonych – Compositae (Asteraceae). W medycynie naturalnej wykorzystywano głównie 3 gatunki: starzec jakubek Senecio jacobaea L. i starzec zwyczajny – Senecio vulgaris Linne i starzec szerokolistny – Senecio plathyphyllus DC. /de Candolle/ (ros. Крестовник широколистный) – obecnie rozdzielony na nowe gatunki.
Starce – Senecio straciły znaczenie w medycynie ze względu na zawieranie alkaloidów pirolizydynowych (Pyrrolizidinalkaloide; ang. pyrrolizidine alkaloids), które działają mutagennie, kancerogennie i hepatotoksycznie, co stwierdzono doświadczalnie na zwierzętach, używając czystych form alkaloidów. W latach 80 używałem nalewkę i napar z ziela starca jakubka jako środek rozkurczowy (spasmolyticum); od 20 lat nie zbieram tej rośliny i jej nie używam. Nie jestem osobą, która potępia stosowanie starców w fitoterapii, uważam, że jeśli mamy wiedzę na temat właściwości toksykologicznych alkaloidów pirolizydynowych to należy ją przyjąć i zawsze uwzględniać przy dobieraniu preparatu ziołowego. Ze swojej strony odradzam zażywanie Senecio przez dłuższy czas. Nie nadaje sie ta roślina do kuracji długotrwałych.
Dlaczego więc używam inne zioła mające alkaloidy pirolizydynowe a przy starcach proponuję zachować rozwagę? Inne zioła, typu żywokost, lepiężnik, podbiał, żmijowiec, ogórecznik, farbownik mają małą zwartość tych alkaloidów, śladową, nie mającą znaczenia. Starce – Senecio zawierają 0,2-1% i więcej alkaloidów pirolizydynowych.
Działanie hepatotoksyczne Senecio zostało zgłoszone naukowo już w 1920 r, w latach 50 ustalono przemiany alkaloidów pirolizydynowych i powstawanie toksycznych metabolitów.
Universität Zürich, Institut für Veterinärpharmakologie und-Toxikologie w ramach projektu CliniPharm/CliniTox http://www.vetpharm.uzh.ch/ w Szwajcarii udostępnił wyniki badań dotyczące skutków zatrucia zwierząt zielem Senecio.
 
Senecio vulgaris L. – starzec zwyczajny (ang. Groundsel; szwajc./niem. Gemeines Greiskraut, Gemeines Kreuzkraut; fr. Senecon vulgaire; ital. Senecione comune; retorom. Sanetsch cumin) w fitoterapii szwajcarskiej, austriackiej i niemieckiej to stary środek przeciwrobaczy, przeciw kolkom (przeciwko bolesnym skurczom; spasmolyticum), zmniejszający nadmierne krwawienia miesiączkowe; znoszący przykre parcie na mocz, kołatanie serca i ułatwiający wydalanie złogów moczowych oraz żółciowych. Stosowano napar z suchego (ok. 10 g) lub świeżego ziela (30 g świeżego na szklankę), ponadto nalewkę/intrakt na suchym lub świeżym zielu 1:5, alkoholu 40-70%: 40 kropli kilka razy dziennie. Macerat i papka ze świeżego ziela przyspieszają gojenie ran oraz wyprysków. Nalewka/intrakt obniżają ciśnienie tętnicze krwi. Surowcem jest ziele lub same liście – Herba seu Folium Senecionis. Składnikami czynnymi są alkaloidy: senecjonina = senecionine, senecifilina = seneciphylline,
Senecio plathyphyllus DC. – starzec szerokolistny zyskał sławę w medycynie dzięki radzieckim uczonym. Alkaloidy tego gatunku posłużyły do wyrobu leku rozkurczowego (krystaliczna l-platyfilina C18H27NO5) zawierającego dwuwinian platyfiliny – Platyphyllinum bitartaricum. Platyfilina działa ponoć 20 razy silniej rozkurczowo niż atropina. Dwuwinian platyfiliny podawano w dawce 10 mg 2-3 razy dziennie. Starzec szerokolistny i platyfilinę podawano przy kolce żółciowej, jelitowej, żołądka i nerkowej oraz przy stanach skurczowych naczyń krwionośnych. Tinctura Plathyphylli 1:5 – 40 kropli 1-3 razy dziennie, zależnie od potrzeby. Z rośliny pozyskiwano kłącze z korzeniami – Rhizoma cum radicibus Seneionis plathyphylli.
Senecio jacobaea Line – starzec Jakubek (ang. common ragwort; szwajc./niem. Jakobs Greiskraut, Jakobs Kreuzkraut; fr. Senecon jacobee; ital. Senecione di San Giacomo; retorom. Sanetsch da son Giachen) stanowi źródło ziela – Herba Senecionis jacobaeae (niem./szwajc. Jakobskraut, Spinnenkraut, Großes Kreuzkraut; ang. St. James Wort; fr. Herbe St. Jacques). Z ziela świeżego sporządzano napar – Infusum biorąc ok. 30 surowca świeżego na szklankę wrzątku – 2 razy dziennie po szklance (albo 5-10 g suchego ziela na szklankę wrzątku); nalewkę – Tinctura Jacobaeae 1:5 na spirytusie – 1-3 razy dziennie po 40 kropli. Środek rozkurczowy, hamujący nadmierne krwawienia miesiączkowe, znoszący kolki, skurcze jelit, obniżający ciśnienie krwi, moczopędny i pobudzający czynności wątroby. Paradoksalnie w tradycyjnej medycynie naturalnej ziele jakubka było polecane przy chorobach wątroby, a zewnętrznie w leczeniu nowotworów, wyprysków i trudno gojących się ran. Zawiera alkaloidy – 0,2% w suchej masie (np. senecjonina, senkirkina, retrorsyna = retrorsin, jakobina, jakozyna); do 2,5% olejku eterycznego, ok. 4,8% soli mineralnych (sporo fosforu), inulinę, flawonoidy (rutyna).
Stary niemiecki środek Kruziflora (herbatka do parzenia) zawierała w składzie starzec gajowy (zawiera alkaloid fuchsysenecjoninę – Fuchsisenecionin) – Senecio nemorensis, ssp. fuchsii C. Gmelin i był polecany w leczeniu cukrzycy. Starzec gajowy – Senecio nemorensis L., podgatunek Fuchsa (ssp. fuchsii Gmelin) został oceniony przez Komisję E w monografii nr 138 z 27 VII 1990 r. Zgodnie z opinią Komisji E surowiec nie powinien być stosowany w lecznictwie z powodu zawartości toksycznych alkaloidów i braku udokumentowania skuteczności środka.
Przeciwwskazania: ciąża, laktacja. Zioło działa teratogennie. Nie podawać zwierzętom (daje objawy zatrucia, wywołuje zaburzenia żołądkowo-jelitowe i marskość wątroby, magalocytoza, obrzęk przewodów żółciowych i trzustki).
Dawka śmiertelna dla koni i bydła: 50-200 g/kg masy ciała; drobiu: 50 g/kg masy ciała; szczurów – zależnie od rasy 50-500 g/kg masy ciała.
Mekonops walijski (kambryjski) – Meconopsis cambrica (L.) Vignolo = Papaver cambricum Linne (szwajc. Kambrischer Scheinmohn, Gelber Scheinmohn; fr. Meconopside du Pays de Galles; ital. Papavero del Galles; ang. Welsh poppy) z rodziny makowatych – Papaveraceae stanowi potencjalne źródło surowca alkaloidowego typowego dla maku lekarskiego – Papaver somniferum L., glistnika jaskółczego ziela – Chelidonium majus L., Macleaya cordata, dymnicy lekarskiej – Fumaria officinalis L., czy maczka kalifornijskiego – Eschscholzia californica Chamisso.
Meconopsis cambrica występuje w Irlandii, Anglii, Austrii, Francji, Szwajcarii. Jest rośliną zachodnioeuropejską.
![meconopsis_cambrica [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/meconopsis_cambrica800x6003_thumb33.jpg "meconopsis_cambrica [800x600]")
Meconopsis cambrica (L.) Vignolo; Jungholz, Austria; lipiec 2009 r.
Jest to piękna roślin przypominająca pokrojem mak, lecz o kwiatach żółtych. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Dorasta do 50 cm wys. Makówki mają do 4 cm długości i 1 cm szer. Możliwa jest uprawa w ogrodach.
Meconopsis cambrica zawiera mekambrynę (mecambrine) o działaniu pobudzającym wentylacje płuc, zwalniającym czynność sera (duże dawki wywołują bradykardię, czyli rzadkoskurcz, poniżej 60 uderzeń na minutę) i przeciwzapalnym; ponadto mekambrydynę (mecambridine), mekambrolinę (mecambroline), flawinantynę (flavinantine), magnoflorynę, protopinę, allokryptopinę, berberynę, palmatynę, papawerubinę (papaverrubine) D i C, glaziowinę (glaziovine), koptyzynę i roemerolinę. Magnofloryna i mekambrolina działają hipotensyjnie. Protopina działa antybakteryjnie, rozluźniająco na mięśnie szkieletowe i uspokajająco. Glaziovine działa przeciwnowotworowo i antydepresyjnie. Allokryptopina działa kurcząco na macicę, jednakże w mieszaninie z innymi alkaloidami często działanie to jest prztłumione. Berberyna działa rozkurczowo, pierwotniakobójczo, antybakteryjnie i żółciopędnie.
Surowcem jest kwitnące lub owocujące ziele – Herba Meconopsidis cambricae. Suszenie powinno odbywać się w temperaturze 30-40 stopni C. Im szybciej schnie tym mniejsze straty alkaloidów.
Działanie: rozkurczowe, przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne, żółciopędne, uspokajające, hipotensyjne, przeciwbólowe, przeciwkaszlowe.
Wskazania: stany skurczowe w obrębie jamy brzusznej, nadciśnienie, dyskinezy dróg żółciowych, refluks, nieżyt jelit z biegunką; nerwice wegetatywne; bezsenność; uporczywy kaszel; bolesne miesiączkowanie z nerwicami i depresją.
Przeciwwskazania: ciąża, laktacja.
Przedawkowanie i nadużywanie jest niebezpieczne i może wywołać zapaść oraz odurzenie. Nie podawać dzieciom i narkomanom. Po zażyciu nalewki/intraktu z mekonopsu nie prowadzić pojazdów mechanicznych.
Preparaty:
Napar z ziela – Infusum Meconopsidis: proponuję dawkę 1 łyżeczki rozdrobnionego ziela na filiżankę lub szklankę wrzątku; pić 1-3 razy dziennie.
Nalewka – Tinctura Meconopsidis: 1 część świeżego lub suchego ziela rozdrobnionego na 5 części gorącego alkoholu 40-70% macerować 14 dni, przefiltrować. Zażywać 1-3 razy dziennie po 5 ml.
![meconopsis_cambrica1 [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/meconopsis_cambrica1800x6003_thumb33.jpg "meconopsis_cambrica1 [800x600]")
Meconopsis cambrica (L.) Vignolo; Jungholz, Austria; lipiec 2009 r.
Rp. Mieszanka przeciwkaszlowa i przeciwzapalna, przy nieżycie gardła, oskrzeli i kaszlu, chrypce.
Ziele Meconopsis 1 część (np. 1 szufelka)
Ziele glistnika – Chelidonium 1 cz.
Ziele tymianku, lebiodki, macierzanki lub cząbru (Thymus, Origanum seu Satureia) 1 cz.
Szyszki chmielu (Humulus) lub ziele melisy (Melissa) 1 cz.
Korzeń żywokostu (Symphytum) lub nasiona płesznika (Psyllium; albo korzeń/liść prawoślazu Althaea) 2 części
Ziele lub kwiat podbiału (Tussilago) lub porost islandzki – Lichen islandicus 1 cz.
Zioła wymieszać starannie. 1 łyżkę mieszanki zalać 1 szklanką wrzącej wody, odstawić na 30 minut, przecedzić przez sito dodać miód lub sok malinowy do smaku. Pić co 2 godziny po 2-3 łyżki. Napar jest gorzki w smaku.
Rodzaj bodziszek – Geranium obejmuje ok. 300 gatunków (rodzina bodziszkowate – Geraniaceae). Ziele (rzadziej sam liść lub kwiat) i kłącze z korzeniami bodziszków to surowce lecznicze, zaliczane do środków garbnikowych.
Geranium robertianum L. – bodziszek cuchnący – ziele – Herba jest w Farmakopei Genewskiej – Pharmacopoea Genevensis z 1780 r.
Pharmacopoea Parisiensis (Farmakopea Paryska) z 1758 r. wymienia jako surowce oficjalne: bodziszek cuchnący – Geranium robertianum L. (ziele), bodziszek gołębi – Geranium columbinum L. (liść), bodziszek czerwony (krwisty) – Geranium sanguineum L. (kwiat)
W Farmakopei Paryskiej znalazłem też surowce Geranium cicutae folio, Moschatum oraz Geranium cicutae folio, minus, supinum.
W wielu systemach z rodzaju bodziszek – Geranium wydzielono rodzaj iglica – Erodium. Warto dodać, że pod nazwą Geranium cicutarium L. kryje się obecnie Erodium cicutarium (L.) L’Heritier – iglica pospolita (w
Gatunek Erodium moschatum (L.) L’Heritier stanowił źródło surowca Geranium cicutae folio, Moschatum, kolejne surowce natomiast pochodziły z gatunku o obecnej nazwie Erodium cicutarium (L.) L’Heritier (iglica pospolita) oraz prawdopodobnie z gatunku Erodium ciconium (L.) L’Heritier i Erodium pilosum (Thuillier) Jordan.
Geranium hymalayense; Jungholz, Austria, lipiec 2009 r., odmiana uprawna ” Mamma”.
W Polsce występują następujące gatunki bodziszka:
1.Bodziszek żałobny – Geranium phaeum L.
2. Bodziszek łąkowy – Geranium pratense L.
3. Bodziszek błotny – Geranium palustre L.
4. Bodziszek leśny – Geranium silvaticum L.
5. Bodziszek czerwony – Geranium sanguineum L.
6. Bodziszek syberyjski – Geranium sibiricum L.
7. Bodziszek pirenejski – Geranium pyrenaicum L.
8. Bodziszek czeski – Geranium bohemicum L.
9. Bodziszek drobny – Geranium pusillum L.
10. Bodziszek porozcinany – Geranium dissectum L.
11. Bodziszek gołębi – Geranium columbinum L.
12. Bodziszek okrągłolistny – Geranium rotundifolium L.
13. Bodziszek rozłożysty – Geranium divaricatum Ehrh.
14. Bodziszek kosmaty – Geranium molle L.
15. Bodziszek lśniący – Geranium lucidum L.
16. Bodziszek cuchnący – Geranium robertianum L.
17. Bodziszek korzeniasty – Geranium macrorrhizum L.
Rodzaj iglica obejmuje gatunki:
1. Iglica pospolita – Erodium cicutarium (L.) L’Her.;
2. Iglica piżmowa – Erodium moschatum (L.) L’Her.;
3. Iglica wcinana – Erodium laciniatum (Cavanilles) Willdenow;
4. Iglica malwowata – Erodium malacoides (L.) L’Her.
5. Erodium botrys (Cavanilles) Bertolini
Geranium macrorhizum L. Jungholz, Austria, lipiec 2009 r.
W Szwajcarii dziko występują następujące gatunki:
1. Geranium robertienum L. (Stikender Storchschnabel, Geranium herbe-a-Robert, Geranio di San Roberto, Gerani plima; Ruprechtskraut), z podgatunkiem purpureum (Vill) Nyman (Purpur Storchschnabel);
2. Geranium sibiricum L., o białych kwiatach (czerwone lub różowe żyłki na płatkach);
3. Geranium pyrenaticum Burm.f.;
4. Geranium rotundifolium L.;
5. Geranium lucidum L.;
6. Geranium phaeum L. (Brauner Storchschnabel, Geranium brun, Geranio stellato, Gerani violet), z podgatunkiem lub odmianą lividum (L’Her.)DC.;
7. Geranium palustre L. (Sumpf Storchschnabel, Geranium des marais, Geranio palustre, Gerani da pali);
8. Geranium sanguineum L.;
9. Geranium sylvaticum L. (Wald Storchschnabel, Geranium des bois, Geranio silvano, Gerani da guaud);
10. Geranium pratense L. (Wiesen Storchschnabel, Geranium des pres, Geranio dei prati, Gerani da pra);
11. Geranium dissectum L.
12. Geranium columbinum L. (Tauben Storchschnabel, Geranium colombin, Geranio colombino, Gerani columbin);
13. Geranium rivulare Vill.;
14. Geranium nodosum L.;
15. Geranium molle L.;
16. Geranium divaricatum Ehrh.
17. Geranium pusillum L.
18. Geranium bohemicum L.
4 gatunki iglicy: Erodium ciconium (L.) L’Her., Erodium moschatum (L.) L’Her., Erodium cicutarium (l.) L’Her. (Gemeiner Reiherschnebel; fr. Bec de grue commun; ital. Becco di gru comune, Cicutaria; retorom. Furtgetta cumina) i Erodium pilosum (Thuill.) Jord.
Bodziszek żałoby – Geranium phaeum L.; Krosno, maj 2009 r.
Kwiaty wybranego gatunku zbierać w początkach i w czasie kwitnienia, suszyć w ciemności. Kłącza z korzeniami wykopywać wiosną lub jesienią. Ziele lub same liście ścinać przed i w czasie kwitnienia.
Składniki czynne. W bodziszkach i iglicach występują kwasy fenolowe (galusowy, kawowy, elagowy, ferulowy, chinowy), gorycze (geranina 0,5-12%, zależnie od pory roku i gatunku; glikozyd fenolowy), flawonoidy (kwercetyna, kemferol), garbniki (10-28%, zależnie od pory roku, najwięcej wiosną, w kwietniu), alkaloidy i aminy (kofeina; histamina, cholina). Garbniki zbudowane są z kwasu galusowego i elagowego. przy hydrolizie dają czerwień geraniową (Geraniumrot) i fenolokwasy.
Właściwości lecznicze: hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe), przeciwzapalne i ściągające, hamujące drobne krwawienia, przeciwwysiękowe; ochronne na miąższ wątroby i nerek; antybakteryjne, fungistatyczne, pierwotniakobójcze. Uszczelnia i wzmacnia naczynia krwionośne. Wymiata wolne rodniki i nadtlenki. Stabilizuje strukturę błon komórkowych. Hamuje nieżyt przewodu pokarmowego i gardła. Usuwa zmiany ropne z błon śluzowych i skóry. Zmniejsza wydzielanie łoju i potu przy zastosowaniu zewnętrznym. Pobudza odnowę komórek wątrobowych. Wiąże szkodliwe i zbędne produkty przemiany materii i ułatwia ich usuwanie. In vitro działa przeciwnowotworowo, hamując proliferację komórek tumorowych.
Zastosowanie zewnętrzne: do okładów, płukanek, lewatywy, przemywania: stany zapalne spojówek i białkówki, ropne zapalenie powiek, nadmierne łzawienie oczu, zapalenie naczyniówki; stany zapalne odbytu i narządów płciowych, upławy, świąd odbytu, hemoroidy (sprawdzają się gęste odwary i ekstrakty); rany trudno gojące się, szczególnie te sączące; mokre wypryski; łuszczyca, opryszczka, liszaje, atopowe zapalenie skóry, pokrzywka, łojotok, trądzik różowaty i młodzieńczy, trądzik sterydowy, polekowy, kosmetyczny; łojotokowe zapalenie skóry.
Zastosowanie doustne: cukrzyca, stany zapalne gardła i jamy ustnej, zapalenie przełyku i wpusty żołądka, stan zapalny ściany żołądka i dwunastnicy, zapalenie jelit, polipy jelita grubego, brodawczaki jelita, zapalenie wrzodziejące jelit, choroba wrzodowa; zespół jelita drażliwego, nieżyt przewodu pokarmowego; kandydoza i kryptokokkoza jelit, kolibakterioza; nowotwory. W XVIII i XIX wieku zalecano także przy zapaleniu oskrzeli i płuc, przy chorobach reumatycznych, zaburzeniach miesiączkowania.
Dawki i preparaty:
Wyciąg wodno-alkoholowy: 1 część rozdrobnionego ziela lub kłącza zalać 2 częściami alkoholu 40-70%, odstawić na 7 dni, przefiltrować. Ten sam surowiec ponownie zalać, ale tym razem gorącą wodą (2 części), gotować 10 minut, odstawić na 40 minut, przecedzić. Połączyć oba uzyskane wyciągi, wymieszać. Zażywać 3-4 razy dziennie po 1-2 łyżki. Przy biegunce co 3 godziny po 1 łyżce. Stosować też doprzemywania, płukanek, okładów (do pędzlowania w stanie nierozcieńczonym, do płukania i okładów, częstego przemywania zmian skórnych: 1 łyżka wyciągu na 1/2 szklanki wody ciepłej).
Odwar – Decoctum Geranii: 1-2 łyżki rozdrobnionego surowca (kłącze/korzenie, ziele) zalać 1 szklanką wody; gotować 10 minut; odstawić na 30 minut, przecedzić. Pić 2-4 razy dziennie po 50-100 ml lub więcej w razie potrzeby, np. przy ostrym nieżycie przewodu pokarmowego 100 ml co 3 godziny. Ponadto do okładów na oczy, płukanek, irygacji pochwy, opłukiwania moszny i prącia przy stanach zapalnych i ranach, liszajach, wrzodzeniach, do lewatywy, opłukiwania odbytu, nasiadówek; opłukiwania warg sromowych.
Napar – Infusum Geranii: 1 łyżkę kwiatów, liści lub ziela bodziszka zalać 1 szklanką wrzącej wody; parzyć 20 minut pod przykryciem; przecedzić. Pić po 100-200 ml 2-4 razy dziennie, zależnie od rodzaju choroby i potrzeby. Przy kaszlu i nieżytach przewodu pokarmowego częściej, ale w małych dawkach, np. co 2 h po 50-100 ml. Można podawać nawet małym dzieciom. Napar nadaje się też do użytku zewnętrznego. Napary z kwiatów bogate w antocyjany, proantocyjanidyny, wolne fenolokwasy i flawonoidy są efektywne w leczeniu stanów zapalnych oczu (naczyniówka, powieki, spojówki, rogówka) – doustnie i równocześnie w okładach
Bodziszki są bezpieczne w stosowaniu.
Wyciąg mocny z bodziszka Extractum Geranii fortis: 1 część rozdrobnionego kłącza lub ziela, świeżego lub suchego zalać 2 częściami mieszaniny: glicerol 0,5 części + wódka 40% 0,5 części + woda ciepła i przegotowana 1 cz. Odstawić na 7 dni, przecedzić, surowiec wydusić z ekstraktu. Wyciąg stosować do wyrobu maści (15-25%) na maśle, paście cynkowej, lanolinie, smalcu, eucerynie; do wyrobu globulek i czopków (per vaginum, per rectum), po 0,5 na dawkę (z masłem kakaowym, woskiem pszczelim masłem z masłosza); do wlewów doodbytniczych; do smarowania zmian skórnych. Doustnie po 5-10 ml 2-4 razy dziennie.
Geranium robertianum L. – bodziszek cuchnący, odmiana z kwiatami różowymi; maj 2009 r., Swarzędz-Zalasewo.
Bez pospolity = bez lilak = lilak pospolity = bez turecki – Syringa vulgaris Linne, z rodziny oliwkowatych – Oleaceae (niem./szwajc. Flieder; fr. Lilas; itl. Serenella, retorom. Lilla, Siringia; ang. Lilac) jest krzewem lub drzewkiem dorastającym do 10 m wys. Kwitnie w maju. Owocem jest torebka. Pochodzi z Południowej i Południowo-Wschodniej Europy. U nas często sadzony.
![bez_lilak (1) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/bez_lilak1800x6003_thumb33.jpg "bez_lilak (1) [800x600]") ![bez_lilak (2) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/bez_lilak2800x6003_thumb33.jpg "bez_lilak (2) [800x600]")
Syringa vulgaris L., bez lilak; maj 2007 r., Poznań.
Składniki czynne: glikozydy irydoidowe (syringopikryna, syringopikrozyd B i C, syringoksyd, syringenon), alkohol fenolowy – syringenina, sekoirydoalkaloidy (jasminidyna, jasminina), lignany, kumaryny, olejek eteryczny, garbniki, alkohole cukrowe i cukry proste; fenyloetanoidy (akteozyd = verbaskozyd, forsytozyd; fenolokwasy (kwas kawowy, chlorogenowy), flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kwercytryna), syringarezynol (lignan), echinakozyd (glikozyd fenolowy). Olejek eteryczny zawiera E-ocymen, octan geranylu, acetofenon, aldehyd benzoesowy, alfa-fenchen, alfa-pinen, borneol, kamfen, linalol, elemicyna, pinokarwon, alfa-terpineol, benzoesan heksylu, 1,4-dimetoksybenzen.
Surowcem jest kwiatostan, liść, kora, owoc – Inflorescentia, Folium, Fructus Syringae, suszone w cieniu, w przewiewnym miejscu.
Działanie wewnętrzne: wyraźnie napotne i przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, przeciwdrobnoustrojowe, “czyszczące krew”, diuretyczne; na czczo stężone wyciągi: przeciwrobacze (przeciwpasożytnicze), fungistatyczne w przewodzie pokarmowym. Wzmaga odporność organizmu. Zawiera fitoncydy antybakteryjne i przeciwwirusowe. Dobrze radzi sobie jako środek przeciwzapalny na gardło przy nieżycie górnych dróg oddechowych (środek przeciwkaszlowy i oczyszczający).
Zewnętrznie do przemywania oczu, skóry, do lewatywy, do irygacji narządów płciowych, do okładów; do płukania jamy ustnej: stany zapalne, wysięki, zakażenia drożdżakami błon śluzowych; trudno gojące się owrzodzenia i liszaje.
Wskazania: stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej i gardła, skłonności do kandydozy (infekcje Candida, afty), stany zapalne krtani i oskrzeli zapalenie spojówek i powiek, paradontoza; nieżyt przewodu pokarmowego; wrzodziejące zapalenie jelit, zespół jelita drażliwego, hemoroidy; choroby pasożytnicze (wspomagająco), kuracje odtruwające, choroby reumatyczne, spadek odporności na infekcje; upławy; choroby przeziębieniowe i zakaźne. Stany zapalne, infekcje, w tym Candida układu moczowego i płciowego.
W kosmetyce: do przemywania skóry z trądzikiem różowatym, łojotokiem, przebarwieniami, przy niskiej elastyczności skóry, ponadto do okładów na wypryski, owrzodzenia, jako środek wspomagający regenerację, antyseptyczny. Do okładów na oczy przy zapaleniu spojówek, przemęczeniu, “workach i cieniach pod oczami”.
Preparaty i dawki. Roślina bezpieczna w stosowaniu.
Polecam napar z liści, kwiatów, gałązek (1 łyżka na szklankę wrzątku; 2-4 razy dziennie po 1 szklance, zależnie od rodzaju choroby i potrzeby) lub odwar z kory (1 łyżka na szklankę wody, gotować 8-10 minut, odstawić na 30 minut, przecedzić: do płukanek, irygacji, przemywania, okładów; ponadto doustnie 100 ml odwaru do 4 razy dziennie).
Stosowanie zewnętrzne należy skojarzyć z użyciem wewnętrznym, daje to wtedy najlepsze efekty.
Sporo składników lilaka pokrywa się z substancjami zawartymi w Eleutherococcus, głównie lignany i kumaryny, np. fraksydyna (kumaryna), syringarezynol, syringina i ich pochodne.
Glikozyd fenolowy – echinakozyd (znany bardziej z występowania w jeżówce – Echinacea) hamuje rozwój bakterii, w tym opornych na antybiotyki paciorkowców i gronkowców.
Wyciągi wodne i wodno-alkoholowe z kory i gałązek lilaka mogą działać ochronnie na miąższ wątroby i mogą w znacznym stopniu wzmagać wydzielanie żółci.
|
|
![meconopsis_cambrica [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/meconopsis_cambrica800x60033.jpg "meconopsis_cambrica [800x600]")
![meconopsis_cambrica1 [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/meconopsis_cambrica1800x60033.jpg "meconopsis_cambrica1 [800x600]")
![bez_lilak (1) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/bez_lilak1800x60033.jpg "bez_lilak (1) [800x600]")
![bez_lilak (2) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/02/bez_lilak2800x60033.jpg "bez_lilak (2) [800x600]")
Najnowsze komentarze