|
|
Przeglądając Farmakopeę Pruską VII (Pharmacopoea Borussica editio septima) z 1862 r., do której mam szczególny sentyment, podobnie jak do Pharm. Helvetica, natknąłem się na opis Fructus Phellandrii (Wasserfenchelfrüchte) i od razu pomyślałem, że opiszę ten surowiec na blogu. W latach 90, gdy mieszkałem blisko Jeziora Swarzędzkiego zachwycałem się aromatem tej rośliny. Zresztą do dziś w 7 lekach mojego pomysłu można znaleźć czysty felandren o cennych właściwościach.
Owoc kropidła wodnego – Fructus Phellandrii (Semen Phellandri, Fructus vel Semen Foeniculi aquatici; ang. Water Hemlock Fruit) pochodzi z gatunku Oenanthe phellandrium Lamarck – Oenanthe aquatica (L.) Poiret, z rodziny baldaszkowatych – Umbelliferae (Apiaceae). Kropidło wodne (szwajc. Wasser Rebendolde, niem. Grosser Wasserfenchel; fr. Oenanthe aquatique; ital. Finocchio acquatico cicutario) występuje w Polsce na terenach podmokłych, szczególnie na niżu i pogórzu. W Szwajcarii spotkać można kropidło wodne w kantonie Jura, Zürich, Thurgau i Schaffhausen. Kwitnie od czerwca do lipca. Jest rośliną dwuletnią, dorastającą do 200 cm wys. Łodyga wzniesiona, w dolnej części węzły często zapuszczają korzenie przybyszowe. Łodyga jest rozgałęziona, pusta w środku, bruzdowana i aromatyczna. Liście 2-3-krotnie pierzaste; odcinki liści podwodnych nitkowate, a liści nadwodnych – jajowate, wcinano-ząbkowane. Baldachy 7-10 szypułkowe, pokryw brak; pokrywki są równowąskie. Kwitnie na biało. Płatek zewnętrzny wycięty do połowy. Kielichy z ząbkami lancetowatymi. Owoc eliptyczny, o żeberkach szerokonitkowatych, 0,4-0,5 cm dł.
Surowcem jest owoc, który powinien być zbierany zanim całkowicie dojrzeje i opadnie. Suszenie owoców nie może odbywać się w wysokiej temperaturze bowiem zawierają składniki aktywne o niskiej temperaturze wrzenia i szybko ulatniające się. Owoce rozdrabniać tuż przed kapsułkowaniem, lub wprowadzaniem do leku złożonego, parzeniem, ekstrahowaniem alkoholem.
Owoce kropidła zawierają 1-2,5% olejku eterycznego, tłusty olej, woski, żywicę, gumy. Popiół – nie więcej niż 8%. Olejek eteryczny obfituje w felandren (prawoskrętny beta-felandren = phellandren) – ok. 80%, ponadto w felandral (phellandral). Felandren należy do terpenów jednopierścieniowych i działa spazmolitycznie na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, moczowego i oddechowego. Posiada właściwości fitoncydowe hamujące aktywność życiową bakterii, grzybów i pierwotniaków. Znosi atak dusznicy bolesnej, kolki i atak astmy. Wywiera wpływ żółciotwórczy i żółciopędny. Łagodzi kaszel. Przyspiesza ustępowanie zaflegmienia dróg oddechowych. W owocach kropidła występuje również dihydric alcohol (alkohol dwuwodorotlenowy) o nazwie oenanthotoxin (enantotoksyna; ok. 1% w korzeniu). Felandral działa przeciwzapalnie, hipotensyjnie (obniża ciśnienie krwi) i obniżająco na ciepłotę ciała.
Wskazania: katar, kaszel, zapalenie gardła i oskrzeli, dychawica oskrzelowa, gruźlica płuc, stany skurczowe i zakażenia bakteryjne oraz grzybicze przewodu pokarmowego oraz układu oddechowego; zapalenie zatok; koklusz.
Dawka dzienna: Pulver Fr. Phellandrii – sproszkowane owoce: 10-30 granów (nie gramów!) ~ 600-1800 mg (0,6-1,8g), w kilku porcjach. Przy zimnicy stosowano 1-2 drachmy sproszkowanych owoców, co daje 3,75-7,5 g proszku dziennie (porcjami). Zmielone owoce podawano w czystej postaci (dobrze popić), wymieszane z cukrem, miodem, syropem, ponadto wchodziły w skład pigułek.
Napar – Infusum Phellandrii: 10 g owoców zmielonych na 200 ml wrzącej wody – pić małymi porcjami przy kaszlu, katarze, zaflegmieniu płuc.
Nalewka kropidłowa – Tinctura Phellandrii: 1 część rozdrobnionych owoców na 5 części spirytusu 70%, macerować 7 dni, przefiltrować. Doustnie 2 ml 2-4 razy dziennie, zależnie od potrzeby.
Syrop kropidłowy – Sirupus Phellandrii otrzymywano mieszając 15 części nalewki – Tinctura Phellandrii z 85 częściami syropu cukrowego.
Roślina przedawkowana (korzenie, ziele) u ludzi i zwierząt powoduje podrażnienie nerek, odurzenie z podnieceniem psychicznym, znieczulenie odruchu połykania i czucia powierzchniowego, drgawki i zaburzenia ruchowe. Należy przestrzegać zalecanego dawkowania. Nie podawać małym dzieciom, kobietom w czasie laktacji i ciąży. Składniki olejku przechodzą do mleka zwierząt i ludzi. Zatrute zwierzęta mają biegunkę, kolkę, ślinotok, rozszerzone źrenice, tachykardię, skurcze tężcowe, zaburzenia oddychania (przyspieszone oddechy), porażenie kończyn oraz częstomocz z białkomoczem i krwiomoczem. Szczególnie wrażliwe na przedawkowanie są przeżuwacze. Dawka śmiertelna dla koni: 250 g świeżych korzeni; dawka śmiertelna dla bydła 500 g świeżych korzeni.
Owoce kropidła nie są trujące w dawkach leczniczych.
Oenanthotoxin jest zaliczany do poliacetylenów; skumulowany głównie w korzeniu. Posiada właściwości zbliżone do cykutotoksyny.
źródło obrazka: http://www.vetpharm.uzh.ch
źródło obrazka: http://www.giftpflanzen.com
W niedzielę pojechałem na rowerku do lasu i po drodze wykopałem przy piaszczystych drogach kwitnący na żółto rozchodnik. Planowałem posadzić taki rozchodnik od dawna, w sumie powinienem to zrobić jesienią lub wiosną, ale wbrew naturze wykopałem go w pełni kwitnienia i posadziłem w ogrodzie, uprzednio mocząc w ukorzeniaczu.
Teraz jest niewątpliwie okres zbioru ziela rozchodnika, który jest rośliną pospolitą w naszym kraju, głównie na niżu, na suchych polach, przy drogach, na wieloletnich nieużytkach, nasypach kolejowych, zboczach. Kwitnie od czerwca do lipca. Podobne właściwości lecznicze posiada rozchodnik wielki Sedum telephium L., którego nawet ostatnio widziałem w szkółce ogrodniczej przy ETC w Swarzędzu za kilka złotych.
Rozchodnik ostry (szwajc./niem. Scharfer Mauerpfeffer; fr. Orpin acre; ital. Borracina acre, retorom. Grasella aspra) występuje również dziko w Szwajcarii, podobnie jak gatunek Sedum telephium L., z podgatunkiem S. telephium ssp. farbaria Kirschl. (o kwiatach karminowych) i Sedum telephium maximum (L.) Kirschl. (o kwiatach kremowych lub żółto-zielonych).
Rozchodnik ostry – Sedum acre Linne należy do rodziny gruboszowatych – Crassulaceae. Surowcem zielarskim jest kwitnące ziele. Ze świeżego i suchego ziela przygotowywane są wodne i alkoholowe wyciągi o działaniu hipotensyjnym, przeciwmiażdżycowym, odtruwającym i moczopędnym. Surowiec zawiera alkaloidy (sedamina, sedynina, sedrydyna), sporo rutyny, izoramnetyny, śluzy i kwas jabłkowy.
W medycynie ludowej ceniony środek w leczeniu nadciśnienia, obrzęków, miażdżycy i spadku odporności na infekcje.
Napar – Infusum Herbae Sedi: 5 surowca na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 30 minut, przecedzić. Pić 2 razy dziennie po ½ szklanki.
Nalewka – Tinctura Sedi 1:3: 2 razy dziennie po 5 ml.
Sproszkowane ziele – Pulvis Sedi acri: 1-1,5 g 3 razy dziennie. Przedawkowany wywołuje zatrucia (szum w uszach, duszności, ból głowy, podrażnienie przewodu pokarmowego i nerek).
Macerat ze świeżego ziela rozchodnika działa wybielająco na skórę (usuwa przebarwienia, piegi) i rozmiękczająco na zrogowaciały naskórek.
![rozchodnik_ostry [1600x1200]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/06/rozchodnik_ostry1600x12002_thumb22.jpg "rozchodnik_ostry [1600x1200]")
Sedum acre L. rozchodnik ostry; okolice Wyspy Konwaliowej, czerwiec 2006 r.
Glikozydy nasercowe to metabolity wtórne roślin należących do rodziny trojeściowatych – Asclepiadaceae, kaktusowatych – Cactaceae, toinowatych – Apocynaceae, krzyżowych – Cruciferae (=Brassicaceae), jaskrowatych – Ranunculaceae, morwowatych – Moraceae, wilczomleczowatych – Euphorbiaceae, zatwarowatych – Sterculiaceae, liliowatych – Liliaceae i trędownikowatych – Scrophulariaceae. Bufadienolidy występują również w wydzielinie skórnej ropuch z rodzaju Bufo.
Glikozydy nasercowe zostały podzielone na dwie grupy:
1. Glikozydy kardenolidowe – typu Digitalis-Strofantus, posiadają w strukturze alfa-, beta-nienasycony pięcioboczny pierścień laktonowy. Aglikon zawiera 23 atomy węgla.
2. Glikozydy bufadienolidowe – typu Scilla-Bufo, zawierają w strukturze sześcioboczny pierścień laktonowy z dwoma podwójnymi wiązaniami. Aglikon zbudowany jest z 24 atomów węgla.
Jednym z najbardziej znanych źródeł glikozydów nasercowych jest skrętnik – Strophantus gratus Wallich et Hooker i pokrewny Acocanthera ouabaio, z rodziny Apocynaceae. Skrętnik został prowadzony do leczenia chorób serca w 1885 r. Jest to pnącze występujące w strefach zwrotnikowych Afryki. Surowcem jest nasienie – Semen Strophanthi. Plemiona murzyńskie stosowały wyciągi ze skrętnika i drzewa Acocanthera ouabaio do zatruwania strzał. Obecnie w medycynie największe znaczenie mają: strofantyna G (g-strophanthin) = ouabaina = uabaina (ouabain), będąca w Farmakopei Europejskiej 5; strofantyna K (k-strophanthin = kombetyna) i cymaryna (cimarin).
Glikozydy były i nadal są pozyskiwane z różnych gatunków skrętnika: wspomnianego Strophanthus gratus, ponadto Strophanthus hispidus i Strophanthus Kombe. Źródłem prawdziwej uabainy jest afrykańskie drzewo Acocanthera ouabaio.
Strofantyna G wstrzyknięta dożylnie działa na serce po 5-10 minutach.
Cymaryna występuje w Strophanthus hispidus i w miłku – Adonis. Pod wpływem hydrolizy rozpada się na cymarozę i strofantydynę. K-strofantyna występująca w Strophanthus Kombe w wyniku hydrolizy uwalnia strofantydynę i strofantobiozę.
Glikozydy te są mało stabilne, wrażliwe na kwasy i enzymy, dlatego drogą doustną trudno je efektywnie dawkować, a przyniesione rezultaty nie są zawsze zadowalające.
Albert Fraenkel (1848-1916), lekarz niemiecki w latach 1905-1906 rozpoczął badania nad dożylnym podawaniem glikozydu strofantyny. Badał również właściwości leków naparstnicowych, kodeinowych i morfinowych. Dzięki jego badaniom opracowano program leczenia glikozydami Strophanthus, który był w użyciu do połowy XX wieku.
Strofantyna G pozyskiwana z Strophanthus gratus i Acocanthera ouabaio jest w Farmakopei Polskiej III. Maksymalna jednorazowa dawka doustna strofantyny G: 0,001 g, najwyższa doustna dawka dzienna 0,01 g; najwyższa dawka jednorazowa dożylna 0,0005 g, najwyższa dożylna dawka dzienna 0,003 g.
Po II wojnie światowej w Polsce były produkowane preparaty strofantyny G i K. Rynek uzupełniany był również lekami zagranicznymi, głównie w Niemiec, Węgier, Czechosłowacji, Francji i Szwajcarii. Strofantyny nie znajdziemy już w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. Obecnie w Polsce praktycznie nie jest stosowana, choć niesłusznie.
Działanie nasercowe naparstnicy i strofantyny jest podobne, ale nie do końca. Strofantyna jest podawana dożylnie, bowiem słabo jest wchłaniana z jelit do krwi. Działa szybciej i krócej niż naparstnica. Strofantyna G (z Strophathus gratus) działa 2 razy silniej niż strofantyna K (z Strophanthus Kombe) Strofantyna podnosi ciśnienie krwi, w przeciwieństwie do Digitalis. Wiedziano już o tym w latach 90. XIX wieku. Ma zastosowanie w leczeniu niewydolności serca lewego, podczas gdy naparstnica jest wskazana przy niewydolności serca prawego. Strofantyna jest efektywna w leczeniu serca przerosłego, ostrej niewydolności serca (naparstnica w przewlekłej niewydolności), niedomogi serca z rzadkoskurczem (naparstnica wskazana jest w niedomodze z częstoskurczem) oraz w niedomodze z podciśnieniem (naparstnica efektywnie działa w niedomodze z nadciśnieniem). Wywiera wpływ moczopędny. Zanim opublikowano prace Fraenkel’a, w medycynie oficjalnej używano nalewkę z nasion strafantusa. Były różne jej wersje (stosunek surowca do spirytusu), stąd rozmaite dawki. Tinctura Strophanthi 1:20 podawano doustnie w dawce 10-20 kropel 3 razy dziennie. Czasem również praktykowano wstrzyknięcia podskórne nalewki strofantusowej, jednak zawsze spostrzegano spore podrażnienie tkanek. Wiedziano także, że nalewka podana doustnie działa dużo mniej efektywniej niż po podaniu pozajelitowym. W XIX wieku wprowadzono do lecznictwa Strophanthinum purissimum crystalisatum (dawki ówczesne 0,002-0,004/dobę). Wg Pharamcopoea Germanica z 1890 r. dawki Tinctura Strophanthi 1:10 przedstawiają się następująco: maksymalna dawka jednorazowa 0,5 g; maksymalna dawka dzienna 2 g. Na początku XX wieku w Polsce, w zaborze rosyjskim, wprowadzono do lecznictwa nalewkę skrętnikową 1:12 – Tinctura Strophanthi 1:12 na spirytusie, która podawano per os w dawce 3 razy dziennie po 2-8 kropel.
Ciekawą, ale krótką karierę jako środek nasercowy miał pszonak. W połowie XX wieku uważano, że pszonak – Erysimum (rodzina Brassicaceae = Cruciferae) to surowiec nasercowy przyszłości. Wiązano z nim wielkie nadzieje z uwagi na jego rozpowszechnienie w Europie oraz łatwość uprawy. Niestety plany medyczne z nim związane nie zostały zrealizowane, choć w ostatnich latach zaobserwować można ponowne zainteresowanie naukowców gatunkami z rodzaju pszonak i publikowanie wyników badań na zwierzętach.
Rodzaj pszonak jest reprezentowany w naszym kraju, m.in. przez gatunek pszonak drobnokwiatowy – Erysimum cheiranthoides Linne, pszonak jastrzębolistny – Erysimum hieracifolium Linne i pszonak obłączysty – Erysimum repandum Linne.
Glikozyd erysymina (erysimin) został wyizolowany z pszonaka złocistego (E. aureum) już w 1900 r. Zawiera aglikon strofantydynowy. W 1925 R. Berger wyodrębnił z ziela pszonaka pępawolistnego – E. crepidifolium glikozyd nasercowy w formie krystalicznej o nazwie eryzymopikron. W 1946 r. Fieofiłaktow i Cariew wyizolowali z pszonaka siwego E. canescens kolejny glikozyd, znany pod nazwą eryzymolakton. Glikozydy pszonaka działają na serce identycznie jak strofantyna, dając przy tym efekt moczopędny i przeciwobrzękowy. Próby podawania wyciągów z pszonaka dożylnie i doustnie są bardzo obiecujące.
Czosnek – Allium sativum L., z rodziny liliowatych Liliaceae w wielu krajach stanowi surowiec do produkcji nowoczesnych naturalnych preparatów hipotensyjnych, obniżających poziom cholesterolu we krwi, zmniejszających odkładanie blaszek miażdżycowych, zwiększających aktywność fibrynolityczną oraz przeciwzakrzepowych. Działanie hipotensyjne (obniżające ciśnienie krwi) czosnku potwierdzają nowsze prace, np. C.A. Silagy i H.A. Neil z 1994 r. Skuteczność preparatu czosnku w wymienionych zakresach zależy od metody wyodrębniania i stabilizacji składników czynnych. Czosnek jest znanym surowcem fitoncydowym. Olejek czosnkowy hamuje rozwój bakterii, wirusów, grzybów i pierwotniaków. Świeża cebula czosnku zawiera od 0,1 do 0,36% olejku lotnego, a w nim alliinę (S-allyl-L-cysteine sulfoxide), S-methyl-L-cysteine sulfoxide, enzymy (allinaza, peroksydaza, mirozynaza), ajoeany (E,Z-ajoene, E,Z-methylajoene, dimethylajone), białka (16,8%), sole mineralne (siarka, selen), witaminy (B1, B2, PP), aminokwasy (cysteina), saponiny sterydowe. Z czosnku wyodrębniono także prostaglandyny A2 i F1a. Alliina pod wpływem enzymu allinazy powstaje allicyna. Alliina jest bezwonna, dopiero uszkodzenie rośliny, przetwarzanie wywołuje uwolnienie enzymu i rozpad do wonnej allicyny. Olejek czosnkowy posiada właściwości przeciwpasożytnicze i żółciopędne. Istnieją wyniki badań z lat 70. XX wieku, stwierdzające działanie hipoglikemiczne czosnku, np. prace P.T. Mathew i K.T Augusti z 1974 r., C. Jain z 1975 r.
Zalecana dawka lecznicza świeżego czosnku wynosi 4-5 g dziennie. W handlu są dostępne płynne wyciągi z czosnku (krople), kapsułki z olejowym wyciągiem z czosnku, tabletki i kapsułki ze sproszkowanym czosnkiem (mało wartościowe), kapsułki, tabletki i drażetki z wyciągami suchymi z czosnku oraz kapsułki elastyczne z olejkiem czosnkowym lotnym (najbardziej wartościowe).
Ostatnio chodząc po rozmaitych sklepach zielarskich i aptekach oglądałem różne suplementy zawierające ekstrakty z owoców borówki. Najczęściej ekstraktu tego było w kapsułkach lub tabletkach tyle co kot napłakał. Szczerze mówiąc 90% przeanalizowanych preparatów borówkowych z pewnością nikomu na nic nie pomoże. Piękne opisy, ulotki, grafika, dorobiona ideologia i oczywiście odpowiednia cena. Lepiej kupić świeże borówki i zjeść z apetytem.
Owoc borówki czernicy – Fructus Myrtilli pochodzi z gatunku Vaccinium myrtillus L., z rodziny wrzosowatych – Ericaceae. Jest w Farmakopei Europejskiej V. Zawiera 5-10% garbników katechinowych (PhEur. 5 wymaga przynajmniej 1%), polimery prontocyjanidyny (procyjanidyna B1-4), antocyjany do 3% (PhEur. wymaga przynajmniej 0,3%), glikozydy flawonoidowe (kwercytryna, astragalina, hiperozyd), pterostylbeny, pektyny, kwasy fenolowe (kwas kawowy, galusowy, p-kumarowy, chlorogenowy, protokatechowy, syringowy, salicylowy, ferulowy, waniliowy), alkaloidy chinolizydynowe (epimirtyna, mirtyna = myrtine), glikozydy fenolowe (arbutyna).
Wyciągi z owoców borówki działają zapierająco, przeciwbiegunkowo, przeciwzapalnie i ochronnie na strukturę naczyń krwionośnych. Poprawiają mikrocyrkulację krwi, w tym również w obrębie gałki ocznej. Zmniejszają aktywność enzymów odpowiedzialnych za powstawanie ataków dusznicy bolesnej. Hamują agregację trombocytów.
Typowe wartościowe preparaty komercyjne oparte są na ekstraktach standaryzowanych na zawartość antocyjanozydów (na poziomie 36%). Takie ekstrakty działają w dawce 150-160 mg 2 razy dziennie. Sporo jest też na rynku preparatów borówki mało wartościowych, opartych na wyciągach suchych z owoców, bez standaryzacji, dodatkowo rozcieńczonych nośnikiem, np. krzemionką, dekstrozą lub laktozą.
Wskazania: stany zapalne naczyniówki i siatkówki, uszkodzenia siatkówki i naczyniówki, nadciśnienie, angiopatie oczne, zakrzepy w układzie naczyniowym oka, żylaki, cukrzyca, zaćma, plamice naczyniowe, stany zapalne jelit, zespół jelita drażliwego, zapalenie nerek.
Dobrze jest łączyć borówkę z ruszczykiem, pochrzynem, wąkrotką, rutą, kasztanowcem, gryką (ziele), rutwicą, kwiatem piwonii i kwiatem malwy czarnej. W leczeniu stanów zapalnych i wysięków ocznych korzystne jest kojarzenie z podskórnym podawaniem biostymulatora FIBS (patrz https://rozanski.li/?p=370).
Popatrz dawniejszy opis borówki czarnej: https://rozanski.li/?p=870
Gluten to substancja heterogenna (niejednorodna) pod względem chemicznym. Błędem jest definiowanie glutenu wyłącznie jako białka. Suchy gluten pszenny zawiera 70-90% białka (a w nim 40-50% gliadyny, 30-40% gluteniny, 3-7% innych białek, głównie albumin), 5-10% cukrowców (głównie skrobiowe), 5-10% tłuszczów oraz sole mineralne. Gluten to frakcja, a nie jednolita chemicznie substancja, występująca w wielu ziarnach traw, nie tylko w pszenicy. Gluten to frakcja powstająca przy zmieszaniu mąki z wodą. Woda unosi ziarenka skrobi, pozostawiając gluten w postaci lepkiej masy, przypominającej kauczuk. Mokry gluten zawiera nawet 70% wody i przypomina lepką, ciągliwą masę. Elastyczność i rozpływalność glutenu decydują o własnościach ciasta i pieczywa. Gluten zapewnia utrzymanie spoistości masy ciasta, umożliwia skumulowanie pęcherzyków dwutlenku węgla, nadających pulchność wypiekom.
Gluten nie jest rozpuszczalny w wodzie i alkoholach. Thomas Burr Osborne w 1907 r. wyróżnił w glutenie pszenicy gluteninę i gliadynę. Gliadyna należy do prolamin i jest rozpuszczalna w 70% alkoholu. Glutenina jest rozpuszczalna w w rozcieńczonych wodorotlenkach alkalicznych i może być wytrącona z roztworu za pomocą kwasów. Gliadyna pszenicy zawiera ok. 40% kwasu glutaminowego. Grupy karboksylowe –COOH reszt kwasu glutaminowego są zamidowane, przez co gliadyna nie jest białkiem kwaśnym.
Prolaminy przy hydrolizie dają zawsze kwas glutaminowy i prolinę. Gluten nie dostarcza białek pełnowartościowych, jest źródłem kwasu glutaminowego, proliny i leucyny, ale ma niską zawartość aminokwasów egzogennych: tryptofanu, metioniny i lizyny.
| Zboże |
Prolamina |
Glutelina |
| Pszenica |
Gliadyna |
Glutenina |
| Żyto |
Sekalina |
Sekalinina |
| Owies |
Avenalina |
Avenina |
| Kukurydza |
Zeina (nie zawiera lizyny, mało tryptofanu) |
Zeanina |
| Jęczmień |
Hordeina |
Hordenina |
| Ryż |
Oryzyna |
Oryzenina |
Gluten wyodrębniony, w postaci proszku, znalazł zastosowanie w technologii żywności. Gluten suchy w proszku zawiera w suchej masie 70-85% białka, 3-5% skrobi, do 10% tłuszczów, do 2% cukrów. Wilgotność takiego glutenu wynosi 4-6%. Dodawany jest do mąki, dla wzmocnienia, zagęszczenia i ustabilizowania struktury ciasta. Po uwodnieniu staje się ciągliwy i elastyczny. Znalazł tez zastosowanie w farmacji do produkcji tabletek i pigułek. Gluten jest dodawany do niektórych wyrobów mięsnych, np. pasztetów i parówek.
Gluten występuje w diecie człowieka, odkąd zaczął spożywać nasiona traw. Nie wszystkim służy. Niskoglutenowe i bezglutenowe potrawy powinny konsumować osoby cierpiące na stany zapalane błony śluzowej jelit, na zespół jelita drażliwego, zapalenie uchyłków jelita, celiakię i przewlekłe zaparcia i wzdęcia oraz otyłość. Gluten spowalnia pasaż treści pokarmowej, niekiedy utrudnia trawienie pokarmu, przez zakłócanie penetracji masy pokarmowej przez żółć i enzymy trawienne. Większy udział włókna w potrawach mącznych (np. otręby) niweluje niekorzystne cechy glutenu.
Oszacowano, że w Szwajcarii 36 000 osób nie toleruje glutenu. W tym kraju dostępnych jest bardzo dużo potraw bezglutenowych i alternatyw dla glutenu. Nawet duże sieci sklepowe typu Coop, czy Migros oferują całe półki pożywienia dla ludzi nie chcących glutenu w swojej diecie. Istnieją restauracje hotelowe, a także rest. Migros, niektóre pizzerie, które mają w menu potrawy bezglutenowe (naliczyłem ich około 100 w samych ogłoszeniach internetowych). Spotkałem też piekarnie specjalizujące sie w produkcji rozmaitych chlebów bezglutenowych. Firma Oswald dostarcza na rynek szwajcarski ciekawe artykuły spożywcze wolne od glutenu i laktozy, w tym również potrawy do szybkiego przygotowania w domu.
Alternatywą dla zbóż glutenowych są: amaranthus – szarłat (mąka, płatki, kaszki, chlebki), proso, gryka, Quinoa (komosa ryżowa), rośliny strączkowe, kasztany jadalne (mąka kasztanowa), maniok, ziemniaki, potrawy z glonów, tapioka, mączka chleba świętojańskiego, sorgo, pochrzyn (Yam), Teff (trawa z Etiopii), topinambur, inulina, Kuzu, len. Uważa się, że kukurydza i ryż są bardziej przyjazne, choć też zawierają gluteliny i prolaminy.
Bażyna czarna – Empetrum nigrum L. należy do moich ulubionych ziółek. Jest płożącą się krzewinką, dwupienną, pokrojem przypominającą wrzos lub wrzosiec. W Polsce występuje na Mazurach, na Pomorzu, w Karpatach i Sudetach. kwitnie od maja do czerwca, kwiaty jednak wytwarza niepozorne, rozdzielnopłciowe. Płatki kwiatów pręcikowych (męskich) są różowe, natomiast płatki kwiatów żeńskich – słupkowych są czerwone lub purpurowe. Owocem jest czarna jagoda z czerwonym miąższem; skórka jagody posiada siny nalot. Bażyna jest sprzedawana w szkółkach ogrodniczych za 8-9 zł i może być uprawiana. Należy do rodziny bażynowatych – Empetraceae.
W Szwajcarii bażyna znana pod nazwami: niem./szwajc. Krähenbeere, fr. Camarine; ital. Moretta, retorom. Muretta. Wydzielono dwa podgatunki: Empetrum nigrum ssp. hermaphroditum (Hagerup) Böcher /występuje w południowej połówce kraju/ i Empetrum nigrum L. s.str. = sensu stricte (ten dosłowny podgatunek występuje w kantonach Waadt i Neuenburg).
 
Bażyna – Empetrum; maj 2010, Swarzędz-Zalasewo.
Surowcem leczniczym jest ziele i owoc bażyny – Herba et Fructus Empetri, obfitujące w trójterpeny (kwas ursolowy), flawonoidy (rutyna, kaempferol, kwercetyna, izokwercytryna), glikozydy fenolowe, fenolokwasy (kawowy, benzoesowy, elagowy), garbniki (ok. 5%), leukoantocyjany, woski, cukry (arabinoza, glukoza, fruktoza, glukoza, galaktoza – wchodzą w skład glikozydów). Glikozyd antocyjanowy delfinidyny nosi nazwę empetryny (empetrinum). Ziele można zbierać przed i w czasie kwitnienia. Owoce pozyskiwać tylko dojrzałe, najlepiej po pierwszych mrozach. Ziele suszyć w temperaturze pokojowej lub w lekko ogrzanym piekarniku, do 50 stopni C. Owoce spożytkować można świeże (wywar, intrakt, nalewka) lub po wysuszeniu (zmielone jako proszek; napar, nalewka).
Działanie lecznicze. Bażyna to typowe zioło urologiczne. Stanowi mocniejszą alternatywę dla wrzośca – Erica i wrzosu – Calluna. Działa wyraźnie moczopędnie, rozkruszająco na złogi moczowe (szczególnie pite gorące herbatki, często, na czczo, porcjami po 100 ml kilka razy dziennie), przeciwkamiczo, oczyszczająco na układ moczowy z bakterii i piasku moczowego, kryształków kwasu moczowego. Wodne wyciągi mają wpływ antydrobnoustrojowy, odkażający na układ moczowy i przewód pokarmowy. Odwar z ziela owoców hamuje stany zapalne w przewodzie pokarmowym, lekko ściąga błony śluzowe, hamuje drobne krwawienia, zmniejsza przekrwienie śluzówki przewodu pokarmowego i przekrwienie nerek. Znosi stan zapalny w układzie moczowym, powstrzymuje krwiomocz i białkomocz. Obniża poziom cukru we krwi (przy 3-4 miesięcznym zażywaniu naparu po 200 ml dziennie) —> efekt hipoglikemiczny. Odwar z owoców lub ziela łagodzi objawy dyspepsji (niestrawności), choroby wrzodowej i zespołu jelita drażliwego, prawdopodobnie dzięki wpływowi antocyjanów, fenolokwasów i flawonoidów. Nadaje się do leczenia biegunek i zaburzeń trawiennych u dzieci. Fenolokwasy bażyny działają ochronnie na wątrobę i nerki.
Okłady z naparu lub odwaru z owoców, albo ziela nadają się do leczenia wspomagającego stanów zapalnych spojówek, powiek, naczyniówki i tęczówki (okłady 30-minutowe 1 raz dziennie). Wyciągi wodne i wodno-alkoholowe z owoców stanowią alternatywę dla wyciągów z owoców borówki, stosowanych w leczeniu zaburzeń krążenia krwi w gałce ocznej.
Wskazania: stany zapalne i kamica układu moczowego, infekcje dróg moczowych; wspomagająco w leczeniu zaburzeń krążenia ocznego i obwodowego oraz w zespołach zwyrodnieniowych naczyń krwionośnych; nieżyty przewodu pokarmowego, w tym również u dzieci; zespół jelita drażliwego, zapalenie uchyłków jelita grubego; cukrzyca, nadciśnienie; stany zapalne oczu, przemęczenie oczu; choroba wrzodowa; pomocniczo w leczeniu zapalenia i przerostu gruczołu krokowego; stany zapalne wątroby, wirusowe zapalenie wątroby (pomocniczo).
Synergizm. Bażynę łączyć w mieszankach urologicznych z ortosyfonem, mącznicą, nawłocią, połonicznikiem, rdestami, janowcem; dla uzyskania dodatkowego działania rozkurczowego na przewód pokarmowy i układ moczowy – łączyć z maczkiem kalifornijskim, glistnikiem, dymnicą, obrzanem (Macleaya = Bocconia); w leczeniu przerostu gruczołu krokowego kojarzyć ze znamionami kukurydzy, korą/liśćmi/kwiatami czeremchy, kłączami/korzeniami pokrzywy, korą/liśćmi dowolnej topoli.
Preparaty:
Napar – Infusum Empetri: 1 łyżkę suchego ziela lub owoców zalać 1 szklanką wrzącej wody; przykryć, odstawić na 20-30 minut, przecedzić. Pić 2-4 razy dziennie po 100 ml, zależnie od potrzeby i rodzaju choroby. Jeśli surowiec pogotujemy na małym ogniu 5-8 minut uzyskamy odwar – Decoctum, który podobnie stosujemy. Z uwagi na lepsze parametry czystości mikrobiologicznej odwaru – do okładów na oczy proponuję odwar, a nie napar. Naparem lub odwarem można przemywać skórę z problemami naczyniowymi i trądzikiem różowatym.
Nalewka na owocach – Tinctura Empetri: 1 część świeżych, przemrożonych owoców zalać 5 częściami ciepłego alkoholu 40-60%, odstawić na 2 tygodnie. Przefiltrować. Stosować 1-2 razy dziennie po 10 ml w schorzeniach okulistycznych i naczyniowych (np. angiopatie, nadciśnienie).
Sproszkowane owoce: 1/2 łyżeczki suchych sproszkowanych owoców na miodzie 1-2 razy dziennie.
Owoce bażyny są jadalne, lepsze w smaku stają się po przymrozkach. Są dobrym źródłem antocyjanów, podobnie jak owoce borówki.
W Pharmacopoea Helvetica III (z1893 r.), IV z 1907 r., czy nawet V (1941 r.) znaleźć można opis Flos Rhoeados (Klatschrose; fr. Fleur de conquelicot; ital. Fiore di rosolaccio), który pochodzi z Papaver rhoeas Linne, z rodziny makowatych – Papaveraceae. Mak polny jest pospolity w Polsce, na łąkach, w zasiewach zbóż, na ugorach, nieużytkach. Kwiaty najlepiej zbierać zanim zawiąże się maleńka makówka. Płatki maku w czasie zbioru składać do koszyków, potem suszyć w przewiewnym i ciemnym miejscu. Kwiaty są purpurowoczerwone, płatki w nasadzie z czarną plamą. Płatki zachodzą na siebie brzegami. Kwitnie od maja do lipca.
![papaver_rhoeas[800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/05/papaver_rhoeas800x6002_thumb22.jpg "papaver_rhoeas[800x600]")
Mak polny, Swarzędz, maj 2008 r.
W płatkach maku polnego znajdują się śluzy, kwas mekonowy, barwnik antocyjanowy (mekocyjanina) i alkaloid rhoeadin = readyna (=porfiroksyna = papawerrubina). Jak podaje dr G. Frerichs, G. Arends i Dr Zörnig (1938 r.) płatki maku polnego nie zawierają alkaloidów opium. Wyciągi z płatków maku polnego nie działają narkotycznie. Narkotyczne właściwości posiadają natomiast makówki, ziele i sok mleczny z maku polnego (a także innych gatunków maku, szczególnie mak lekarski – Papaver somniferum L.).
Mekocyjanina zawiera w budowie cyjanidynę. Readyna C21H21NO6 to 8-beta-Methoxy-16-methyl-2,3:10,11-bis(methylenebis(oxy))-rheadan, alkaloid o działaniu uspokajającym, przeciwkaszlowym i rozkurczowym.
Readyna
Podobne właściwości lecznicze i skład wykazuje mak wątpliwy – Papaver dubium L. o kwiatach brudnoczerwonych; płatki nie zachodzą na siebie brzegami.
Właściwości lecznicze: powlekające skórę i błony śluzowe, zmiękczające, osłaniające, wyraźnie przeciwzapalne; przeciwkaszlowe, uspokajające.
Wskazania: chrypka, kaszel, zapalenie oskrzeli i krtani, stan zapalny gardła; podrażnienie przewodu pokarmowego, nieżyt żołądka i jelit; stany zapalne i oparzenia skóry (okłady, przemywanie), stany zapalne powiek, spojówek i gałki ocznej; zmęczenie i podrażnienie oczu; worki pod oczami (okłady 30-40 minutowe 1-2 razy dziennie); stany zapalne narządów płciowych; nadmierne wysuszenie skóry, złuszczanie naskórka, uszkodzenie skóry lekami (przemywanie, okłady); rumień zapalny i trądzikowy (okłady, przemywanie). Stany zdenerwowania i bezsenności (także u dzieci).
Napar z płatków maku warto stabilizować dodatkiem niewielkiej ilości witaminy C, kwasem bursztynowym, cytrynowym lub migdałowym (szczypta na filiżankę lub szklankę naparu, zależnie od potrzeby i oczekiwanej siły zakwaszania). Szczególnie w kosmetyce są cenne napar z płatków maku z dodatkiem tych kwasów, przez co zyskuje on dodatkowe właściwości przeciwplamicze, rozjaśniające i zakwaszające. 200-400 mg witaminy C (kwasu askorbinowego) dodane na 1 filiżankę naparu z płatków róży polecam w likwidowaniu i łagodzeniu worków i cieni po oczami oraz do rozjaśniania plam wokół oczu. Dodatkowo do takiego naparu można dodać kwas galusowy (0,5 g/100 ml) o szczególnie silnych właściwościach przeciwzapalnych, antyrodnikowych, antyoksydacyjnych i rozjaśniających oraz lekko ściągających.
W dawnej medycynie stosowano napar z płatków (1 łyżka płatków na 1 filiżankę wrzątku; parzyć 20 minut, przecedzić, dodać miód lub sok malinowy; pić 4-6 filiżanek naparu dziennie; można podawać dzieciom), wyciąg płynny z płatków – Extractum Papaveris rhoeados fluidum na etanolu 30% i syrop z płatków maku polnego – Sirupus Rhoeados. W celu sporządzenia syropu 50 części wysuszonych i rozdrobnionych płatków maku wytrawiano z 1 częścią kwasku cytrynowego i z 500 częściami wody o temperaturze 35 stopni C. Następnie dodawano cukier (najczęściej 7 części uzyskanego wyciągu zagotowano z 13 częściami cukru, po czym mieszano z pozostałą częścią). Zażywać łyżkami kilka razy dziennie.
Papaver rhoeas – Klatschrose = Klapperrose oraz surowiec z niego Flores Rhoeados seu Papaveris rubri (s. erratici) został opisany przez dra Fr. Oesterlen’a (1861 r.). Nie trzeba jednak sięgać do tak starych dzieł, również prof. R. Hänsel i prof. O. Sticher (2007 r.) omówili mak polny jako źródło antocyjanów.
Prof. J. Muszyński (1946 r., 1957 r.) opisał kwiat maku polnego jako lek śluzowo-antocyjanowy, stosowany przy chrypce, zaflegmieniu płuc, zwłaszcza w pediatrii. Zdaniem prof. Muszyńskiego kwiaty maku polnego nie zawierają morfiny i mogą być podawane nawet niemowlętom.
Surowiec nie został pominięty również przez dra W. Roeske (1955 r.), który powołując się na Leclerca zaleca płatki kwiatowe maku polnego jako środek nasenny dla dzieci. Jest to dobry lek powlekający i łagodnie wykrztuśny. Przy dawkowaniu podał Infusum Flor. Rhoeados 10%, “szklankę wypić porcjami w ciągu dnia”.
Zgodnie z monografią nr 85 z 5 V 1988 r. wydaną przez Komisję E, surowcem jest kwiat maku polnego, złożony z wysuszonych płatków korony Papaver rhoeas Linne. Zakres stosowania: schorzenia i dolegliwości w obrębie dróg oddechowych, zaburzenia snu, jak również jako środek uspokajający i kojący ból. Skuteczność w wymienionych zakresach stosowania nie jest udokumentowana. Ocena: wobec braku udokumentowania skuteczności działania w wymienionych zakresach nie można surowca zalecać do stosowania leczniczego. Nie ma żadnych zastrzeżeń do stosowania surowca jako środka pomocniczego w mieszankach ziołowych*.
* Przy ziołach podaję czasem opinię Komisji E, tylko dla informacji. Nie świadczy to o tym, że popierałem sens istnienia takiej Komisji oraz, że zgadzam się z opinią członków Komisji E. W większości monografii, członkowie Komisji E nie wykazali się dostateczną wiedzą na temat opisywanych roślin oraz nie przeprowadzili rzetelnego przeglądu, ani dawnej, ani im współczesnej literatury. W związku z tym od razu mówię, że Komisja E nie była i nie jest dla mnie autorytetem z zakresu fitoterapii i zielarstwa, szeroko rozumianych.
Do rodziny kapustowatych – Brassicaceae, dawniej krzyżowych – Cruciferae należy rodzaj gorczycznik – Barbarea, którego ziele – Herba Barbareae jest wykorzystywane w fitoterapii. W Polsce pospolitym gatunkiem jest gorczycznik pospolity – Barbarea vulgaris R. Brown, który rośnie na wilgotnych i podmokłych glebach, szczególnie w pobliżu składowanego kompostu, na zapleczu gospodarstw, przy stawach, gliniankach, na skrajów olszyn śródpolnych i przy rowach melioracyjnych. Dorasta nawet do 70 cm wys.; liście dolne lirowato-pierzasto-dzielne, o 2-4 parach odcinków bocznych odwrotnie jajowatych, brzegiem ząbkowanych. Nasada liści jest uszkowata, a koniec liści okrągławo-jajowaty lub sercowaty. Kwiaty o płatkach 2 razy dłuższych niż działki, barwy żółtej. Kwitnie od maja do czerwca. owocem są łuszczyny, równowąskie 4-kanciaste, zakończone krótka szyjką. Owoce mają długość 1,5-2,5 cm. W Szwajcarii również pospolity, znany pod nazwami: niem./szwajc. Gemeine Winterkresse, Gemeines Barbarakraut; fr. Herbe de Sainte-Barbe; ital. Erba di Santa Barbara comune; retorom. Carschun d’enviern; ang. Bitter Cress, Yellow Rocket, Winter Cress. Jest to roślina euroazjatycka.
Składniki czynne: glukozynolaty (glukobarbaryna = (S)-2-hydroxy-2-phenylethylglucosinolate, glukonasturcyina, synigryna = allylglucosinolate), enzym mirozynaza rozkładająca glikozydy siarkowe do lotnych olejków gorczycznych, śluzy, karoten, sole mineralne (wapń, fosfor, siarka), witamina C (130 mg/100 g), witamina U (S-metylmetionina) – o działaniu przeciwwrzodowym. Aminokwasy siarkowe, korzystnie wpływające na włosy i paznokcie (cysteina, metionina).
Działanie: czyszczące krew, moczopędne, żółciopędne i żółciotwórcze, przeciwszkorbutowe, pobudzające spermatogenezę (rozwój plemników), zwiększające wydzielanie soku żołądkowego i jelitowego, poprawiające trawienie tłuszczów. Przetwory ze świeżego gorczycznika zażywane na czczo mają wpływ przeciwpasożytniczy. Glukozynolaty gorczycznika (wyciągi ze świeżego ziela) odstraszają owady, np. mrówki.
Wskazania: kuracje odtruwające, zmieniające tempo przemiany materii, żółciopędne i żółciotwórcze. Przyspieszanie gojenia owrzodzeń żołądka i dwunastnicy – tylko przetwory ze świeżego ziela. Nieżyty układu oddechowego – w naparach, maceraty. Nadciśnienie, zmiany miażdżycowe – nalewka, intrakt na świeżym zielu. Zaburzenia trawienia – napar, macerat. Niedostateczna liczba plemników w nasieniu, osłabienie plemników – macerat, napar, wyciąg olejowy, najlepiej przetwory ze świeżego ziela.
Przedawkowanie objawia się bólami brzucha oraz podrażnieniem nerek.
Przeciwwskazania: laktacja, ciąża.
Preparaty i dawkowanie:
Napar – Infusum: 1 łyżka świeżego lub suchego ziela na 1 szklankę wrzącej wody; pić po 5-10 minutach od zaparzenia, 2 razy dziennie po 1 filiżance. Początkowo rozgrzewa i pobudza krążenie krwi, ale potem daje efekt obniżenia ciśnienia krwi, podobnie jak czosnek. Pobudza oddychanie, udrażnia drogi oddechowe. Hamuje rozwój bakterii. Usprawnia oczyszczanie dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny śluzowej i ropnej. Napar ze świeżego ziela silnie wzmaga wydzielanie moczu i potu, pobudza trawienie i pędzi żółć.
Olej gorczycznikowy – Oleum Barbareae: 1 część świeżego ziela skropić spirytusem i zalać 5 częściami oleju z oliwek, odstawić na 7 dni, przefiltrować. Zażywać 1 raz dziennie po 1 łyżce jako środek zapobiegający atonii przewodu pokarmowego, żółciopędny i przeciwkamiczy. Po dłuższym zażywaniu, ponad 1-miesięcznym obniża poziom cholesterolu we krwi.
Macerat ze świeżego ziela – Maceratio: 2 łyżki świeżego rozdrobnionego ziela zalać 1 szklanką letniej wody, odstawić na 4-6 godzin, przecedzić. Pić jako środek fitoncydowy, odżywczy, metaboliczny i moczopędny, po 1/2 szklanki. Przechowywać w lodówce nie dłużej niż 1 dzień. Stosować 3 razy dziennie.
Nalewka na świeżym zielu – Tinctura Barbareae: 1 część surowca na 5 części ciepłego alkoholu 40-60%; po tygodniu przefiltrować. Zażywać 1-2 razy dziennie po 1 łyżeczce.
Szampon. Nalewka sporządzona w proporcji 1 cz. surowca – świeżego zmielonego ziela gorczycznika na 3 części alkoholu 40% jest doskonała jako dodatek do szamponów (wybrać szampon neutralny, jako bazę). Na każde 100 ml szamponu można dać 15-20 ml nalewki. Pobudza ukrwienie skóry owłosionej, zapobiega wypadaniu włosów, wzmacnia cebulki, poprawia strukturę włosów. Działa podobnie jak szampon z czarnej rzepy, szczególnie korzystnie przy łupieżu, wypadaniu i nadmiernej łamliwości włosów.
Wyciąg ze świeżego ziela gorczycznika na spirytusie 70% 1:5 nadaje się do wcierania we włosy, po umyciu, dla ich wzmocnienia, nadania puszystości i połysku (używać jak wodę pokrzywową).
Preparaty z gorczycznika mają specyficzny smak i zapach, przypominający kapustę wymieszaną z gorczycą, dlatego nie będą lubiane przez wszystkich ludzi. Świeże listki dodawane są do sałatek odtruwających i wzmacniających, korzystnie działających przy skłonnościach do kamicy żółciowej i zastojach żółci.
|
|
![rozchodnik_ostry [1600x1200]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/06/rozchodnik_ostry1600x120022.jpg "rozchodnik_ostry [1600x1200]")
![papaver_rhoeas[800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/05/papaver_rhoeas800x60022.jpg "papaver_rhoeas[800x600]")
Najnowsze komentarze