Categories

Archives

A sample text widget

Etiam pulvinar consectetur dolor sed malesuada. Ut convallis euismod dolor nec pretium. Nunc ut tristique massa.

Nam sodales mi vitae dolor ullamcorper et vulputate enim accumsan. Morbi orci magna, tincidunt vitae molestie nec, molestie at mi. Nulla nulla lorem, suscipit in posuere in, interdum non magna.

Wybrane pospolite rośliny jadalne i lecznicze południowego Podkarpacia

image

 

W ramach imprezy naukowej Noc Biologów, wspólnie z dr n. biol. Dominikiem Wróblem wygłosiliśmy wykład “Pospolite rośliny jadalne i lecznicze południowego Podkarpacia”.

Udostępniamy tę prezentację publicznie, bowiem co kilka dni wpływa prośba w tej sprawie.

Prezentacja (.pdf) dostępna pod linkiem: http://luskiewnik.strefa.pl/Dominik_wrobel_henryk_rozanski_jadalne_rosliny.pdf

Konspekt prezentacji:

Pospolite rośliny jadalne
i lecznicze południowego Podkarpacia

Dominik Wróbel & Henryk Różański

Orlica pospolita – Pteridium aquilinum (L.) Kuhn

Dennstaedtiaceae – rodzina paproci z rzędu paprotkowców (Polypodiales).

Bory szpilkowe i mieszane, dąbrowy, buczyny, bory jodłowo-świerkowe, zaniedbane pastwiska i wrzosowiska.

Gleby świeże-wilgotne, oligo-mezotroficzne, odczyn kwaśny.

Roślina kosmopolityczna.

Orlica pospolita – Pteridium aquilinum (L.) Kuhn

• Część jadalna: delikatne, długości ręki, zrolowane pastorałowato młode liście i kłącza (wiosna).

• Marynowane w solance lub occie, kiszone.

• Młode liście – jak szpinak.

• Młode pędy – jak szparagi.

• Sparzane, potem obierane.

• Młode liście obsmażane w oleju.

• Kłącza po wysuszeniu i zmieleniu à mąka helecho;

Wyspy Kanaryjskie  do wypieku chleba, placków.

Orlica pospolita – Pteridium aquilinum (L.) Kuhn

Rhizoma Pteridii aquilini: skrobia (do 45%) [ziemniak 12-21%); garbniki katechinowe (6%), tłusty olej (ok. 1%), śluzy (akwilinan), seskwiterpeny, olejek eteryczny (0,18%), pterozyna (hypacron), pterozydy, związki cyjanogenne (prunazyna), saponiny.

• W Portugalii – taenifugum.

• W Japonii – liście – reumatyzm.

• U zwierząt – nowotwory, przechodzą kancerogeny do mleka.

• Toksyna rakotwórcza, genotoksyczna (DNA) – ptaquiloside.

1983 r – ustalenie struktury ptakwilozydu – norseskwiterpenowego glikozydu; działanie alkilujące w DNA (adenina, guanina) po oddzieleniu grupy cukrowej
z cząsteczki.

• Ptaquiloside w liściach 0,1-0,6%.

• Selen może niwelować wpływ kancerogenny.

Skrzyp polny – Equisetum arvense L.

• Rodzina: Equisetaceae – skrzypowate.

• Gleby świeże do wilgotnych, mezo- do eutroficznych,
o odczynie umiarkowanie kwaśnym do obojętnego.

• Gliniane i piaszczyste podłoża pól, łąk, ugorów, nasypów kolejowych, przydroży, lasów.

• Pędy zarodnionośne (wiosna).

• Pędy płonne.

Skrzyp polny – Equisetum arvense L.

• Część jadalna: pędy zarodnionośne, wczesnowiosenne.

• Pędy zarodnionośne obiera się ze skórki i zapieka w podpłomykach.

• Zarodnie miesza się z jajem surowym, soli i wylewa na patelnię z tłuszczem/masłem, po ścięciu gotowe do spożycia – omlet skrzypowy.

• Wierzchołki pędów obsmaża się w oleju i podaje z kłączami trzciny, ziemniakami, topinamburem puree, ryżem, kaszą…

• Pędy dusi się z grzybami (20-30 minut przed końcem obróbki dodać krojone pędy) na gęsto wydaje do ziemniaków lub chleba, a także jako dodatek do mięsa, kaszy, ryżu.

• Kiszono, zalewano octem i marynowano.

• Pędy zarodnionośne przechowywano w soli.

Skrzyp polny – Equisetum arvense L.

Sole mineralne: 10%, z czego 2/3 przypada na kwas krzemowy H4SiO4.

Chlorek potasu 1,5-2,5%; tlenek glinu, sole mangan, węglanu wapnia, fosforan potasu, siarczan potasu, fosforan i siarczanu wapnia, sole litu, złota, srebra.

Alkaloidy: nikotyna, palustryna, palustrydyna.

Palustryna i palustrydyna pobudzają skurcze macicy, podnoszą ciepłotę ciała i przyspieszają tętno.

Nikotyna jest silnym agonistą receptorów N-acetylocholinowych, pobudza serce i podnosi poziom adrenaliny oraz dopaminy w organizmie.

Skrzyp polny – Equisetum arvense L.

• Flawonoidy 0,2-0,9% (kaempferol, kwercetyna); dz. spazmolityczne, moczopędne, przeciwwysiękowe, antyrodnikowe i przeciwzapalne.

• Tłuszcze (ok. 4,4%) zbudowane są z kwasu oleinowego, linolowego, stearynowego i fitosteryny.

• Kwas kawowy i jego pochodne, np. kwas kawoilo-szikimowy, kwas dikawoilo-mezo-winowy; protokatechowy i ferulowy; dz. przeciwzapalne, onkostatyczne, przeciwdrobnoustrojowe, ochronne na wątrobę i tkanki skóry.

• Loliolid (monoterpenoid) wykazuje dz. onkostatyczne i przeciwstarzeniowe wobec fibroblastów skóry.

• Skrzypy gromadzą w komórkach skrobię, glukozę, fruktozę i sacharozę.

Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna – Typha angustifolia L.
i pałka szerokolistna – Typha latifolia L.

• Bylina z rodziny pałkowatych (Typhaceae).

• Hydrofit.

• Helofit.

• Na brzegach wód stojących i wolno płynących.

• Tworzy często rozległe, zwykle niemal jednogatunkowe szuwary.

• Kolby (owocostany) – jako alternatywa dla hubki.

Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna Typha angustifolia L.
i pałka szerokolistna Typha latifolia L.

Zielone wierzchołki kwiatostanów pałki gotuje się 2-3 minuty po czym obsmaża w oleju i zjada jako alternatywę dla kolb kukurydzy.

Pyłek jako mąka (placki).

• Pyłek jako surowiec farmaceutyczny: jako alternatywa dla Lycopodium, do fałszowania droższego Lycopodium; do pudrowania chorej skóry, oparzeń, ran i jako puder ochronny.

Młode pędy wiosenne: na surowo, po uprażeniu, po obgotowaniu (słodkie, mączyste).

Z młodych pędów wiosennych oraz z rdzenia dolnej części pędów – napój (posiekać, pognieść, zalać wodą, macerować kilka godzin, przecedzić); po przefermentowaniu z drożdżami zawiera nieco alkoholu i dwutlenek węgla.

Kłącza obrać, wysuszyć, zmielić à mąka; do placków, podpłomyków.

Duże pąki na kłączach: odcięte smakują jak szparagi; można je uprażyć w oleju (dawniej w oleju z orzechów włoskich) i spożywać jako przekąskę lub ugotować w lekko osolonej wodzie; można marynować jak szparagi.

Pałka (rogoża) – Typha: pałka wąskolistna Typha angustifolia L.
i pałka szerokolistna Typha latifolia L.

• Leukoantocyjany

• Witamina B1, B2, C.

• W pyłku 18% cukrów (glukoza, fruktoza, arabinoza, ramnoza, ksyloza), 19% białka i 1,1% tłuszczów.

• Kłącze zawiera 30% skrobi, 7,8% białka; garbniki, saponiny, flawonoidy (kwercetyna, kaempferol), kwas szczawiowy 0,7%; 1,5-3% tłuszczów.

• W owocach występują pentozany 22%, rozpuszczalne w wodzie cukry 23%, białka 5-6%. W nasionach olej bogaty w kwas linolenowy.

• Wodne wyciągi z kłączy: nieżyty przewodu pokarmowego, owrzodzenia żołądka i jelit, stany zapalne jelit.

• Kolby po dojrzeniu jako środek opatrunkowy, na podpałkę.

• Kłącza z korzeniami jako surowiec odżywczy.

• Kwiaty męskie przy krwotokach, nadmiernych krwawieniach miesiączkowych, krwawych biegunkach, kamicy moczowej, zapaleniu nerek i pęcherza moczowego.

Trzcina zwyczajna Phragmites australis
(Cav
anilles) Trinius ex Steudel (rodzina Poaceae).

• Najbardziej dorodna i okazała trawa naszej flory.

• Higrofit i hydrofit.

• Ciepło- i światłolubna.

• Preferuje podłoże torfowo-mułowe.

• Unika gleb kwaśnych.

• Brzegi jezior i płytkie zbiorniki wodne, zabagnione łąki.

• Charakterystyczny dla szuwarów Phragmitetea.

• Przyspiesza proces lądowienia. Torfotwórcza.

• Wartość opałowa biomasy z 1 ha odpowiada 43 t węgla kamiennego.

• Do krycia dachów i produkcji mat.

Trzcina zwyczajna Phragmites australis (Cavanilles) Trinius ex Steudel.

• Z ziarniaków można ugotować grysik (po oczyszczeniu z plew).

• Wiosenne pędy ścina się i gotuje w lekko osolonej wodzie 20 minut, spożywa jak szparagi, są słodkie.

• Woda po ugotowaniu może być użyta do zupy, sosu lub wypita (zawiera dużo skrobi).

• Kłącza mogą być suszone i mielone na mąkę (do placków).

• Mąka z kłączy trzciny uprażona – namiastka kawy.

• Kłącza białe po umyciu i obraniu gotuje się, następnie doprawia olejem, solą, pieprzem i spożywa jako warzywo, albo z jarmużem, rzeżuchą, szpinakiem, szczawiem lub szczawikiem zajęczym.

Trzcina zwyczajna Phragmites australis (Cavanilles) Trinius ex Steudel.

• Ugotowane kłącza można rozdrobnić do puree i spożywać jako alternatywę dla ziemniaków.

• Ugotowane kłącza trzciny miksuję się z czosnaczkiem, czosnkiem ogrodowym lub czosnkiem niedźwiedzim.

• Młode źdźbła obiera się z pochewek, moczy 2 godziny i później praży. Uprażone źdźbła wysysa się ze słodkiego soku.

• Młode pędy nadziemne można rozgnieść i zalać wodą, moczyć 4-5 godzin, po czym uzyskany macerat wypijać jako napój energetyczny. Maceraty dawniej odparowywano,
a nawet karmelizowano uzyskując syrop.

Trzcina zwyczajna Phragmites australis (Cavanilles) Trinius ex Steudel.

• Kłącze zawiera do 50% skrobi! (28-35% przeciętnie)

• Dużo krzemu i fosforu.

• Flawonoidy (trycyna, luteolina, chrysoeriol, kwercetyna, rutyna, izoramnetyna, orientyna, kaempferol); triterpeny (beta-amyryna, taraxerol).

• Karoteny (prowitamina A) 5,15 mg/100 g. Witamina C: 91 mg/100 g.

Herba Phragmites: diureticum, dipahoreticum, antidiabeticum.

• W Chinach przy białaczce i raku piersi.

• W Japonii jako pokarm delikatesowy.

• W kłączu znaleziono alkaloidy indolowe: N,N-dimetylotyraminę, bufoteninę i graminę o działaniu psychodelicznym.

• Odwary z ziela i kłączy: kaszel, bóle płucne, bóle głowy, depresja, choroba wrzodowa, obrzęki, cukrzyca.

Czosnaczek pospolity Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).

• Roślina dwuletnia.

• Kwitnie od maja do czerwca.

• Preferuje gleby świeże i wilgotne, zasobne, o odczynie obojętnym.

• Lasy liściaste, grądy, buczyny, łęgi, zwłaszcza w podgórskim zboczowym lesie lipowo-klonowym, w łęgu jesionowo-wiązowym, w łęgu wiązowym z fiołkiem.

• Zbiorowiska bylin na okrajkach i prześwietleniach lasów na siedliskach wilgotnych grądów i żyznych buczyn.

• Roślina pachnie czosnkiem.

Czosnaczek pospolity Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).

• Jadalne części: kwiatostany, owoce, liście, całe ziele, pąki liściowe i kwiatowe.

• Świeże liście i pąki, wierzchołki pędów nadają się do sałatek warzywnych jako składnik aromatyczno-smakowy, czosnkowy. Olej z oliwek, olej konopny, lniany i rydzowy (lnicznik, lnianka) podkreślają i stabilizują smak rośliny.

• Siekane liście, pąki, wierzchołki do ciasta na podpłomyki.

• Liście i świeże kwiaty parzone w mleku z miodem – jako napój rozgrzewający, wzmacniający, przy osłabieniu, przeziębieniach, grypie, nieżycie układu oddechowego.

Czosnaczek pospolity Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).

• Dojrzałe czarne nasiona roztarte w moździerzu dają z octem, solą i olejem – musztardę.

• Można łączyć z rdestem ostrogorzkim, rzeżuchą, bluszczykiem kurdybankiem, trybulą, listkami stulisza lekarskiego, z puree trzcinowym lub z kłączy pałki wodnej.

• Dodatek do szpinaku i jarmużu.

• Posiekany czosnaczek można dusić na podsmażonej cebulce i maśle/oleju, następnie zaprawić mąką i śmietaną, dodać soli.

Czosnaczek pospolity Alliaria officinalis Andrzejewski = Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara et Grande (rodzina Brassicaceae = Cruciferae).

• Ziele zasobne w karoteny (prowitaminę A), w przeliczeniu na witaminę A: 8600-19000 j.m./100 g świeżego soku (1 IE Vitamin A ≙ 0,3 µg Retinol ≙ 0,6 µg Beta-Carotin).

• Witamina C: 190-400 mg/100 g soku/przecieru.

• Glukozynolaty (glukotropaeolina), synigryna, allilosiarczki, saponiny, kwas synapinowy; kwas ferulowy, kardenolidy (nasiona); flawonoidy.

• Cystyna, cysteina, metionina.

• Jako środek żółciotwórczy, żółciopędny, rozgrzewający, pobudzający krążenie krwi, przyspieszający regenerację tkanek, wykrztuśny, odkażający, przeciwreumatyczny, odtruwający.

Czosnek niedźwiedzi Allium ursinum Linne (rodzina Alliaceae)

• Bylina.

• Kwitnie od kwietnia do maja.

• Częsty w reglu dolnym w Karpatach, na Pogórzu Karpackim i Sudeckim, w rozproszonych stanowiskach w południowej części kraju, sporadycznie spotykany na niżu.

• Preferuje gleby wilgotne, eutroficzne, o odczynie obojętnym.

• Świeże wilgotne lasy liściaste: grądy niskie, żyzna buczyna, olszyny górskie.

Czosnek niedźwiedzi Allium ursinum Linne

• Glukozynolaty, cysteinosulfotlenki (alliina), tiosiarczki, ditiiny, ajoen; związki siarkowe lotne z para wodną (12%).

• Metionina, cysteina, cystyna.

• Fruktozany (15%).

• Flawonoidy.

• Śluzy.

• Saponiny.

• Witamina C 150 mg/100 g świeżej masy.

• Potas 340 mg/100 g.

• Mangan 320 mg/100 g świeżej masy.

Czosnek niedźwiedzi Allium ursinum Linne

• Pod wpływem enzymu allinazy powstaje allicyna.

Alliina jest bezwonna, dopiero uszkodzenie rośliny, przetwarzanie wywołuje uwolnienie enzymu i rozpad do wonnej allicyny.

• Olejek czosnkowy posiada właściwości przeciwpasożytnicze i żółciopędne.

• Świeży czosnek niedźwiedzi: hipotensyjne, hipoglikemiczne, hipocholesterolemiczne, hipolipidemiczne, przeciwmiażdżycowe.

Czosnek niedźwiedzi w fitoterapii i diecie Szwajcarii.

• Czosnek niedźwiedzi – Allium ursinum L. (Bär-Lauch) – napar przy miażdżycy, nadciśnieniu, zakażeniach układu oddechowego, nieżytach przewodu pokarmowego i chorobach skórnych.

• W Szwajcarii, Niemczech, Austrii: w sklepach spożywczych: ogonki liści marynowane, liście marynowane do zawijania farszu.

• Sery owcze, kozie, krowie, sery pleśniowe i żółte zawierają sok z czosnku niedźwiedziego, świeże lub suszone/liofilizowane liście czosnku niedźwiedziego. Pesto czosnkowe, oleje aromatyzowane… Bärlauch Kräuterbutter.

Dodatek do sałatek, duszony jak szpinak, zaparzany w mleku, do gotowania i zapiekania ryb oraz mięs.

Do pizzy, chleba, placków ziemniaczanych, podpłomyków.

Gwiazdnica pospolita Stellaria media (Linne) Villars (rodz. goździkowate – Caryophyllaceae)

• Roślina roczna lub ozima, czasem kwitnąca cały rok.

• Gatunek polimorficzny o dużej plastyczności.

• Rośnie na glebach świeżych i wilgotnych, żyznych i bardzo żyznych, o odczynie obojętnym.

• Gatunek ubikwistyczny o szerokiej amplitudzie ekologicznej.

• Występuje na wilgotnych siedliskach ruderalnych i segetalnych, na polach
i w ogrodach, wchodzi jako gatunek synantropijny w zbiorowiska leśne (forma maxima, dorastająca do 90 cm dł.).

• Bardzo podobny gatunek pospolity na Podkarpaciu: gwiazdnica zaniedbana Stellaria neglecta Weihe (w niektórych systemach uważana za formę: Stellaria media var. neglecta (Weihe) Mert. et Koch).

Gwiazdnica pospolita Stellaria media (Linne) Villars

• Spożywana od tysięcy lat jako roślina jarzynowa, towarzysząca roślinom uprawianym jako chwast.

• Ziele siekane dodawano do sałatek, polewano olejemlnianym/ konopnym/ rydzowym/ orzechowym lub oliwą z oliwek.

• Dodawano do chleba, do ciasta na podpłomyki.

• Nadaje się tez jako farsz do pierogów i pyzów z czosnkiem niedźwiedzim lub czosnaczkiem.

• Można dusić na maśle i cebulce/szczypiorku, podobnie jak szpinak, potem doprawić śmietaną z mąką.

Gwiazdnica pospolita Stellaria media (Linne) Villars

• Witamina C (ok. 110-300 mg/100 g); karoteny ok. 35 mg, witamina PP (ok. 0,5 mg), hydroksykumaryny; flawonoidy (rutyna), saponiny, fitosterole i alkohole cukrowe (pinitol).

• Przeciwzapalny, przeciwświądowy, moczopędny, odtruwający i pobudzający procesy anabolizmu (asymilacji).

• Przeciwwysiękowo, przeciwzapalnie i rozjaśniająco na cerę.

• Pobudza ziarninowanie tkanki łącznej właściwej i naskórnikowanie = epitelizację.

• Wodny wyciąg i sok z gwiazdnicy łagodzi objawy świądu, zaczerwienienia i trądziku różowatego. Zmiękcza naskórek i wągry, ułatwia oczyszczanie porów.

• Wspomaga leczenie atopowego zapalenia skóry i suchego zapalenia skóry.

• Wzmacnia i uszczelnia naczynia krwionośne.

• Saponiny gwiazdnicy działają wykrztuśnie i jako depurativum.

• Napar z miodem nadaje się do leczenia nieżytu oskrzeli, chrypki i kaszlu suchego.

• Przy reumatyzmie, łuszczycy, wypryskach i owrzodzeniach skóry.

Dane zaprezentowane pochodzą często z naszych badań i literatury zagranicznej tłumaczonej przez nas. Dlatego prosimy o uszanowanie praw autorskich i podanie źródła informacji. W trakcie wykładu podawaliśmy źródła literaturowe.

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.