Medycyna dawna i współczesna

Czy nostrzyk – Melilotus zmniejsza krzepliwość krwi?

Do niedawna w pracach drukowanych i internetowych pisałem o właściwościach antykoagulacyjnych nostrzyka. Sporo miejsca poświęciłem nostrzykowi w artykule o środkach roślinnych przydatnych w leczeniu chorób układu krążenia w Essentia Medica nr 2, 3/2009.

Siła działania przeciwzakrzepowego nostrzyka zależy od zawartości kumaryny i dikumarolu oraz od sposobu suszenia nostrzyka. Nostrzyk zebrany ze stanowisk słonecznych i suchych zawiera więcej kumaryny niż ten rosnący w wilgotnej ziemi. Po przekwitnięciu spada zawartość kumaryn w surowcu o 60%, do poziomu ok. 0,2-0,35%

Przy suszeniu w temperaturze pokojowej, dużej wilgotności, małym przepływie powietrza – bakterie mogą przekształcić część kumaryny w dikumarol (stosowany w medycynie) o działaniu przeciwzakrzepowym. Przy szybkim suszeniu, dikumarol nie powstaje i surowiec nie ma wtedy działania przeciwkrzepliwego. Przykrycie szybą świeżo zebranego surowca na 3-4 dni sprzyja jego „zaparzeniu” i wzbudzeniu procesów bakteryjnych prowadzących do wydzielenia dikumarolu. Jest to jednak proces niekontrolowany i trudno przewidzieć zawartość dikumarolu w ostatecznie wysuszonym surowcu.

Kumaryna jest laktonem o-hydroksycynamonowym, dwupierścieniowym związkiem heterocyklicznym; słabo przechodzi do naparu, choć i tak lepiej do gorącej wody niż do zimnej. Kumaryna jest lotna z parą wodną. Dobrze rozpuszcza się w alkoholach, acetonie, chloroformie. W roztworze zasad przybiera barwę żółtozieloną i łatwo do niego przechodzi. Być może dlatego do preparatów nostrzykowych (zewnętrznie!, do okładów) z XIX wieku dokładano nieco wodorotlenku potasu. Działa uspokajająco, moczopędnie, rozkurczowo, poprawia krążenie obwodowe, zmniejsza obrzęk i wrażliwość na ból, miejscowo znosi świąd i lekko znieczula. Zmniejsza gorączkę. Intrakt z nostrzyka jest najsilniejszą formą preparatu z tej rośliny (1:5) 3 razy dziennie po 5 ml.

Dikumarol (3,3-metyleno-bis-(4-hydroksykumaryna), zwany melitoksyną otrzymywany jest obecnie syntetycznie (z 4 hydroksykumaryny, kondensacja z formaldehydem)) i na drodze biotechnologicznej. Jest antagonistą witaminy K (antyprotrombina). Słabo rozpuszczalny w wodzie, rozpuszczalny w alkaliach. Wchłanialny z przewodu pokarmowego. Działa 5-6 dni. Podawany jest w dawkach zmniejszających, I dnia 200-300 mg, drugiego dnia 150-200, trzeciego dnia 50-100 mg. Szczyt działania dikumarolu przypada na 36-48 h, działanie przeciwzakrzepowe występuje po około 12 godzinach od podania. Mechanizm działania dikumarolu polega na hamowaniu syntezy protrombiny w wątrobie. Dikumarol i kumaryna hamują także wytwarzanie czynnika VII (prokonwertyny). Prawdopodobnie zmniejsza też poziom czynnika X (Stuarta), w małym stopniu czynnika IX (Christmas’a). Dikumarol wyizolowano w 1941 r. ze źle wysuszonego siana zawierającego nostrzyk (w wolnych i nieprawidłowych tłumaczeniach powstała nazwa żółta koniczyna), choć związek ten znany był i otrzymany już w 1909 roku. Na właściwości przeciwzakrzepowe dikumarolu zwrócono uwagę, gdy opisano zatrucie krów źle przechowywanym i zawilgoconym sianem nostrzykowym (skaza krwotoczna, krwiomocz, uszkodzenie wątroby). Kumaryna jest natomiast znana od połowy XIX wieku.

Ziele nostrzyka (Honigkleekraut) – Meliloti Herba pochodzi z gatunku nostrzyk żółty (Honigklee) – Melilotus officinalis (L.) Lamarck, z rodziny motylkowatch – Papillionaceae = Fabaceae. Jest ujęte w Farmakopei Europejskiej 5.1. Zawiera kwasy fenolowe i glikozydy fenolowe (kwas kawowy, p i o-kumarowy, salicylowy, dihydrokumarowy = melilotowy), glikozyd trans-o-kumarowy (melilotozyd) i glikozyd cis-o-kumarowy; kumaryny 0,4-1% (PhEur. wymaga przynajmniej 0,3%): 3,4 dihydrokumaryna (melilotyna), hydroksykumaryna, skopoletyna, umbeliferon’ flawonoidy (kemferol, glikzoyd kwercetynowy), saponiny trójterpenowe (aglikonem jest melilotigenina i sojasapogenol B). Nostrzyk biały jest słabszy w działaniu niż nostrzyk żółty

W medycynie naturalnej używane są także inne gatunki nostrzyka: M. albus (nostrzyk biały), M. altissimus i M. indicus. Nostrzyk żółty i biały występują dziko w naszym kraju na łąkach, pastwiskach, polanach, nieużytkach, przy polach, na ugorach.

Wyciągi z ziela nostrzyka mają zastosowanie w leczeniu zapalenia żył, zastojów żylnych i limfatycznych, w profilaktyce zakrzepicy, w łamliwości naczyń krwionośnych, w leczeniu żylaków kończyn dolnych i hemoroidów. Nostrzyk wywiera działanie uspokajające i rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, układu wydalniczego i oddechowego. Wywiera wpływ żółciopędny. W medycynie XIX wieku nostrzyk nazywany był także nozdrekiem lekarskim. Z ziela i pędów kwiatowych przygotowywano papkę do okładów, ponadto przygotowywano napar do przemywania i płukanek przy opuchliznach i obrzmieniach gruczołów, ropniach, obrzękach węzłów chłonnych. Herbatkę z ziela lub samych kwiatów podawano przy przeziębieniu, zaflegmieniu dróg oddechowych i nieżycie przewodu pokarmowego. W niewielkich dawkach może być spożywany przez zwierzęta. Jest to roślina miododajna. Po wysuszeniu ładnie pachnie “siankiem”. Suszone ziele odpędza mole (wkładano dawniej do szaf). Napar z ziela zwiększa laktację. Na Węgrzech nostrzyk stosowano w leczeniu reumatyzmu i łagodzeniu bólów reumatycznych (doustnie i w okładach).

Napar z nostrzyka – Infusum Meliloti: 1 łyżka na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 30-40 minut, przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie po 100-150 ml. Ponadto mocne napary do okładów i lewatyw przy żylakach, stłuczeniach (kontuzje), obrzękach, zapaleniu żył. Ekstrakty z nostrzyka mogą być użyte do wyrobu maści, kremów i żelu o działaniu przeciwzapalnym i rozmiękczającym. W medycynie od dawna są także znane plastry nostrzykowe Emplastrum Meliloti (rozgrzewające, przeciwzapalne) zalecane przy zapaleniu tkanki podskórnej.

Hippocrates stosował ziele nostrzyka w leczeniu owrzodzeń skóry. Dioskurides opisał nostrzyk jako lek zmiękczający i przeciwobrzękowy. Bock zalecał nostrzyk jako środek rozmiękczający wrzody, ropnie i przeciwbólowy. Do okładów na oczy przy zapaleniu i obrzęku. Matthiolus stosował nostrzyk w leczeniu bólu głowy, zaburzeń żołądkowych, raka. Osiander zastosował nostrzyk w leczeniu hemoroidów. Znakomity fitoterapeuta francuski – Leclerc opisał właściwości uspokajające i przeciwskurczowe nostrzyka.

Pomimo, że Matthiolus stosował nostrzyk w leczeniu raka, obecnie odradza się stosowanie nostrzykowych preparatów w tym zakresie, a nawet przez niektórych autorów są one przeciwwskazane podczas choroby nowotworowej.

Wg dra Fr. Oestrelena (1861) Herba et Flos Meliloti dobry do opatrunków i okładów rozgrzewających, rozmiękczających i przeciwzapalnych. Zaleca mieszanie nostrzyka z rumiankiem, olejkiem świerkowym, terpentyną, woskiem, łojem i żywicami, odpowiednio do choroby.

Herba Meliloti jest w farmakopei Polskiej VI: olejku eterycznego nie mniej niż 0,1% (v/m). Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%. popiołu nie więcej niż 10%. Działanie i lub zastosowanie. Rozmiękczające, ułatwiające gojenie; wewnętrznie – rozkurczające. Dawka jednorazowa 1, dawka dobowa 3, wewnętrznie w preparatach. Zewnętrznie w preparatach o zawartości 10% surowca.

Herba Meliloti jest w Pharmacopoea Germanica III (1890 r.) oraz Pharmacopoea Austriaca VII z 1889 r.

Nostrzyk lekarski (żółty) – Melilotus officinalis Lamarck (Honigklee, Melilot officinal, Meliloto comune, Melt ufficinal) i nostrzyk biały – Melilotus albus Medikus (Weisser Honigklee, Melilot blanc, Meliloto bianco, Melet alv), lipiec 2009, Szwajcaria.

Dicumarolum, C19H12O6

Kumaryna, C9H6O2

Nostrzyk nie może być stosowany długotrwale, najwyżej 2-3 tygodnie. Kumaryny nostrzyka długo zalegają w wątrobie i długotrwale oddziałują na krew. Nostrzyk przedawkowany i stosowany zbyt długo powoduje krwawienia śródtkankowe, wywołuje nudności, krwiomocz, bóle brzucha, zawroty głowy, ospałość, plamice naczyniowe. W nadmiernej dawce uszkadza też nerki i wątrobę.

W razie zatrucia podaje się witaminę K, C, rutozydy, niekiedy konieczne jest przetoczenie krwi, środki osłaniające wątrobę.

Nostrzyka nie wolno podawać kobietom z nadmiernymi krwawieniami miesiączkowymi, w okresie laktacji (kumaryna przechodzi do mleka) i ciąży. Nie podawać przy niedoborze czynników krzepnięcia krwi i przy zagrożeniu krwotokami. Nostrzyk działa teratogennie, stąd jest bezwzględnie przeciwwskazany podczas ciąży.

Kumaryna i jej pochodne działają wyjątkowo silnie trująco na szczury, co zostało wykorzystane w praktyce. Osobiście odradzam też podawanie siana z nostrzykiem królikom, chomikom, świnkom morskim. Nie dawać nostrzyka ptakom.

W Kosmetyce: napar z nostrzyka ładnie rozjaśnia cerę; działa wyraźnie przeciwzapalnie, antyseptycznie i odświeżająco. Okłady na oczy likwidują “worki” i cienie pod oczami. Okłady z naparu łagodzą objaw “obwisłych policzków”. Korzystnie działa przy trądziku młodzieńczym i niektórych wypryskach alergicznych (hamuje powstawanie krostek, grudek, zmiękcza zrogowaciały naskórek i zmniejsza powstawanie zaskórników).

Cortex Condurango – kora kondurango w fitoterapii

Kora kondurango – Cortex Condurango uzyskiwana jest z tojowca kondurango – Marsdenia condurango Reichenbach Fil. (=Gonolobus condurango Triana), z rodziny trojeściowatych – Asclepiadaceae. Kondurango jest lianą (do 10 cm gr.) występującą w Ameryce Południowej. Uprawiana w Afryce Wschodniej.

W Ameryce Południowej używano kondurango przeciwko ukąszeniom żmij. Dopiero w 1870 roku została sprowadzona do Europy i rozpropagowana jako lek leczący raka żołądka. Współczesne badania wykazały właściwości przeciwnowotworowe kondurango.

Wodne wyciągi z kondurango pienią się, dzięki zawartości saponin. Przy ograniu mętnieją, a po ostudzeniu znów stają się klarowne. Odwary trzeba filtrować po ostygnięciu. Kora kondurango dostępna w sklepach internetowych.

Zgodnie z Pharm. Helvetica 6 (z 1971 r.) surowiec (Cortex Condurango, Condurangorinde, Ecorce de condurango, Corteccia di condurango) powinien mieć indeks goryczy na poziomie 150, popiołu nie więcej niż 12%. Oficjalny preparatem w Ph.Helv. był Extractum condurango fluidum o indeksie goryczy 100-140. Dawka jednorazowa Extr. Condurango fluidum 1-2 g. Składnikami czynnymi są: goryczka – kondurangina 1,5-2,3%, saponiny sterydowe, kauczuk do 6%, alkohol cykliczny – konduritol (konduryt), sterol – kondurangosterol = kondurasterol, olejek eteryczny, garbniki (ok. 10-12%).

Cortex Condurango jest w farmakopei Polskiej II. Brak kondurango w FP III. Także British Pharmacopoea z 1932 i 1963 nie zawierają kory kondurango. Cortex Condurango zamieszczony jest w Pharmacopoea Austriaca septima z 1889 r., Pharmacopoea Germanica III z 1890, Pharmacopoea Helvetica tertia z 1898 (tutaj także Vinum Condurango) Ph. Helv. V (z lat 1948-1962) i X (z 2006 r.). Condurango Cortex jest w Deutscher Arzneimittel Codex z 2003 r.

Zatem w Szwajcarii do dziś jest to środek oficjalny (kora, wyciąg, wino).

W użyciu były:
– odwar z kory kondurango 10% i macerat z korzy kondurango – Decoctum et Maceratio Condurango 10% – 3-5 razy dziennie 1 łyżka stołowa wodnego wyciągu;
– nalewka kondurango – Tinctura Condurango 1:5 – 3 razy dziennie po 30 kropli;
– Vinum Condurango – 5 razy dziennie 1 łyżka stołowa wina.

Zastosowanie: jako środek pobudzający wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego i żółci, poprawiający trawienie, polepszający przyswajanie składników pokarmowych, przeciwwymiotny, regulujący wypróżnienia, zapobiegający atonii jelit. Pobudzający apetyt. Ponoć leczy wrzody żołądka i dwunastnicy (ulcus ventriculi et duodeni). Wg Madausa znosi nieżyt jelit występujący u palaczy tytoniu.
Leczy nieżyt żołądka i jelit. Dobry na dyspepsję.
Dzięki zawartości saponin sterydowych może regulować miesiączkowanie i dawać efekt estrogenny, co tłumaczy jego dawne zastosowanie w tym zakresie. Kwas chlorogenowy, kawowy, saponiny pobudzają wydzielanie żółci. Fenolokwasy mogą działać ochronnie na miąższ wątroby.

Wg nowych badań i publikacji szwajcarskich Cortex Condurango zawiera od 1 do 3% kondurangin, które mają budowę glikozydów sterydowych. Ph. Helv. X wymaga przynajmniej 1,8% glikozydów sterydowych, w przeliczeniu na kondurangoglikozyd A. W surowcu są obecne fitosterole(beta-sitosterol) i trójterpeny (beta-amyryna), glikozydy flawonolowe, flawony (glikozydy), kumaryny, alkaloidy (kondurangamina A i B), kwas kawowy, chlorogenowy, wanilina i cyklitole (alkohole cukrowe) – konduritol.

Glikozydy sterydowe kondurango są pochodnymi pregnanu. Termin kondurangina obejmuje cały kompleks poszczególnych glikozydów steroidowych: kondurangozyd A (aglikon gagaimogenina A), Kondurangozyd A0 (aglikon gagaimogenina A), kondurangozyd B (aglikon gagaimogenina B), kondurangozyd B0 (aglikon gagaimogenina B), kondurangoglikozyd A (aglikon kondurangogenina A), kondurangoglikozyd A0 (aglikon kondurangogenina A), kondurangozyd C (aglikon gagaimogenina C), kondurangozyd C0 (aglikon gagaimogenina C), kondurangoglikozyd C (aglikon konurangogenina C), kondurangoglikozyd C0 (aglikon kondurangogenina C), kondurangozyd D01 (aglikon marsdenina), kondurangoglikozyd E (aglikon kondurangogenina E), kondurangoglikozyd E0 (aglikon kondurangogenina E), kondurangoglikoyzd E2 )(aglikon kondurangogenina E), kondurangoglikoyzd E3 (aglikon kondurangogenina E).

Rutwica – Galega, guanidyny, galegina i metformina

Niedawno pisałem o zielu rutwicy – Herba Galegae, które jest dostępne w sklepach zielarskich. Pochodzi z rutwicy lekarskiej – Galega officinalis L., z rodziny motylkowatych – Papilionaceae. Składnikami czynnymi rutwicy są związki guanidynowe (np. hydroksygalegina, galegina), flawonoidy (galuteolina), sole chromu (ok. 3,7 ppm), saponiny, alkaloidy chinolinowe i garbniki.

Rutwica jest przykładem rośliny, która przyczyniła się do powstania leku syntetycznego o działaniu przeciwcukrzycowym. Metformin – to dwumetylobiguanid, lek hipoglikemiczny, hamujący wchłanianie glukozy z jelit do krwi, hamujący syntezę glukozy w wątrobie (glukoneogeneza) i zwiększający zużycie glukozy przez tkanki. Nie ma wpływu na wydzielanie insuliny. Przy okazji zmniejsza stężenie lipoprotein VLDL i LDL we krwi, zwiększa fibrynolizę (rozpuszczanie włóknika przez plazminę, rozpad zakrzepów, działanie przeciwzakrzepowe). Metformina jest stosowana oficjalnie w leczeniu cukrzycy 2, otyłości (zmniejsza wydzielanie somatotropiny i insuliny u osób otyłych, co sprzyja spadku masy ciała), a także hiperlipoproteinemii. W handlu metformina jest znana pod nazwami Thiabet, Stagid, Metfirex, Metforatio, Metformax, Glucinan, Eddia, Glucophage, Glymax, Gluformin, Mediabet, Diabiformin i in. Doustnie podawana jest w dawce 500-2000 mg/dobę.

Guanidyna H2N . C(:NH) . NH2 jest pochodną mocznika zawierającą grupę iminową zamiast atomu tlenu. W czystej formie ma postać krystalicznego proszku o temp. topn. 50 stopni C, higroskopijnego, rozpuszczalnego w wodzie i alkoholach. Dla wyjaśnienia podam, że iminy (nie mylić z aminami) to związki zawierające grupę iminową –NH połączoną z jednym lub dwoma rodnikami. Mają własności zasadowe.

Dla ukazania podobieństwa związków omawianych podam kilka wzorków:

Guanidyna

Galegina i metformin

Galegina zawarta w rutwicy – Galega

Imina

Borówka czarna – Vaccinum myrtillus L. w fitoterapii

Owoc i liść borówki – Fructus et Folium Myrtylli (Heidelbeeren, Heidelbeerblätter) pozyskiwane są z gatunku borówka czernica /ang. Bilberry/ – Vaccinum myrtillus L. (niem. Heidelbeere), z rodziny wrzosowatych – Ericaceae. Od XIX wieku przypisywane są borówce właściwości obniżania poziomu cukru we krwi oraz zmniejszania wydalania cukru wraz z moczem (likwidowania cukromoczu).

Borówka czarna występuje w naszym kraju w lasach nizinnych i górskich. Jest krzewinką dorastającą do 60 cm wys. Wydaje jagody barwy czarnej, z niebieskawym nalotem. Pokrewna borówka brusznica – Vaccinum vitis-idaea L. ma owoce czerwone.

Liść borówki jest bogaty w garbniki (ok. 15-20%), flawonoidy, triterpeny (kwas ursolowy, beta-amyryna, kwas oleanolowy), glikozydy fenolowe (arbutyna), kwas chinowy i biopierwiastki (chrom – 9 ppm, mangan, magnez, potas). W owocach znajdują się antocyjanidyny (3%): procyjanidyna B1, B2, B3, B4; glikozyd fenolowy pochodny kwasu galusowego – myrtylina i neomyrtylina. Wśród flawonoidów zidentyfikowano kwercytrynę, izokwercytrynę, astragalinę, hiperozyd, związki flawanu z katechina i epikatechiną. Kwasy fenolowe są reprezentowane przez kwas kawowy, chlorogenowy, p-kumarowy, o-kumarowy, m-kumarowy, gallowy, ferulowy, syringowy, protokatechowy, wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy. W owocach stwierdzono obecność alkaloidów chinolizydynowych (myrtin, epimyrtin) i pterostylbenów. W liściach i owocach jest również hydrochinon i jego glikozyd – arbutyna. Zarówno liście, jak i owoce borówki zwiększają diurezę i działają ściągająco, przeciwbiegunkowo i przeciwzapalnie. Zwrócono również uwagę na venoprotekcyjne właściwości antocyjanozydów borówki. Flawonoidy i antocyjanozydy poprawiają krążenie w naczyniach włosowatych oka, zapobiegają degeneracji ścian naczyń, działają antyagregacyjnie i przeciwzawałowo. Hamują zmiany miażdżycowe w naczyniach. Wyciągi z owoców obniżają poziom cholesterolu i triglicerydów we krwi. Właściwości te skłoniły wiele firm do opracowania leków i suplementów zawierających ekstrakt z borówki standaryzowany na zawartość procyjanidyn. Polecane są osobom cierpiącym na choroby siatkówki (retinopatie), naczyniówki, miażdżycę, cukrzycę, chorobę wieńcową, oraz przy zaburzeniach krążenia obwodowego.

W XX wieku wyizolowano z liści borówki pochodną kwasu galusowego – myrtylinę i neomyrtylinę. Właśnie tym związkom przypisywane jest działanie hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe). Określano je nawet mianem „insuliny roślinnej”. Eksperymentalnie, za pomocą wyciągu z liści borówki, utrzymywano prawidłowy poziom cukru u psów, którym usunięto fragment trzustki wytwarzający insulinę. Późniejsze badania wykazały również znaczną zawartość chromu w liściach borówki, który cechuje się dobrą biodostępnością i ma również właściwości przeciwcukrzycowe.

Owoce czernicy bogate w garbniki (ok. 7%), glikozyd myrtylinę i wakcyninę mają właściwości czerwiogubne (przeciwko owsikom Oxyuris). Kuracje antypasożytnicze polegają na odstawieniu wszelkich pokarmów na 3 dni i podawaniu przez 3 dni jedynie owoców suchych (kompoty, napary) lub świeżych borówki czernicy. Oczywiście pacjent powinien sporo pić płynów, a w razie wystąpienia zaparcia – zastosować solne lub ziołowe środki przeczyszczające.

Najprostszym przetworem galenowym z owoców borówki jest odwar 5%, który można pić codziennie w ilości 200 ml. Z liści również sporządzany jest odwar, lecz nie nadaje się on do długotrwałego stosowania, bowiem może wywołać zaparcie. W przypadku nieżytu przewodu pokarmowego (biegunka, stan zapalny) odwar z liści borówki najlepiej zażywać co 2-3 godziny małymi porcjami (po 100 ml). Jest to bardzo skuteczny środek przeciwbiegunkowy. Z owoców przygotowywane są nalewki lecznicze. Napar z liści borówki – Infusum Fol. Myrtilli 5-10% – w ciągu dnia wypić 1-2 szklanki naparu małymi porcjami. Wyciąg suchy z liści czernicy – Extractum Myrtilli siccum 100 mg 3 razy dziennie.

Owoc borówki czernicy – Fructus Myrtilli jest w Farmakopei Polskiej II, III (popiołu nie więcej niż 5%, wilgoci nie więcej niż 20%) i IV. Fructus Myrtilli (Heidelbeere, Myrtille, Bacca di mirtillo) jest w Pharmacopoea Helvetica VI (popiołu nie więcej niż 4,5%; strata podczas suszenia 105 stopni C– najwyżej 14%). Myrtilli Fructus zostało objęte przez Pharmakopeę Europejską 5 (garbników przynajmniej 1%, antocyjanów przynajmniej 0,3%).

Komisja E wydała monografię Myrtilli Folium (nr 76 z 23 IV 1987 r.) i monografię Myrtilli Fructus nr 76 z 23 IV 1987 r. (sprostowanie BAnz. nr 50 z 13 III 1990 r.).

Komisja E wydała negatywną opinię na temat stosowania liści czernicy powołując się na badania na zwierzętach, którym podawano 1,5 g liści na kg masy ciała. W dawkach tak wysokich występowały u zwierząt stany pobudzenia, zaburzenia tętna, charłactwo, anemia, żółtaczka. Oczywiście absurdalne jest, aby sugerować się taki dawkami przy wydawaniu opinii. Człowiek ważący ok. 70 kg musiałby spożyć ponad 10 dag liści borówki, przyjmować je długotrwale, aby wystąpiły objawy zatrucia. Tymczasem dawka dzienna liści do sporządzenia przetworów, stosowana w fitoterapii praktycznej nie przekracza 40 g (biorąc pod uwagę różnych autorów, w tym stosujących dawki wysokie). Ponadto Komisja E nie uznała wyników badań z I połowy XX wieku (np. Allen’a, Eppinger’a, oraz Chaleckiego i Kisjelewa) nad właściwościami farmakologicznymi wyciągów z liści czernicy. Uznała więc dotychczasowe zalecenia za mało wiarygodne.

W przypadku owoców czernicy – Fructus Myrtilli – Komisja E uznała stosowanie w zakresie leczenia biegunek i stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej oraz gardła. Dawki doustne przyjęła na poziomie 20-60 g/dobę. Do stosowania miejscowego: odwar 10%.

Borówka czernica – Vaccinium myrtillus L., Sarnen (Szwajcaria), Tarnowiec, lipiec 2009 r.

Liście borówki najlepiej zbierać przed kwitnieniem. Owoce i liście suszyć szybko, w temperaturze ok. 40-50 stopni C (lekko ogrzany piekarnik). Liście można także suszyć w normalnej temperaturze i w ciemności.

Plantago lanceolata Linne – Babka lancetowata w XIX wieku

Babka lancetowata – Plantago lanceolata L. wbrew powszechnie panującemu mniemaniu nie była dawniej środkiem oficjalnym, umieszczanym w lekospisach i farmakopeach narodowych. Dopiero w XX wieku trafiła do niektórych farmakopei. Nie znajdziemy babki – Plantago w British Pharmacopoeia z 1932 r., w British Pharmacopoeia z 1963 r.; nie ma babki również w starej British Pharmacopoeia z 1867 r. Brak babki w Pharmacopoea Helvetica z 1898 r. (editio tertia). Na próżno szukać babki lancetowatej, czy szerokolistnej w Pharmacopoea Germanica editio III z 1890 r., czy starszej Farmacopoea Germanica z 1882 r. Pharmacopoea Borussica (Farmakopea Pruska) editio sexta z 1846 nie obejmuje ani liścia, ani też ziela babki. Wreszcie w naszej krajowej Farmakopei Królestwa Polskiego – Pharmacopeia Regni Poloniae z 1817 r. nie odnajdziemy babki. Liczącą sie farmakopeą w ówczesnych czasach była Pharmacopoea Austriaca, jednak editio septima z 1889 r. nie uwzględnia babki jako leku surowca oficjalnego. Aby mieć czyste sumienie zajrzałem jeszcze do Pharmacopoeia Collegii Regalis Medicorum Londinensis, czyli Farmakopei Londyńskiej z 1824 r. i tu również nie znalazłem babki.

Mój idol z zakresu farmakologii dr Fr. Oesterlen w swoim dziele z 1861 r. jedynie wzmiankuje o Plantago major (Radix i Folium), natomiast więcej poświęca uwagi Plantago arenaria, czyli babce piaskowej. Babkę szerokolistną, czyli większą zaleca w leczeniu biegunek.

Farmakopea Polska III i IV nie obejmują babki. Sytuacja tej rośliny w medycynie oficjalnej zmienia się dopiero w II połowie XX wieku.

Folium Plantaginis (Spitzwegerichtblatt) z Plantago lanceolata jest w Pharmacopoea Helvetica V (1941) i Pharm. Helvetica VI /1971 r./ (dawka jednorazowa 4 g surowca; popiołu nie więcej niż 14%).

Ziele babki lancetowatej jest ujęte w Deutsches Arzneibuch z 1998 r. Liść babki lancetowatej figuruje w Österreichisches Arzneibuch z 1990 r. bis 3; Nachtrag 1994 r. oraz w Pharmacopoea Helvetica 8, Ausgabe 1997 r.

Plantaginis lanceolate Folium zamieszczone w Pharmacopoea Polonica VI z 2002 r.: surowiec powinien zawierać nie mniej niż 1,5% irydoidów, w przeliczeniu na aukubinę C15H22O9 o masie cząsteczkowej 346,33; strata masy po suszeniu nie większa niż 12%; popiołu nie więcej niż 14%. Liść babki lancetowatej – Plantaginis lanceolate folium jest w Farmakopei Europejskiej 5.

Zakres stosowania babki w fitoterapii XIX wieku pokrywa się z wcześniej opublikowanymi informacjami natury medycznej. Paracelsus stosował babkę jako środek przeciwkrwotoczny i do leczenia nerek. Bock (1498-1554) stosował babkę w leczeniu gruźlicy (suchoty, phthisis), stanów zapalnych oczu, gardła, skóry i jamy ustnej, raka, czyraków i przetok. Matthiolus (1501-1577) opisał babkę jako środek pomocny w leczeniu podagry, chorób pęcherza moczowego, nerek, astmy, padaczki, trudno gojących sie ran i owrzodzeń. Osiander opisał właściwości przeciwbólowe babki. Friedrich (1845 r.) wykazał przydatność babki przy zaflegmieniu płuc, ponadto przy nieżycie żołądka i dróg moczowych, blednicy, krwawieniu z dziąseł.

Św. Hildegarda (1098-1179) używała sok z babki do likwidowania piegów z twarzy. Nasiona babki uznawała za lek zapobiegający poronieniom. Zalecała jeść korzeń babki na czczo przeciwko czarom. Sokiem leczyła krwawe wymioty, a korzeniami i liśćmi – febrę. Wg Hildegardy babka doskonale leczy rany i stłuczenia; sok z babki jest świetny na ukąszenia. Babka z natury jest ziołem ciepłym i suchym. Ma działanie przeciwartretyczne.

W XIX i na początku XX wieku w ziołolecznictwie uznawano babkę za zioło czyszczące krew (czyli odtruwające). W zielu wykryto ok. 12% soli mineralnych (w tym 48% stanowi tlenek potasu), saponiny, garbniki, śluzy, enzymy i aukubinę. Z liści przyrządzano macerat (ze świeżych liści), napar lub odwar (ze świeżych lub suchych).

Przetwory wodne podawano przy wszelkich chorobach układu oddechowego, przeciw zadawnionym nieżytom i zaflegmieniom płuc, przewlekłym zaburzeniom w trawieniu, nieżycie żołądka i jelit, przy słabości pęcherza, ponadto przy zimnicy. Na wodzie destylowanej przyrządzano napar z liści suchych lub świeżych, albo macerat z liści świeżych, które następnie używano do przepłukiwania oczu i do okładów na oczy przy stanach zapalnych. Naparem i maceratem z babki okładano skórę po urazach, na rany i oparzenia. W naparze i maceracie płukano włosy przy łysieniu, łamliwości i łupieżu. Naparem płukano gardło i jamę ustną przy stanach zapalnych. Młode listki babki spożywano w sałatkach, często zmieszane z liśćmi ogórecznika, żywokostu, pokrzywy i brodawnika. Nasiona podawano ptakom hodowlanym jako środek tuczący i wzmacniający.

Napar 5% z ziela lub liści babki (Infusum Fol. Plantaginis 5%) można pić 3 razy dziennie po 1 szklance.

Ekspres przelewowy

Przez wiele lat parzyłem zioła w specjalnym garnku emaliowanym, który był z okresu “wczesnego Bieruta”, czyli z II połowy lat 40 XX wieku. Zabrałem ten garnek z domu od mamy do Poznania. Trzeba iść jednak z postępem i od 2004 roku używam ekspresy przelewowe Bosch z filtrem bibułowym, które oficjalnie służą do parzenia kawy. Metodę takiego parzenia ziół zobaczyłem w Szwajcarii i Niemczech, a znajomi z tych krajów wzbudzili we mnie chęć zmiany dotychczasowych nawyków. Firmę Bosch lubię, preferuję jej wyroby, choć nie są już tak bezawaryjne jak dawniej. Niestety przy codziennym używaniu ekspresy Bosch’a też się psują, najczęściej wysiada grzałka, pompa (w ciśnieniowych) lub programator. Bosch połączył się z firmą Siemens, dlatego wiele wyrobów Bosch’a ma obecnie znaczek Siemens, choć konstrukcyjnie to te same urządzenia. Niestety w sobotę zepsuł się kolejny mój ekspres. Dziś musiałem kupić nowy, ale zdradziłem Boscha i wybrałem ekspres przelewowy Philipsa, mam nadzieję, że mnie nie zawiedzie. Niestety nie ma filtru Brita, ale posiada elektroniczny wyświetlacz, a przy nalewaniu naparu z dzbanka nie mam zalanych mebli, jak to było w przypadku dzbanka Boscha (źle wyprofilowany dzióbek od dzbanka ekspresu; choć te z nazwą Siemens miały już poprawioną tę niedoróbkę).

Jakie są zalety używania ekspresu przelewowego?

1. Do lejka z filtrem wsypuje odpowiednią dawkę ziół lub mieszanki. Do zasobnika na wodę daję wodę zdrojową lub kranówkę. Kranówka dzięki filtrom Brita w dnie zasobnika wodnego ekspresu staje się dobra do sporządzania naparu i nie powoduje powstawania kożuchów oraz strątów w naparze. Napar zebrany w dzbanku jest odfiltrowany.

2. Tę samą porcję ziół mogę ekstrahować wrzącą wodą nawet trzykrotnie, dzieląc przepisaną ilość wody na trzy porcje. Ekspres włączam wtedy w odstępach czasu i mam gwarancję, ze wypłukałem dostatecznie surowiec zielarski.

3. W ekspresie mogę przygotować większą ilość naparu, który łatwo ogrzać unikając ostrego ognia na palniku gazowym.

4. Jest to dla mnie wygodna i szybka metoda sporządzana naparu.

Wady:

Niestety, jak je używamy kilka razy dziennie i codziennie – psują się.

Poniedziałek w laboratorium

Dzisiejszy dzień w moim laboratorium był owocny. Opracowałem nową metodę izolacji frakcji saponin sterydowych z ekstraktów wodno-etanolowych juki (Yucca). Udało mi się również wydzielić stylbeny z rzewienia – Rheum, także ciekawym zestawieniem rozpuszczalników, dotychczas nie stosowanym.

Babka lancetowata – Plantago lanceolata L. wg współczesnych badań

Liść babki lancetowatej (niem. Spitzwegerich)– Plantaginis lanceolate folium jest w Farmakopei Europejskiej 5. Surowiec pozyskiwany z gatunku babka lancetowata – Plantago lanceolata L., z rodziny babkowatych – Plantaginaceae. Roślina występuje naturalnie w całej Europie oraz w Północnej i Środkowej Azji.

Składniki czynne babki lancetowatej:

1. Glikozydy irydoidowe 2-3%, głównie aukubina i katalpol, asperulozyd, globularyna, ester metylowy kwasu deacetyloasperulozydowego.
2. Glikozydy fenyloetanoidowe 3-8%, głównie werbaskozyd (akteozyd), cistanozyd F, lawandulifoliozyd, izoakteozyd, plantamajozyd; wg PhEur. surowiec powinien zawierać przynajmniej 1,5% o-dihydroksycynamonianów, w przeliczeniu na akteozyd.
3. Flawonoidy (apieganina, luteolina – ich glikozydy).
4. Polisacharydy: ramnogalakturonian, ramnoarabinogalaktan, arabinogalaktan, glukomannan.
5. Kwasy fenolokarboksylowe (p-hydroksybenzoesowy, protokatechowy, gentyzynowy).
6. Garbniki.
7. Aeskuletyna (kumaryna).
8. Loliolid (ksantofil).

Działanie udowodnione naukowo: przeciwbakteryjne, przeciwzapalne miejscowo i ogólnie, immunostymulujące (jednak nie do końca, bowiem hamuje równocześnie niektóre procesy autoimmunologiczne). Babka zawiera inhibitory 5-lipooksygenazy, kinazy proteinowej C, hamuje produkcję śródnabłonkowego (międzykomórkowego) czynnika adhezji komórek ICAM-1, przez co hamuje procesy diapedezy (migracji krwinek białych do przestrzeni pozanaczyniowych), stan zapalny i niektóre wysięki. Poprzez hamowanie produkcji ICAM-1 – składniki babki utrudniają szerzenie się infekcji rhinowirusowych. Babka może również w ten sposób hamować objawy alergiczne, np. w przebiegu pyłkowicy.

Z babki można przyrządzić napar, nalewkę, intrakt, wino, sok, ziołomiód i macerat. W kraju i za granicą są dostępne gotowe preparaty z liści babki (sok, syrop, intrakt, tabletki). W sklepach zielarskich jest również liść babki lancetowatej.

Oficjalnie jest używana w leczeniu zapalenia gardła i oskrzeli, przeziębienia, kataru nosa na tle infekcji wirusowej oraz alergii. Łagodzi kaszel, szczególnie w syropach; leczy podrażnienia gardła.

Komisja E wydała pozytywną opinię na temat zastosowania ziela babki (monografia nr 223 z 30 XI 1985 r.). Średnia dawka dobowa 3-6 g surowca; przetwory odpowiednio. Wg Komisji E wewnętrznie przy nieżytach dróg oddechowych, zapalnych zmianach błony śluzowej jamy ustnej i gardła; zewnętrznie: zapalne zmiany skórne.

Sadziec konopiasty – Eupatorium cannabinum L. w praktycznej fitoterapii

Sadziec konopiasty – Eupatorium cannabinum L. (w Szwajcarii znany pod nazwami Wasserdost, Eupatoire chanvrine, Canapa acquatica, Cuderitscha d’aua; ang. Hemp Agrimony) jest rośliną podmokłych terenów, podobnie jak wcześniej wspomniany karbieniec. Jest rozpowszechniony na terenie naszego kraju. Łatwy do uprawy, a przy tym leczniczy i ozdobny. Należy do rodziny złożonych Compositae (=Asteraceae).

Surowiec stanowi kwitnące ziele – Herba Eupatorii, choć dawniej pozyskiwano również korzeń – Radix Eupatorii. Jest rośliną aromatyczną, zawierająca do 0,5% olejku eterycznego. Posiada charakterystyczne glikozydy (eupatoryna, eupatopikryna), sterole (eupatorol, taraksasterol), saponiny, goryczkę euparynę, flawonoidy (rutyna), garbniki, żywice. Nowsze badania wykazały obecność alkaloidów pirolizydynowych (śladowe ilości, podobnie jak w pdbiale i lepiężniku) i laktonów seskwiterpenowych.

W ziołolecznictwie szwajcarskim sadziec jest stosowany w leczeniu chorób śledziony, wątroby i pęcherzyka żółciowego, wrzodów. Stosowany jako środek immunostymulujący, żółciotwórczy, żółciopędny, rozkurczowy na drogi żółciowe, regulujący wypróżnienia, w większych dawkach rozwalniający. Przedawkowany wywołuje biegunkę i wymioty.

W Szwajcarii ziele sadźca jest polecane w leczeniu grypy, przeziębienia, gorączki, kataru, zapalenia oskrzeli i gardła, chorób nerek, pęcherza moczowego, jajników, macicy, wreszcie w terapii schorzeń wątroby, pęcherzyka żółciowego i śledziony. Polecana jest herbatka ze świeżego lub suchego ziela, przy czym najbardziej wartościowe są liście wymieszane z kwiatami sadźca. Doskonała także nalewka na świeżym lub suchym zielu, ale ponoć lepsza na świeżym surowcu (1:5 na wódce). W przypadku adnexitis (zapalenia przydatków) popularna jest herbatka z mieszanki: ziele sadźca + ziele tymianku + ziele tasznika + ziele przywrotnika + ziele rumianku + ziele krwawnika – w równych częściach wymieszać (po 20 g); łyżeczka mieszanki na filiżankę wrzątku. Pić trzy razy dziennie po filiżance naparu.

Dobre są również krople szwajcarskie na zapalenie przydatków ze świeżych ziół: nalewka ze świeżego sadźca + nalewka ze świeżego ziela jeżówki + nalewka ze świeżego ziela tymianku + nalewka ze świeżego ziela przywrotnika + nalewka ze świeżego ziela rumianku, każde po 10 ml, zmieszać. Zażywać 3 razy dziennie po 10 kropli przed jedzeniem.

Ziele sadźca to ceniony i pomocny lek w chorobach kobiecych i reumatycznych. Stany zapalne macicy, jajników, jajowodów, reumatoidalne i zesztywniające zapalenie stawów, artretyzm – są wskazaniami do stosowania sadźca.

Sprawdza się w profilaktyce i leczeniu kamicy żółciowej, ponadto z uwagi na obecność terpenów i fitosteroli w leczeniu przerostu prostaty.

2 g ziela parzyć w filiżance lub szklance (Infusum Eupatorii). Filiżankę lub szklankę naparu pić 3 razy dziennie. Nalewka – Tinctura Eupatorii 1:5 – 3 razy dziennie po 4-5 ml. Dobry macerat ze świeżego ziela 1:1 na wodzie (8 godzin wytrawiać), który może być mrożony w kostki lodu po 5 ml i zażywany 3 razy dziennie lub konserwowany alkoholem 40% 1:1 (10 ml 3 razy dziennie).

Sadziec konopiasty – Eupatorium cannabinum, Sarnen (Szwajcaria), lipiec 2009 r.

Sadziec konopiasty, Myscowa, sierpień 2009 r.

Kokornak – Aristolochia i Thomas Sydenham

Rodzaj kokornak – Aristolochia liczy około 180 gatunków i należy do rodziny kokornakowatych – Aristolochiaceae (w starych systemach Asarineae-Aristolochineae). Kokornaki występują w większości w krajach tropikalnych. Są krzewami i roślinami zielnymi, często okręcającymi się wokół innych roślin lub przedmiotów. W Polsce dziko występuje kokornak powojowaty (powojnikowaty) – Aristolochia clematitis L., który pochodzi z Europy Południowej i Azji Mniejszej. Kokornak powojowaty jest bardzo rzadką rośliną w naszym kraju. Występuje w Karpatach i na Podkarpaciu. Dawniej notowano go również na Litwie i Podolu. Może być uprawiany, dostępny w szkółkach ogrodniczych.

Kokornak powojowaty wspinający się na rokitnik, sierpień 2009 r., Brzezówka.

Rodzina kokornakowatych reprezentowana jest w Polsce także przez dziko występujący kopytnik pospolity – Asarum europaeum L.

Kokornak został wprowadzony do lecznictwa przez angielskiego lekarza – Thomas’a Sydenham’a (1624-1689). Thomas Sydenham wprowadził też do lecznictwa laudanum (nalewka z opium) i korę chinową (do leczenia zimnicy), opisał i wydzielił jako jednostkę nozologiczną ospę, płonicę i odrę, opisał artretyzm i pląsawicę.

Thomas Sydenham wprowadził do lecznictwa kokornak, nalewkę z opium i korę chinową.

W Szwajcarii występują dwa gatunki kokornaku: kokornak okrągły – Aristolochia rotunda L. (Rundknollige Osterluzei, Aristoloche arrondie, Aristolochia rotonda), kwitnie na fioletowo – w najbardziej południowych kantonach (Tessin); Aristolochia clematitis L. (Osterluzei, Aristoloche commune, Aristolochia clematite), kwitnie na żółto – w północnych, wschodnich i południowych kantonach.

Surowcem jest ziele i korzeń – Herba et Radix Aristolochiae. Surowce zawierają kwas aristolochiowy (aristolochic acid), olejek eteryczny (kadinen, borneol, pinen), saponiny trójterpenowe, fitosterole, alantoinę, cholinę, kwercetynę, związki aminowe. Kwas aristolochiowy nie jest alkaloidem jak dawniej uważano, ma strukturę laktamową. W roślinie wyróżniono kwasy aristolochiowe I-IV i aristolaktamy (aristolactams) I-III.

Kokornak obecnie jest mało stosowany w fitoterapii. Niewłaściwie używany i dawkowany staje się niebezpieczny. Związki laktamowe kokornaku mają właściwości cytotoksyczne, mutagenne i genotoksyczne. Kwasy aristolochiowe posiadają zdolność przyłączania się do DNA. Przetwory z kokornaka przedawkowane uszkadzają nerki.

W XVIII i XIX wieku kokornak był używany w leczeniu gorączki żółciowej W medycynie ludowej jako środek poronny, zewnętrznie do leczenia ran (okłady z papki, maceratu i naparu). Stosowany w terapii artretyzmu, astmy, krztuśca, do pobudzania miesiączkowania.

Nowsze badania potwierdziły właściwości gojące i immunostymulujace, ponadto przeciwbólowe (antineuralgicum), rozkurczowe i antyseptyczne kokornaku powojowatego.

Kokornak indyjski – Aristolochia indica posiada właściwości antykoncepcyjne. Aristolochia serpentaria stosowany przez Indian w leczeniu ukąszeń (węże). Aristolochia rotunda jako środek wzmacniający, pobudzający menstruacje i przeciwartretyczny.

Dawki dawniej stosowane: Maceratio Aristolochiae: 1/4 łyżeczki sproszkowanego ziela na szklankę chłodnej wody, pozostawić na 8 godzin, przecedzić. Wypić w ciągu dnia jako środek przeciwartretyczny, wzmacniający, pobudzający miesiączkowanie i czyszczący krew.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie