Medycyna dawna i współczesna

Smotrawa okazała – Telekia speciosa w praktyczej fitoterapii

Smotrawa – Telekia speciosa (Schreber) Baumgarten (Grosses Rindsauge, Telekie elegante, Erba regina maggiore) występuje dziko w Beskidzie Niskim (doliny rzek, polany, łąki przy lasach), czasem również jest uprawiana dla ozdobnych kwiatów. Smotrawa występuje w południowej i południowo-wschodniej części Europy. Jest rozpowszechniona w Karpatach Wschodnich. Należy do grona moich ulubionych ziół, pewnych w działaniu. Prowadziłem badania na tą rośliną.

Surowcem cennym leczniczo jest ziele smotrawy zbierane w czasie kwitnienia i suszone w normalnej temperaturze (Herba Telekiae). Surowiec jest zasobny we flawonoidy i laktony seskwiterpenowe, polifenole, olejek eteryczny i nienasycone kwasy tłuszczowe, średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe oraz fitosterole. Zawiera eudesmanolidy.

Wykazuje właściwości ochronne na miąższ wątroby, przeciwzapalne na wątrobę i przewód pokarmowy. Działa żółciopędnie i lipotropowo. Obniża poziom cukru i cholesterolu oraz lipidów we krwi. In vitro hamuje namnażanie niektórych tkanek nowotworowych.

Wodny i alkoholowy wyciąg z ziela smotrawy polecam stosować w leczeniu dyskinezy dróg żółciowych, zaburzeń w wydzielaniu żółci, kamicy żółciowej, stanów zapalnych wątroby, w profilaktyce stłuszczenia i marskości wątroby oraz nerek. Pomocna w leczeniu hiperlipidemii, hipercholesterolemii, miażdżycy, zaburzeń przemian tłuszczowych. Pomaga przy nieżycie żołądka i jelit oraz bolesnych skurczach przewodu pokarmowego. Reguluje wypróżnienia. Zewnętrznie działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, przyśpiesza regenerację skóry i błon śluzowych, leczy niektóre wypryski. Wspomaga regenerację trzustki, pobudza czynności wydzielnicze trzustki.

Korzystnie działa przy przeroście gruczołu krokowego i przewlekłych chorobach skóry na tle zaburzeń metabolicznych. Hamuje stany zapalne w obrębie prostaty. Prawdopodobnie może być pomocna w leczeniu zapalenia jajników i ściany macicy, ale nie mam jednoznacznych wyników.

Napar z 1 łyżki surowca na szklankę wrzątku pić 2 razy dziennie po 1 szklance. Intrakt ze świeżego ziela 1:3 na alkoholu 40-60% zażywać 2 razy dziennie po 5 ml. Kuracja smotrawą powinna trwać minimum 3 miesiące.

Smotrawa – Telekia speciosa. Myscowa, sierpień 2009 r.

Przetwory ze smotrawy są bezpieczne w stosowaniu. Wykazuje synergizm z rzepikiem, karczochem, ostropestem, drapaczem, jastrzębcem, brodawnikiem, kocanką, omanem, krwawnikiem, lepiężnikiem i nagietkiem.

Lycopus europaeus L. – karbieniec w leczeniu tarczycy

Na podmokłych terenach, przy rowach melioracyjnych, w dolinach rzek, przy jeziorach i stawach, w olsach rośnie karbieniec pospolity (niem. Europäischer Wolfsfuss, franc. Lycope d’Europe, Pied de loup, ital. Erba sega comune, Pe-luf) – Lycopus europaeus Linne, z rodziny Labiatae = Lamiaceae. Hamuje wytwarzanie hormony tyreotropowego, który stymuluje wydzielanie hormonów tarczycy. Zatem jest przeznaczony do leczenia nadczynności tarczycy (choroby Gravesa- -Basedowa). Zmniejsza podniecenie nerwowe i palpitacje serca pochodzenia tarczycowego. Ziele najlepiej zbierać w czasie kwitnienia. 2-3 g ziela sproszkowanego można zażywać 3 razy dziennie lub parzyć. 2-3 g ziela zalać filiżanką wrzątku, po 20 minutach wypić. Stosować trzy filiżanki dziennie takiego naparu. Nalewka z karbieńca 1;3 na świeżym lub suchym zielu 3 razy dziennie po 20 kropli.

Ziele karbieńca (Herba Lycopi) zawiera depsydy kwasu hydroksycynamonowego, olejek eteryczny, kwas rozmarynowy, litospermowy, kwas kawowy, pochodne luteoliny i apigeniny, diterpeny, trójterpeny (kwas ursolowy), garbniki. Depsydy zmniejszają uwalnianie tyreotropiny i gonadotropiny. W czasie leczenia kontrolować poziom hormonów. Leczenie zaczynać od małych dawek, np. 1 filiżanka naparu przez 3 tygodnie, następnie 2 filiżanki naparu przez kolejne 3 tygodnie, wreszcie dojść do 3 filiżanek. Leczenie może trwać kilka miesięcy. Podobnie zwiększać dawki nalewki, 5, 10, 15, 20 kropli 2-3 razy dziennie, aż osiągniemy zmiany w poziomie hormonów tarczycy. Leczenia nie wolno przerywać nagle, lecz stopniowo dawki obniżać, aby nie wywołać gwałtownego wyrzutu hormonów tropowych, a potem właściwych hormonów tarczycy. Karbieniec znajduje także zastosowanie w leczeniu nadmiernego poziomu hormonów gonadotropowych i nadczynności hormonalnej narządów płciowych. Działa uspokajająco.

Karbieniec – Lycopus, Myscowa, sierpień 2009 r.; Swarzędz, sierpień 2009 r.

W gatunku Lycopus europaeus L. wyróżnia się podgatunek Lycopus europaeus ssp. mollis (A.Kern.) Murr, o liściach od spodu miękko owłosionych.

Herba Galeopsidis – ziele poziewnika

Ziele poziewnika – Herba Galeopsidis pochodzi z poziewnika polnego Galeopsis ladanum L. (Labiatae = Lamiaceae), który jest pospolity w Polsce, na ugorach, zachwaszczonych polach, przy budowach, nieużytkach. Ziele może także pochodzić z poziewnika piaskowego – Galeopsis segetum Necker (=Galeopsis ochroleuca Lam.), który występuje w Danii, Szwajcarii, Hiszpanii i w Południowej Europie (Włochy). Poziewnik piaskowy, zwany przed wojną kocipyskiem żółtawym był uprawiany w Polsce do celów leczniczych. Być może obecnie można go znaleźć w różnych miejscach w formie zdziczałej. Alternatywne działanie mają: poziewnik wąskolistny – G. angustifolia Ehrh. i poziewnik szorstki – G. tetrahit L., rozpowszechnione w naszym kraju.
Ziele poziewników zbierać w czasie kwitnienia. Suszyć w ciemnym miejscu, bowiem jest to surowiec irydoidowy.
W XIX i do połowy XX wieku ziele poziewników polecano przy gruźlicy, zapaleniu płuc i oskrzeli, przy uporczywym i długotrwałym kaszlu, przy obrzęku śledziony. Poziewniki przyśpieszały gojenie tkanki płucnej i zmniejszały wysięk płucny. Działanie przeciwzapalne zależy od krzemionki, irydoidów, flawonoidów i terpenoidów. Kwasy fenolowe (waniliowy, salicylowy, p-kumarowy, kawowy, cynamonowy) działają rozkurczowo, przeciwbólowo, antyseptycznie, antybakteryjnie i przeciwzapalnie. Saponiny rozluźniają zalegający i gęsty śluz w drogach oddechowych oraz wydzielinę ropną, ułatwiają oczyszczenie błon śluzowych układu oddechowego. Saponiny również hamują rozwój grzybów i bakterii w przewodzie pokarmowym oraz w gardle. Krzemionka wzmaga bliznowacenie zmian gruźliczych.
Z ziela poziewnika przyrządzano napar 10-20% i pito 2 szklanki dziennie.
Uważam, że w dzisiejszych czasach poziewnik również powinien być powszechniej stosowany. Jest bardzo przydatny w leczeniu stanów zapalnych gardła, oskrzeli, krtani i płuc, ponadto przeziębienia, grypy, anginy, choroby wrzodowej i chorób reumatycznych.
Naparem i odwarem z ziela poziewnika przemywać skórę zapalnie zmienioną, trądzikową, łojotokową i zwiotczałą. Krzemionka poprawia elastyczność skóry, a polifenole zmniejszają rozszerzone pory i hamuja nadmierne wydzielanie łoju. Irydoidy i saponiny działają przeciwzapalnie. Napar z poziewnika ma właściwości antyseptyczne po zastosowaniu na skórę. Poziewnik, podobnie jak skrzyp, perz, przytulie jest dobrym źródłem przyswajalnej krzemionki dla skóry. Krzemionka działa korzystnie na naczynia krwionośne (uszczelnia i wzmacnia), stawy i tkankę łączną właściwą oraz nabłonkową (stymulacja regeneracji, gojenie). Napar z poziewnika stabilizuje strukturę włókien kolagenowych i nabłonków.
Poziewnik korzystnie wpływa na układ wydalniczy, utrudniając wytrącanie się złogów moczowych i wzmagając diurezę.

Tymianek – Thymus w praktycznej fitoterapii

Ziele tymianku – Herba Thymi pozyskiwane z tymianku pospolitego – Thymus vulgaris Linne (rodzina Lamiaceae = Labiatae) zawiera do 2,6% olejku eterycznego (Oleum Thymi), a w nim tymol (do 45%), karwakrol (25-60%), borneol (8-15%), p-cymen (7-20%), beta-kariofilen (1-3%), linalool (ok. 8%). Ziele tymianku i olejek tymiankowy są dostępne w sklepach zielarskich krajowych i zagranicznych. Thymi Herba (Thyme, Thym) jest w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. Surowiec powinien być zbierany w okresie kwitnienia, wysuszony w cieniu, w temp. do 35 stopni C, aby straty olejku były jak najmniejsze. FP VI wymaga, aby ziele zawierało nie mniej niż 1% olejku eterycznego. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%, popiołu nie więcej niż 14%, zanieczyszczeń mineralnych nie więcej niż 0,6%.

Tymianek to dobra przyprawa do marynat, mięsa, ryb, sałatek, pizzy, wędlin, zup. Przyśpiesza trawienie potrawy, wzmaga apetyt.

Ekstrakt z tymianku oraz tymol są składnikami licznych tabletek do ssania, kropli, syropów wykrztuśnych i przeciwkaszlowych. Najbardziej istotnymi składnikami czynnymi tymianku obok olejku eterycznego są kwasy fenolowe (kwas kawowy, chlorogenowy, kwas rozmarynowy 0,15-1,35%), triterpeny (kwas oleanolowy, ursolowy), garbniki i flawonoidy. Nadają one tymiankowi właściwości żółciopędne, przeciwzapalne, hepatoprotekcyjne i moczopędne. Po podaniu doustnym tymol i karwakrol stymulują system GALT układu pokarmowego, aktywują procesy odnowy nabłonków, pobudzają krążenie krwi w obrębie przewodu pokarmowego. Maja właściwości immunotropowe i silnie przeciwdrobnoustrojowe oraz antyparazytyczne. Tymol i karwakrol był w dawnej podawany doustnie przy chorobach pasożytniczych i infekcjach bakteryjnych jelit. Fenole i flawonoidy działają rozkurczowo. Ograniczają powstawanie toksycznych amin biogennych w jelicie grubym. Do praktycznych w użyciu preparatów tymiankowych należą:

– ziołomiód tymiankowy (powstały po zmieszaniu nalewki lub intraktu tymiankowego z miodem w proporcji 1:3), stosowany przy kaszlu, chrypce i przeziębieniu w dawce 1 łyżeczka co 3 godziny; ziołomiód można również sporządzić mieszając świeże zmielone ziele tymianku z miodem w podobnej proporcji z dodatkiem niewielkiej ilości alkoholu lub gliceryny;

– napar tymiankowy: 1 łyżka surowca na 1 szklankę wrzącej wody; pić małymi porcjami w ciągu dnia 1-2 szklanki naparu;

– intrakt tymiankowy: 100 g świeżego ziela tymianku zalać 300 ml gorącego alkoholu 40-60%, odstawić na 2-3 tygodnie, przefiltrować. Zażywać 2-3 razy dziennie po 5 ml.

Tymianek występuje w Południowej Europie. W Polsce może być uprawiany (bylina), niestety zimą często wymarza. Lubi stanowiska słoneczne. W Polsce dziko występuje macierzanka piaskowa – Thymus serpyllum L. i macierzanka zwyczajna – Thymus pulegioides L., które mają podobne właściwości lecznicze jak tymianek pospolity. W Szwajcarii tymianek znany pod nazwą Thymian, Thym des jardins, Timo maggiore, Gewürz-Thymian.

Tymianek – Thymus, odmiana o kwiatach białych; czerwiec 2009, Swarzędz

Ostrożeń polny – Cirsium arvense (L.) Scopoli w medycynie ludowej

Ostrożeń polny – Cirsium arvense (Linne) Scopoli z rodziny Asteraceae (=Compositae) jest równie pospolity w Polsce jak ostrożeń warzywny. Rośnie na pastwiskach, polanach, przy drogach, na ugorach. Kwitnie do października. Kwiaty są różowe lub purpurowe. Surowiec stanowi ziele – Herba Cirsii. Ziele zasobne w laktony, polifenole, alkaloidy (taliacyna, raufolina), fitosterole, w luteolinę. Korzeń zawiera alkaloidy i fitosterole.

Ziele ma działanie odtruwające i moczopędne. Hamuje krwawienia poprzez obkurczanie naczyń krwionośnych i wytrącanie włóknika we krwi wypływającej. Posiada właściwości wzmacniające i odżywcze, przyśpiesza przemianę materii, wspomaga procesy odchudzania. Z ziela można przygotowywać napar (2-5 g na szklankę wrzącej wody) i pić 2 razy dziennie po szklance. Napar z ziela ostrożenia ma przyjemny smak i zapach. Ja osobiście nie stosuje go od 1994 r. Uważam go jednak za dobry składnik mieszanek przeciwreumatycznych, przyśpieszających kuracje odchudzające i odtruwające, mieszanek przeciwcukrzycowych i moczopędnych. Wspomaga usuwanie z ustroju metabolitów azotowych, dlatego jest przydatny w leczeniu artretyzmu. Ziele powinno być zbierane w okresie kwitnienia.

Korzeń ostrożenia w postaci mocnego naparu działa rozwalniająco. U niektórych osób wywołuje wymioty. W małych dawkach pomocny w leczeniu otyłości. Reguluje wypróżnienia i wspomaga wydzielanie żółci. Filiżanka naparu z 1 łyżki na 150 ml wrzątku 1 raz dziennie jest bezpieczną i efektywną dawką w leczeniu spowolnionej przemiany materii.

W medycynie ludowej ziele polecane także w leczeniu chorób skóry, w tym alergicznych.

Herba Galegae – ziele rutwicy jako lactagoga

Rutwica lekarska – Galega officinalis L. należy do rodziny motylkowatych – Papilionaceae (=Fabaceae) i jest rozpowszechniona w południowej części naszego kraju. Występuje na wilgotnych łąkach, w zaroślach, przy rowach melioracyjnych. Kwitnie od lipca do sierpnia. Kwiaty ma liliowe lub niebieskie. Jest rośliną wieloletnią, łatwą do uprawy w ogródku, a przy tym bardzo oryginalną. Surowcem jest ziele zbierane w czasie kwitnienia – Herba Galegae. W Polsce roślina chroniona.

Ziele rutwicy zawiera alkaloid galeginę C6H13O3, flawonoidy w postaci glikozydów (galuteolina, luteolina), garbniki, goryczki i saponiny. Nalewka 1:5 – Tinctura Galegae (30 kropli 3 razy dziennie), macerat ze świeżej rośliny – Maceratio Galegae (2 łyżki ziela mielonego na 150 ml wody chłodnej przegotowanej, pozostawić na 6 godzin, przecedzić, pić 3 razy dziennie po 50 ml), sok z rutwicy – Succus Galegae recens (10 ml 3 razy dziennie) pobudzają laktogenezę i wydzielanie mleka w czasie laktacji. Obniżają podwyższony poziom cukru we krwi. Działają moczopędnie. Wartościowa w leczeniu cukrzycy. Ponadto dla matek karmiących. Dla osesków bezpieczny środek, stymuluje trawienie. U zwierząt rutwica może zwiększyć produkcję mleka nawet o 30%. W medycynie ludowej i fitoterapii oficjalnej jest to wypróbowany i pewny w działaniu środek mlekopędny i przeciwcukrzycowy. Działanie przeciwpadaczkowe rutwicy wymaga sprawdzenia.

Herba Cirsii oleracei – ziele ostrożenia warzywnego

Ostrożeń warzywny – Cirsium oleraceum (L.) Scopoli = Cnicus oleraceum Linne (złożone – Compositae = Asteraceae) jest pokaźną i ładną rośliną rozpowszechnioną w naszym kraju. Rośnie przy lasach, na polanach, pastwiskach, ugorach, w dolinach rzek. Lubi wilgotne gleby. Górna część rośliny i liście otulające pąk kwiatowy, a potem owoc są barwy żółtozielonej, przez co zwracają na siebie uwagę. Kłącze poziome, po ugotowaniu jadalne i odżywcze (inulina, fitosterole). Roślina łatwa do uprawy.

W Szwajcarii (Punschun da pra) i w Niemczech również wykorzystywane w ziołolecznictwie ludowym i znany pod nazwą Kohldistel (franc. Cirse maraicher, ital. Cardo giallastro).

Surowcem leczniczym jest ziele – Herba Cirsii (Kohldistelkraut), zbierane w czasie kwitnienia lub owocowania. Proponuję zbierać liście i wierzchołki pędów, bowiem łodygi są twarde i długo schną.

Składnikami aktywnymi ziela są: flawonoid linaryna (pochodna akacetyny), pektolinaryna, glikozydy apigeniny i luteoliny; kwasy fenolowe,alkaloidy, olejek eteryczny, garbniki, fitosterole, laktony seskwiterpenowe.

Linaryna występująca w zielu ostrożenia warzywnego.

Ostrożeń posiada właściwości odtruwające, żółciotwórcze i żółciopędne. Zawiera kwasy fenolowe i flawonoidy ochraniające miąższ wątroby przed marskością i stłuszczeniem. Działanie żółciopędne i rozkurczowe jest pożyteczne w leczeniu i profilaktyce kamicy żółciowej, stanów zapalnych wątroby i niedoboru żółci. Poprawia funkcje wątroby po resekcji pęcherzyka żółciowego. Zmniejsza cofanie żółci do żołądka i stany zapalne dwunastnicy żołądka z tym związane. Wzmaga regenerację komórek wątrobowych.

Fitosterole i flawonoidy hamują stan zapalny przy przeroście gruczołu krokowego. Laktony i fenolokwasy zawarte w ostrożeniu mają właściwości przeciwnowotworowe, o czym pisałem w wielu swoich pracach i czym zajmowałem się podczas badań in vitro blisko 10 lat temu.

Napar z ziela ostrożenia warzywnego nie jest toksyczny i można go przyjmować szklankami (1 łyżka na szklankę wrzątku). Jest smaczny. Wspomaga przemianę materii, aktywuje procesy detoksykacji, przyśpiesza usuwanie szkodliwych metabolitów i ksenobiotyków z ustroju. Napar z ostrożenia obniża poziom cukru we krwi. W medycynie ludowej ostrożeń warzywny jest stosowany w leczeniu reumatyzmu, w tym dny oraz przewlekłych chorób skóry, co z punktu widzenia naukowego wydaje się racjonalne i uzasadnione. Ziele jest dostępne w sklepach zielarskich.

Intrakt z ziela (1:5 na gorącym winie lub wódce do 50%) można przyjmować codziennie, przez 1 miesiąc po małym kieliszeczku dla poprawienia trawienia i jako diureticum (środek moczopędny), oczyszczający drogi moczowe oraz aktywator przy spowolnionej przemianie materii. W reumatyzmie polecam przynajmniej 3 –miesięczną kurację z zastosowaniem naparu. Przez pierwszy miesiąc dobrze jest nasycić organizm naparem przyjmując 2 szklanki naparu dziennie, rano i wieczorem. Po miesiącu dawka 1 szklanki naparu wieczorem przez 2 miesiące jest wystarczające. Potem polecam zmienić zioło – na przynajmniej kwartał, po czym można wrócić do ostrożenia. Podobnie zalecam postępować przy leczeniu cukrzycy, przewlekłych chorób skórnych (łysienie, trądzik, łuszczyca, łojotok z wągrami, ciągłe wypryski i rumień).

Mocny napar działa ściągająco na skórę i błony śluzowe i ma właściwości przeciwbiegunkowe.

W naparze można czynić także kąpiele, np. dzieci przy chorobach skórnych i osłabieniu. Okłady z roztartego ziela na okolice stawów i miejsca kontuzjowane – ponoć przynoszą ulgę.

Ostrożeń w przypadku zastosowania wątrobowego wykazuje synergizm (spotęgowane współdziałanie w jednym kierunku) z ostropestem, karczochem, rzepikiem i mniszkiem. W zakresie przerostu prostaty polecam łączyć ostrożeń warzywny z wilżyną, wierzbówką (lub wierzbownicą), niecierpkiem, znamieniem kukurydzy, kłączem pokrzywy i korą czeremchy. W zakresie działania moczopędnego dobrze sprawdza się w mieszankach z wilżyną, połonicznikiem, rdestami, perzem, nawłocią i brzozą. W zakresie działania przeciwreumatycznego polecam kojarzyć ziele ostrożenia z kwiatem wiązówki, zielem zagorzałka, zielem pszeńca, zielem szelężnika, liściem topoli, pączkami topoli, rdestem japońskim, lukrecją lub kolcoroślem (sarsaparilla).

Ostrożeń warzywny – Cirsium oleraceum (L.) Scopoli; Dolina Lubatówki, Krosno, lipiec 2009 r.

Rhizoma Gei = Rhizoma Caryophyllatae – kłącze kuklika

Kłącze kuklika – Rhizoma Gei posiada inną synonimową (zapożyczoną) nazwę – Rhizoma Caryophyllatae, bowiem po roztarciu i zmieleniu pachnie goździkiem przyprawowym (goździkowiec korzenny – Caryophyllus aromaticus L.), za sprawą zawierania w swoim składzie związku fenolowego – eugenolu. Eugenol jest składnikiem glikozydu geiny C21H30O11, który w obecności enzymu – geazy (obecnego w roślinie świeżej) i kwasów ulega hydrolizie do wspomnianego eugenolu C10H12O2 i cukru – wicjanozy. W surowcu jest olejek eteryczny (ok. 0,1%); garbniki ok. 15%, kwas chlorogenowy, kwas cynamonowy, kwas galusowy i kwas kawowy.

Kwas chlorogenowy, kawowy, cynamonowy i galusowy to fenolokwasy o silnym działaniu antyoksydacyjnym, przeciwnowotworowym, przeciwzapalnym, żółciopędnym, antybakteryjnym, przeciwwirusowym i ochronnym na miąższ wątroby i nerek. Zapobiegają marskości i stłuszczeniu wątroby i nerek oraz zmniejszają skutki toksycznego działania mikotoksyn, metali ciężkich, eterów i węglowodorów oraz wielu leków na komórki wątrobowe – hepatocyty i komórki środbłonków. Jak wykazywały między innymi moje badania, kwasy te podawane w postaci odpowiednich soli pozajelitowo są w stanie hamować proliferację niektórych komórek rakowych i zmniejszać skutki uboczne chemioterapii.

Eugenol należy do fenoli o silnym działaniu odwaniającym, przeciwgnilnym, ściągającym, znieczulającym miejscowo, antybakteryjnym, fungistatycznym, pierwotniakobójczym i przeciwfermentacyjnym. Odkaża przewód pokarmowy, układ oddechowy i drogi moczowe. Eugenol do dziś ma zastosowanie w stomatologii do odkażania kanałów zębowych i odkażania dziąseł. Garbniki zawarte w kukliku mają działanie przeciwzapalne i ściągające oraz antyseptyczne.

Odwar z kłączy kuklika ma działanie przeciwbiegunkowe. Sprawdza się w leczeniu nieżytu żołądka, jelita cienkiego i grubego, w biegunkach różnego pochodzenia. Napar z kłączy i ziela kuklika działa silniej żółciopędnie i pobudzająco na trawienie oraz wydzielanie żółci. Mocny odwar z kłączy mniej wpływa żółciopędnie. Napar z ziela kuklika leczy niestrawność, ale w mniejszym stopniu niż odwar z kłaczy wpływa odkażająco i antybakteryjnie, natomiast silniej przeciwzapalnie.

Odwar z kłączy kuklika i napar z ziela kuklika działa przeciwzapalnie i przeciwłojotokowo oraz antyseptycznie na skórę. Przydatny jest w leczeniu mokrych wyprysków, trudno gojących się i sączących ran oraz łojotokowego zapalenia skóry i łojotoku włosów.

Płukanka z odwaru z kłączy kuklika działa przeciwzapalnie i krwiotamująco przy paradontozie i zapaleniu gardła oraz jamy ustnej, ponadto hamująco na rozwój bakterii i grzybów odpowiedzialnych za powstawanie nieprzyjemnego zapachu z ust i pleśniawek. Także picie odwaru z kłączy kuklika zapobiega procesom gnilnym treści pokarmowej i nadmiernej fermentacji w jelitach. Kuklik hamuje rozwój Candida i bakterii E. coli, szczególnie w postaci intraktu i odwaru.

Odwar z kuklika może być używany do irygacji przy zapaleniu pochwy i warg sromowych. Wreszcie do okładów na oczy przy ropnym zapaleniu powiek i zapaleniu spojówek, ponadto przy nadmiernym łzawieniu.

Surowiec można pozyskiwać z kuklika zwisłego – Geum rivale L. lub kuklika pospolitego – Geum urbanum L., z rodziny Rosaceae, które są rozpowszechnione w lasach, łęgach, cienistych sadach, w całej Polsce.

Kłącze kuklika – Rhizoma Gei i ziele kwitnącego kuklika – Herba Gei zastępują pięciorniki, liść poziomki, ziele przywrotnika i liść maliny lub liść jeżyny. Kukliki nie zastępują natomiast krwiściągu, który zawiera specyficzne fitoncydy przeciwbakteryjne.

Intrakt kuklikowy – Intractum Gei: 100 g świeżych kłączy po zmieleniu zalać 300 g gorącego alkoholu 40-50%, macerować w ciemnym miejscu i w szczelnym słoju minimum 7 dni, codziennie wstrząsając. Przefiltrować. Stosować doustnie przy kurczach jelitowych i niestrawności po 5 ml, ponadto do płukania jamy ustnej i gardła (1 łyżeczka na pół szklanki wody), przemywania i pędzlowania zmian skórnych i na błonach śluzowych. Ponadto przy nieprzyjemnym zapachu z ust.

Odwar kuklikowy – Decoctum Gei: 1-2 łyżki rozdrobnionego suchego lub świeżego kłącza zalać 1 szklanką wody, gotować 10 minut, dopełnić wyparowaną ilość wody. Odstawić na 20 minut, przecedzić. Pić do 4 razy dziennie po 100 ml. Przy nieżycie gardła i dalszych odcinków przewodu pokarmowego 4 razy dziennie po 100-150 ml; przy chorobie wrzodowej 100 ml 2 razy dziennie, na czczo. Przy nadmiernych krwawieniach miesiączkowych i hemoroidach 2 razy dziennie po 100 ml. Przy chorobie nowotworowej, szczególnie układu pokarmowego 200 ml 2 razy dziennie, na czczo. Ponadto do okładów na rany, wypryski, atopowe zapalenie skóry, mokre pokrzywki, do płukanek.

Surowiec trzeba samemu zebrać z natury lub uprawiać. Wdzięczna i ładna roślina lecznicza i ozdobna. Cieniolubna.

Geum urbanum – kuklik posp., czerwiec 2008 r.; Krosno.

Bukwica lekarska – Betonica officinalis L. w dawnej medycynie

Bukwica lekarska – Betonica officnalis L. (=Stachys officinalis (Linne) Trev.) jest rośliną wieloletnią dość pospolitą w Polsce. Jest zaliczana do rodziny wargowych – Labiatae. Rośnie na wzgórzach, polanach, łąkach, pastwiskach. Surowcem jest ziele – Herba Betonicae. Ładnie wygląda w uprawie, szczególnie w skupiskach. Należy do moich ulubionych roślin leczniczych, stosowanych zresztą od starożytności

Ziele bukwicy zasobne jest w betainy – ok. 0,5% (stachydryna, betonicyna, turycyna), fenolokwasy (rozmarynowy, cynamonowy, kawowy, ferulowy, syryngowy, wanilinowy, p-kumarowy, p-hydroksybenzosowy, chlorogenowy), depsydy, garbniki (ok. 15%), gorycze, cholinę, irydoidy (harpagozyd). Skład chemiczny bukwicy nie jest poznany. Ciekawostka są fenyloetanoidy (akteozyd, forsycjozyd B, leukosceptozyd B, betoniozydy A-E, kampneozyd II), olejek eteryczny.

Bukwica hamuje biegunki i bolesne skurcze towarzyszące nieżytom żołądka i jelit. Jest pomocna w terapii nieżytu układu oddechowego, likwiduje stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej i gardła. Przy zastosowaniu na błony śluzowe i skórę wpływa ściągająco, przeciwbakteryjnie, gojąco i przeciwzapalnie. Działa przeciwbólowo. Posiada składniki przeciwreumatyczne i przeciwartretyczne oraz przeciwzapalne na stawy i mięśnie. Nalewka z bukwicy (Tinctura Betonicae 1:3, 100 g ziela świeżego lub suchego rozdrobnionego na 300 ml alkoholu 40% lub wina wytrawnego, macerować 14 dni, przefiltrować; dawka 5 ml nalewki sporządzonej na wódce lub mały kieliszek na winku) i mocny napar (2 łyżki na szklankę wrzątku – 1 szklanka wypita 1-2 razy dziennie) działa uspokajająco i przeciwnerwicowo. 1-2 łyżeczki ziela na filiżankę wrzątku, 3 razy dziennie po filiżance naparu to dawka przeciętna w leczeniu lekkich stanów podniecenia nerwowego, zaburzeń trawiennych i zapalenia gardła (dodatkowo płukanki).

Dawniej bukwicę używano w leczeniu dychawicy oskrzelowej, padaczki, zaflegmienia płuc, żółtaczki, zaburzeń trawiennych, bólu głowy i gośćca. Zewnętrznie do okładów przy zwichnięciach i uderzeniach (krwiaki, obrzęk). Najlepiej sprawdzają się okłady z mocnego naparu lub z papki ze świeżego ziela, ponadto z wyciągu octowego (100 g ziela na 300 g octu spożywczego, po tygodniu przefiltrować, rozcieńczać z wodą 1:1, okłady kilkudziesięciominutowe na obolałe stawy i miejsca uderzone, opuchnięte, z wylewami).

W XVIII i XIX wieku liście i kwiaty bukwicy były składnikiem herbatek wykrztuśnych przy nieżytach układu oddechowego. W dawnych wiekach był to lek oficjalny, ceniony i bardzo popularny w medycynie ludowej i oficjalnej.

Bukwica lekarska – Betonica officinalis L., Krosno-Rajsy, lipiec 2009 r.

Mannitol i manna

Mannitol (mannitolum, mannit) jest alkoholem cukrowym (sześciowodorotlenowym) występującym u zwierząt i roślin. Stanowi rodzaj materiału energetycznego i ochronnego, wchodzi w skład tkanek i jest substancją osmotycznie czynną. Zimą zapobiega zamarzaniu bezkręgowców i kręgowców oraz roślin oraz przeciwdziała powstawaniu kryształów lodu w komórkach ciała roślin i zwierząt, zapobiegając ich uszkodzeniu. Uczestniczy też w regulacji ciśnienia osmotycznego komórek. Dużo mannitolu produkują rośliny z rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae), oliwkowatych (Oleaceae), ponadto jest to metabolit glonów, bakterii i sinic. Pod względem chemicznym jest heksytolem odpowiadającym mannozie.

Mannitol występuje w mannie pozyskiwanej z jesionu mannowego – Fraxinus ornus L. Jesion mannowy (Europa Południowa, Azja Mniejsza) w miejscach zranienia wydziela sok bogaty w mannitol i cukry właściwe, stygnący na powietrzu w formie żółtawych grudek. Taki zaschnięty sok jest surowcem leczniczym, obecnym w wielu dawnych farmakopeach. Manna calabrina ma słodki smak i w medycynie oficjalnej była używana jako środek przeczyszczający i poprawiający smak leków. Z manny sporządzano również ulepek mannowy – Syrupus Mannae o łagodzny działaniu przeczyszczającym. Manna wchodziła w skład wielu powidełek leczniczych. Obecnie straciła znaczenie w medycynie z uwagi na wysoką cenę i ograniczone zasoby. Wyparta przez syntetyczne środki przeczyszczające i syntetyczny mannitol.

Mannitolum (D-mannitol) C6H14O6 o masie cz. 182,17 przynajmniej 98% jest objęty przez Farmakopeę Polską VI. Czysty mannitol ma postać białego krystalicznego proszku o temp. topn. 166-169 stopni C. Mannitol jest używany obecnie jako środek obniżający ciśnienie płynu mózgowo-rdzeniowego (po podaniu dożylnym) oraz jako środek moczopędny. Dożylnie podawany jest 20% roztwór w dawce jednorazowej 100-200 ml, dobowej 250 ml. 250 ml 20% roztworu mannitolu jest dawką maksymalną we wlewie dożylnym.

Mannitol słabo przenika z jelit do krwi i limfy. Jedynie w 5% jest metabolizowany w wątrobie do glikogenu. Po podaniu pozajelitowym wydalany jest z ustroju z moczem w postaci niezmienionej w ciągu 6 h. Pobudza rozwój mikroflory symbiotycznej, a po zażyciu doustnym działa rozwalniająco. Ma słodki smak, dlatego może być używany jako substancja słodząca przez cukrzyków.

Po podaniu dożylnym przechodzi do płynu pozakomórkowego, zwiększając w nim ciśnienie osmotyczne. Płyn pozakomórkowy z mannitolem odciąga wodę z płynów wewnątrzkomórkowych. Działa przez to moczopędnie. Zdrowe nerki przesączają mannitol bez zwrotnego wchłaniania. Po podaniu dożylnym mannitol obniża ciśnienie śródgałkowe i wewnątrzczaszkowe. Używany przy niewydolności nerek (ostrej i odwracalnej), przy zatruciach, obrzęku mózgu i nadciśnieniu śródgałkowym. Zapobiega wytrącaniu się złogów w nerkach, poprawia krążenie nerkowe. Roztwory stosowane także do płukania jelit po zatruciach oraz zwilżani i oczyszczania cewki moczowej i pęcherza przy rozmaitych zabiegach.

Roztwory mannitolu ponad 10% stają się przesycone i ulegają krystalizacji. Mannitol wchodzi w skład preparatów zwilżających oczy (zalecanych przy zespole suchego oka) oraz leków w postaci syropów.

Jako środek przyczyszczający: 10 g mannitolu rano i wieczorem, najlepiej na czczo.

Syntetycznie mannitol jest uzyskiwany z mannozy lub fruktozy, przez redukcję.

W przemyśle farmaceutycznym mannitol pełni rolę słodzika, wypełniacza i nośnika (tabletki, granulki, drażetki, tabletki matrycowe). Wiąże niektóre metale, przez co dodawany jako stabilizator do preparatów mineralno-witaminowych.

Mannitol ma spore zastosowanie w przemyśle spożywczym (pod symbolem E 421) i kosmetycznym. Z tego względu, że słodki smak mannitolu daje dodatkowy efekt chłodzenia – jest używany przy wyrobie niektórych słodyczy, a głownie gumy do żucia. Ponadto to dobry nośnik, wypełniacz, środek przeciwzbrylający, utrzymujący wilgotność produktu. Jest dodawany do dżemów, galaretek, marmolad, nadzienia i produktów mleczarskich (sery). Jest droższy niż pokrewny sorbitol. Mannitol podobnie jak inne alkohole cukrowe działa na skórę: nawilżająco, ochronnie przed czynnikami atmosferycznymi, przeciwświądowo i regenerująco. Zastosowany zewnętrznie hamuje rozwój bakterii patogennych na skórze i błonach śluzowych. Ponadto w kosmetykach zapobiega przedwczesnej utracie wody. Poprawia smak i konsystencję past do zębów i płynów do płukania jamy ustnej.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie