|
|
Lignany (szwajc./niem. Lignane, ang. lignans) to związki pochodne fenylopropanoidu lub inaczej dimeryczne związki C6-C3. Można jest wyodrębnić z surowców w postaci krystalicznej, bezbarwnej substancji. W roślinach syntetyzowane są z alkoholu koniferylowego, kumarylowego i syryngowego. Są lipofilne, można je ekstrahować alkoholem.
Alkohol syryngowy (Syringic alcohol; szwajc./niem. Syringaalkohol)
Alkohol koniferylowy (Coniferylalkohol)
Z lignanami związana jest również lignina (czyli drzewnik). Lignina jest odkładana w szkielecie celulozowym ścian komórkowych. Występuje przede wszystkim w zdrewniałych organach roślin. Zapewnia wzmocnienie tkanek, odporność na uszkodzenia mechaniczne i czynniki fizyczne (przegrzanie, przemarznięcie). Przy obserwacji mikroskopowej tkanek roślinnych, dla wyróżnienia kolorystycznego ligniny – można użyć floroglucynę i kwas solny; przybiera wówczas barwę wiśniową. Woda Javelle’a (zawiera podchloryn potasu) rozpuszcza ligninę, pozostawiając struktury celulozowe komórki. Proces drewnienia ścian komórkowych nosi nazwę lignifikacji.
Wybrane surowce lignanowe.
Pieprz kubebowy – Piper cubeba L., z rodziny Piperaceae dostarcza owoc – Fructus Cubebae (szwajc. Kubebenpfeffer). Uprawiany jest w Indonezji, na Sumatrze i na Jawie. Owoce są w smaku aromatyczno-pikantne, lekko gorzkie. Zawierają lignany w ilości 2,5%: (-)-cubebin (kubebina) C20H20O6; olejek eteryczny 6-11%, bogaty w monoterpeny i seskwiterpeny; skrobię, tłusty olej, białka, sole mineralne. Dawniej podawano zawartość żywicy w owocach kubeby – ok. 1,7% (kwasy żywicowe kubebenowe). Popiół 5,5-8%. Kwas kubebenowy nie rozpuszcza się w wodzie, ale jest rozpuszczalny w amoniaku, spirytusie, eterze, chloroformie.
Kubebina – cubebin
Zastosowanie w dawnej medycynie: w leczeniu rzeżączki, sproszkowane owoce po 5 g 3 razy dziennie, ponadto w leczeniu bólu głowy 1-2 g 3 razy dziennie.
Obecnie pieprz kubebowy stanowi przyprawę, ponadto składnik środków podawanych przy stanach zapalnych i infekcjach układu moczowo-płciowego, wreszcie jako środek wykrztuśny i odkażający w terapii nieżytów układu oddechowego.
Wyciągi z pieprzu kobebowego mają właściwości moczopędne, przeciwbakteryjne, przeciwbólowe i żółciopędne. Zażywane na czczo hamują rozwój Candida.
Nalewki i sproszkowany surowiec lepiej sprawdzają się w praktyce niż wodny napar. Patrz również: https://rozanski.li/?p=1163
Eleuterokok kolczasty – Eleutherococcus sentocosus (Ruprecht et Maximowicz) Maximowicz, czyli żeń-szeń syberyjski (sibirischer Ginseng). W Niemczech i Szwajcarii korzeń tej rośliny znany jest pod nazwą Taigawurzel (Eleutherococci Radix, ujęty w Farm. Europejskiej 5). Należy do rodziny Araliaceae. Opisywany przeze mnie w 2009 r.: https://rozanski.li/?p=386 Jest w British Pharmacopoeia z 2009 r. (Siberian Ginseng), zgodnie z którą surowiec powinien zawierać minimum 0,08% eleuterozydu B i E. Wilgotność maksymalnie 10%. Popiół najwyżej 8%.
Uprawiany w centralnej i północnej części Chin, w Korei, Japonii oraz w wielu regionach Rosji.
Eleuterokok jest krzewem dorastającym do 2-3 m wys., rzadziej osiąga 5-6 m wysokości. System korzeniowy jest płytko usadowiony. Liście pięciopalczaste, owłosione, długogonkowe, brzegiem podwójnie ząbkowane. kwiaty drobne, na długich szypułkach, zebrane w kuliste baldachy. Owocem jest czarna jagoda. Kwitnie od lipca do sierpnia. Dojrzewa we wrześniu-październiku. W medycynie ludowej stosowane są także liście. Korzenie należy wykopywać jesienią lub wczesną wiosną. Liście pozyskiwane są w czasie kwitnienia. Korzenie polecam suszyć w piekarniku, w temp. 50-60 stopni C, liście w temp. 20-40 stopni C.
Jak podają prof. R. Hänsel i O. Sticher (2007 r.) oraz prof. H. Rimpler (1997) Eleutherococci Radix bogaty jest w lignany (-)-Sesamin (pol. sezamina), (+)-Syringaresinol-O-β-D-glucosid (pol. syryngorezynole w formie glikozydowej), (+)-Syringaresinol-4,4’-O-β-D-diglucosid (Liriodendrin; pol. liriodendryna); inne pochodne fenylopropanowe (aldehyd koniferylowy = Coniferylaldehyd, alkohol synapilowy – Synapylalkohol, syryngina = Syringin; kwas chlorogenowy, kwas dikawoilochinowy (1,5-, 3,5- i 4,5-Dicaffeoilchinasäure); kumaryny (Isofraxidin (pol. izofraksydyna), Isofraxidin-7-O-glucosid (glikozyd izofraksydyny); saponiny trójterpenowe (protoprimulagenina A); wielocukry (obojętne glukany i glukuronooksylany), fitosterole (glikozyd beta-sitosterolu).
Związki czynne eleuterokukkusa, glikozydowo związane (z cukrami) często są nazywane wspólną nazwą eleuterozydów, choć pod względem chemicznym są one zróżnicowane.
Eleuterozyd B to syringina, występująca również w lilaku pospolitym (bez lilak) – Syringa vulgaris Linne; jest to fenylopropan.
Eleuterozyd E to glikozyd syryngarezynolu (liriodendryna), występujący również w tulipanowcu – Liriodendron tulipifera Linne; lignan.
Eleuterozyd B4 to sezamina występująca w oleju sezamowym i w żółtodrzewach – Zanthoxylum (np. pieprz syczuański – Sichuan Pepper, świetna przyprawa z gatunku Zanthoxylum piperitum. Jest to lignan.
Elkeuterozyd B1 jest glikozydem izofraksydyny (występuje w jesionach Fraxinus). Jest to kumaryna.
Eleuterozyd A jest pod względem chemicznym fitosterolem (glikozydem β-sitosterolu).
Eleuterozyd C jest cukrem (metylo-alfa-D-galaktozyd).
Eleuterozyd D to lignan (-)-syryngarezynolu dwuglukozyd, czyli akantozyd D.
Eleuterozyd E1 również należy do lignanów, ponieważ pod względem chemicznym jest to (-)-syryngarezynolu monoglukozyd.
Episyryngarezonylu monoglukozyd, czyli epiryngorezynol-4’’-O-β-D-glukopiranozyd nosi nazwę eleuterozydu E2 i jest lignanem.
Wyciągi alkoholowe z eleuterokokkusa niewątpliwie mobilizują czynności układu immunologicznego (odpornościowego), aktywując limfocyty i fagocytozę antygenów. Zwiększają odporność na infekcje. Wzmagają procesy anaboliczne ustroju, ale równocześnie zapobiegają otyłości i przyspieszają trawienie. Podnoszą zdolności przystosowawcze ustroju do środowiska, uodporniają na czynniki stresowe. Wspomagają procesy zapamiętywania, koncentracji, kojarzenia i odtwarzania informacji zapamiętanych. Wzbudzają do działania Limfocyty NK (naturalni zabójcy = Natural Killer), które produkują interferon i interluekiny.
Pobudzają procesy odbudowy i odtruwania organizmu, hamują rozwój wielu wirusów, w tym także grypy. Nie zawsze podnoszą ciśnienie tętnicze krwi, ale wzmożenie czynności intelektualnych daje się zauważyć, szczególnie przy długotrwałym i regularnym stosowaniu.
Komisja E wydała monografię nr 11 z 17 stycznia 1991 r. poświęconą Eleutherococci Radix. Wyraziła pozytywną opinię na temat tego surowca. Czas kuracji do 3 miesięcy, potem możliwe wznowienie podawania. Dawka zalecana przez Komisję E: 2-3 g surowca sproszkowanego na dobę, przetwory odpowiednio.
Podofilina (Podophyllinum) jest uzyskiwana z kłącza stopkowca tarczowatego – Rhizoma Podophylli. Stopkowiec – Podophyllum, czyli biedrzyga należy do rodziny berberysowatych – Berberidaceae. Stopkowiec tarczowaty – Podophyllum peltatum Linne jest byliną dorastającą do 2 m długości, płożącą się, o liściach pierzastodzielnych i białych kwiatach. Występuje w Ameryce Południowej. W kłączu jest około 4-5% podofiliny, czyli żywicy w której wykryto lignany: podofilotoksynę 20%, β-peltatynę ok. 10%, α-peltatynę – ok. 5% oraz 4’-demetylopodofilotoksynę; spore ilości kwercetyny 5%.
Podofilotoksyna
Podofilotoksyna hamuje mitozę (inhibitor polimeryzacji tubuliny) i działa antyneoplastycznie oraz cytolitycznie, co zostało wykorzystane w leczeniu nowotworów. Podofilina posiada właściwości wirusostatyczne, skutecznie usuwa brodawki i kłykciny (Condylomata), szczególnie te na narządach płciowych i w okolicy odbytu (roztwory 25%), oporne na inne leki. Podofilotoksyna jest więc cytostatyczna.
W dawnej medycynie podofilina był lekiem oficjalnym o dużym znaczeniu. Ujęta była i jest we wszystkich ważniejszych farmakopeach. Jest w Farm. Polskiej II i III, Pharm. Germanica III z 1890 r., Pharm. Helvetica III, IV, V, VI i nowszych. Podophyllum Resin znajdziemy także we współczesnych farmakopeach, np. British Pharmacopoeia z 2009 r., która obejmuje Resin Podophyllum z kłączy i korzeni Podophyllum hexandrum Royle (P. emodi Wallich) (nie mniej niż 50% lignanów w przeliczeniu na podofilotoksynę). Podophyllin z Podophyllum peltatum L. uwzględnia Pharmacopoea Helvetica VIII z 1997 r. i Österreichisches Arznzeibuch 1990 bis 3, Nachtrag 1994.
Zgodnie z Farmakopeą Szwajcarską IV z 1907 r. dawka jednorazowa maksymalna podofiliny wynosi 100 mg, a dawka dzienne najwyższa 300 mg (0,3 g).
Podofilina i wyciąg alkoholowy z kłączy stopkowca działa przeczyszczająco, wzmaga wydzielanie żółci, a nawet może przyczyniać się do wydalania piasku kamieni żółciowych. Polecana była w leczeniu kamicy żółciowej, zaparć, żółtaczki i obrzęku wątroby. Kłącze sproszkowane podawano doustnie w dawce 500 mg 3 razy dziennie (Rhizoma Podophylli pulveratum). Nalewka z kłączy 1:5 – Tinctura Podophylli: 3 razy dziennie po 25 kropli. Dr Fr. Penzoldt (1891 r.) odradza podawanie równocześnie leków zasadowych (np. wodorotlenków, soli zasadowych) z powodu interakcji.
Lignany znajdziemy także w żywicy gwajakowej (Guajakharz), pochodzącej z gwajakowców – Guaiacum sanctum Linne i Guaiacum officinale L., z rodziny Zygophyllaceae, czyli parolistowatych. Gwajakowiec lekarski pochodzi z Ameryki Środkowej i Południowej. Gwajakowce to drzewa dostarczające cenne drewno (bardzo twarde), żywicę i olejek. Do lignanów gwajakowca należą: kwas (-)-gwajaretowy, kwas (-)-dwuhydrogwajaretowy, kwas (±)-dwuhydrogwajaretowy, kwas (±)-mezo-nordwuhydrogwajaretowy. W strukturze niektórych lignanów gwajakowca można znaleźć również furogwajacynę (kwas alfa-gwajakonowy) i błękit gwajakowy (niem. Guajakblau),np. dehydrogwajamonoepoksylignan.
kwas gwajaretowy (guaiaretic acid)
Drewno gwajakowe – Lignum Guajaci (niem. Guaiakholz, ang. Guaiacum Wood, fr. Bois de gayac) zawiera 22% żywicy. Popiół ok. 0,6%. Żywica gwajakowa Resina Guajaci (Guajakharz, ang. Guajacum resin, fr. Resine de gayac) zawiera 70% kwasów gwajakonowych (alfa- i –beta), 3-4% gumy, 0,7-1% olejku eterycznego, kwas gwajakożywicowy (ok. 11%), kwas gwajacynowy 12-15%. Olejekk z drewna gwajakowca bogaty jest w alkohol gwajakowy – gwajol (Guajol). W drewnie gwajakowym i w żywicy jest obecny gwajakol.
Przetwory z gwajakowca działają sekretolitycznie, zmniejszają lepkość wydzieliny śluzowej, odkażają, hamują rozwój bakterii, grzybów i pierwotniaków. Są środkiem wykrztuśnym, moczopędnym, przeciwzapalnym, moczopędnym i przeciwreumatycznym. Zmniejszają odczuwanie bólu, szczególnie po podaniu większych dawek. Niwelują nieprzyjemny zapach z ust. Odstraszają roztocze i owady, a kontaktowo zabijają pasożyty skórne i przewodu pokarmowego. Powstrzymują rozwój drożdżaków patogennych. np. z rodzaju Candida.
Leki gwajakowe, jak i syntetyczne preparaty na bazie gwajakolu (gwajafenezyna = guaifenesin, gwajakosulfonian potasu = kalium Guaiacolsulfonicum) stosowane są od dawna w leczeniu nieżytu układu oddechowego. Zalecane są w terapii zapalenia migdałków, zapalenia krtani i oskrzeli, anginy, przeziębiania z objawami chrypki i kaszlu, ponadto grypy. Nalewka z gwajakowca (żywica, drewno) i gwajafenezyna działają uspokajająco. Nalewkę i olejek można wcierać w skórę jako środek rozgrzewający i przeciwreumatyczny. Więcej informacji – patrz: https://rozanski.li/?p=699
Antocyjany obejmują substancje barwy fioletowej, czerwonej i niebieskiej, pochodne benzopiranu. U roślin są najczęściej rozmieszczone w owocach i kwiatach. Występują w postaci wolnej i glikozydowo związanej. Antocyjany dzielimy na 4 podstawowe grupy:
1. Antocyjany pochodne apigeniny, zawierające 3 grupy –OH (wodorotlenowe);
2. Antocyjany pochodne pelargonidyny z 4 grupami –OH;
3. Antocyjany cyjanidyny – 5 grup –OH;
4. Antocyjany delfinidyny – z 6 grupami –OH.
Antocyjany zmieniają zabarwienie, zależnie od pH soku komórkowego lub soku wakuolarnego (wodniczka). W środowisku kwaśnym mają zabarwienie czerwone. w Sokach obojętnych – fioletowe, a w sokach zasadowych stają się niebieskie.
Antocyjany są związkami wrażliwymi na utlenianie i podgrzewanie. Tworzą związki kompleksowe z metalami, np. żelazem, glinem.
W glikozydach antocyjanowych występuje cukry proste (glukoza, arabinoza, ksyloza, ramnoza, galaktoza), dwucukry (rutynoza, ksylozyloglukoza) i trójcukry.
Antocyjany mogą być powiązane chemicznie z kwasem ferulowym, cynamonowym, synapinowym, p-kumarowym i in.
Są rozpuszczalne w wodzie. Można je ekstrahować z surowców za pomocą zakwaszonych alkoholi (kwasem octowym, HCl), np. metanolem.
Antocyjany w postaci glikozydów noszą nazwę antocyjanozydów lub antocyjanin. Antocyjany w formie aglikonowej to antocyjanidyny lub antocyjanidole.
Przykładowe antocyjany:
– pelargonidyna
– paeonidyna
– cyjanidyna
– malwidyna
– petunidyna
– delfinidyna
| Surowiec |
Antocyjan |
| Ketmia – Hibiscus sabdariffa – kwiat |
Delfinidyna (sambubioza), delfinidyna (glukozyd), cyjanidyna (sambubioza), cyjanidyna (glukozyd) |
| Mak – Papaver rhoeas – kwiat |
Mekocyjanina (cyjanidyna, soforoza) |
| Chaber bławatek – Centaurea cyanus – kwiat |
Succinylcyanin (sukcynylocyjanina) |
| Ślaz dziki – Malva sylvestris kwiat |
Glikozydy malwidyny i delfinidyny |
| Piwonia lekarska – Paeonia officinalis kwiat |
paeonina (glukozyd) |
| Róża – Rosa centifolia, R. gallica |
cyjanidyna (glukozyd), pelargonidyna (glukozyd), cyjanidyna (glukozyd) |
| Malwa różowa Alcea rosea, kwiat |
delfinidyna (glukozyd), malwidyna (glukozyd) |
| Borówka czernica – Vaccinium myrtillus, owoc |
glikozydy cyjanidyny, delfinidyny, malwidyny, paeonidyny i petunidyny; delfinidyna (glukozyd), delfinidyna (galaktozyd), malwidyna (glukozyd) |
Działanie lecznicze:
– obniżanie poziomu cholesterolu całkowitego we krwi, z tendencją podnoszenia poziomu HDL = High Density Lipoproteins;
– antyoksydacyjne, przeciwrodnikowe, przeciwzapalne, stabilizujące strukturę naczyń krwionośnych i śródbłonków; zwiększające szczelność ścian naczyń krwionośnych;
– hamujące aktywność elastazy i kolagenazy, odpowiedzialnych w pewnych chorobach za degradację włókien tkanki łącznej, powstawanie zmian zwyrodnieniowych, deformacji, np. naczyń, stawów;
– przeciwwysiękowe, antyalergiczne, przeciwobrzękowe;
– poprawiające krążenie krwi, polepszające ukrwienia tkanek, w tym również w obrębie oka, co zmniejsza ryzyko zmian zwyrodnieniowych naczyniówki, siatkówki i tęczówki oka, chroni i wspomaga produkcję rodopsyny;
– rozkurczowe, normalizujące ciśnienie krwi;
– moczopędne;
– opóźniające procesy starzenia skóry;
– hamujące rozwój nowotworów (jako inhibitory angiogenezy).
Ostatnio zajmuję się właściwościami przeciwnowotworowymi kukurbitacyny, przez co na moim stole laboratoryjnym znajduje się kolczurka – Echinocystis, o której już pisałem (poczytaj: https://rozanski.li/?p=946), a także ośli ogórek /dziki ogórek, leśny ogórek, ogórek = przeczyszczający, stąd synonimowe nazwy Cucumis silvester Bauhin, Ecbalium purgens Schrader/ (=tryskawiec strzykający) – Momordica elaterium Linne = Ecbalium elaterium (L.) Achille Richard, z rodziny dyniowatych Cucurbitaceae.
Tryskawiec może być u nas uprawiany, podobnie jak kolczurka. Ładnie kwitnie, fajnie prezentuje się jako roślina płożąca. Kolczurka posiada wąsy czepne, dzięki którym wspina się na różne przedmioty i inne rośliny, natomiast ośli ogórek zachowuje się na ziemi jak cukinia i ogórek uprawny. Liście są sercowate, 3-klapowe. Kwiaty o koronie żółtej. Owocem jest jajowata jagoda, po dojrzeniu żółta, kolczasto owłosiona lub z kolcami, na długich szypułkach. Owoce wytryskują śluzowatą, gorzką zawartość wraz z nasionami, gdy oczywiście dojrzeją, stąd nazwa – tryskawiec strzykający. Tryksawiec pochodzi z Południowej i Południowo-Wschodniej Europy.
Surowcem jest owoc – Fructus Elaterii = Fructus Ecbalii (ang. Wild Cucumber Fruit, fr. Fruit de concombre sauvage), Elaterium Fruit, Fructus Cucumeris asini, Eselsgurke.
Składniki owoców tryskawca: pektyny, elateryny, hydroklateryna, eckballin (ekbalina), eckballic acid (kwas ekbalinowy), żywica, kwas winowy, kwas cytrynowy, trójterpeny (cucurbitacin = kukurbitacyna B, C, D), białka, cukry, fitosterole, profetyna (prophetin).
Z owoców uzyskiwany jest sok, który zalany spirytusem wydziela szary osad – elaterium, zawierający trójterpeny o gorzkim smaku. Frakcja ta była suszona i sprzedawana jako lek przeczyszczający.
Substancję gorzką wypłukiwaną z tego osadu za pomocą chloroformu lub spirytusu gorącego nazywano elateryną (elateryna, Elaterinum). Elateryna jest rozpuszczalna w chloroformie, słabo w eterze i spirytusie. Nie jest rozpuszczalna w wodzie. Krystalizuje podczas suszenia.
Sok z oślego ogórka zagęszczano również przez odparowanie, do konsystencji miodowej i konserwowano spirytusem.
Ośli ogórek był w niektórych krajach środkiem oficjalnym stosowanym w medycynie. British Pharmacopoeia z 1867 r. obejmuje Ecbalii Fructus (Squirting Cucumber Fruit) z Ecbalium officinarum Richard, z którego przygotowywano Elaterium (Extractum Elaterii). Jak sama Farmakopea Brytyjska przewiduje był to sedyment, czyli osad z soku oślego ogórka. Dawka lecznicza Eletarium suchego wynosiła 1/16-1/2 grana (grain).
Cucumer sylvestris i uzyskane z niego Elaterium, Mel Cucumerinum e fructibus (miód z owoców oślego ogórka) znajdziemy też w Pharmacopoea Parisiensis z 1758 r. Farmakopea Genewska – Pharmacopoea Genevensis z 1780 r. również wymieniła Momordica elaterium Linne (nazewnictwo wg układu Linneusza) za roślinę leczniczą oficjalną, z której pozyskiwany jest korzeń, ziele i owoc oraz przetwór Elaterium.
Wodny wyciąg z tryskawca stosowany jest w leczeniu stanów zapalnych zatok obocznych nosa (zakraplanie do nosa). Leczenie nieżytów zatok za pomocą oślego ogórka jest rozpowszechnione w Turcji.
Kukurbitacyny zawarte w owocach tryskawca mają działanie antyrodnikowe, przeciwzapalne i przeciwnowotworowe (cytotoksyczne, kancerostatyczne). Wyciągi z owoców podane doustnie działają wyraźnie przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo, ochronnie na miąższ wątroby (hepatoprotekcyjnie), antyparazytycznie (przeciwpasożytniczo, przeciwrobaczo); obniżają poziom cholesterolu i cukru we krwi, podobnie jak wyciągi z kolczurki. Pobudzają apetyt i rozwalniają. Elateryny i profetyna działają przeczyszczająco.
Frakcja elaterynowa należy do silnych środków przeczyszczających, którą podawano (Elaterinum) jako drastyczny lek czyszczący w dawce 5 mg (0,005 g).
Wyciągi z korzenia odznaczają się działaniem przeciwbólowym.
Działanie lecznicze: rozwalniające, przeciwzapalne, żółciopędne, hipoglikemiczne, hipocholesterolemiczne, hipolipidemiczne, przeciwbólowe, przeciwreumatyczne, moczopędne, przeciwpasożytnicze, zwalczająca grzybice przewodu pokarmowego, pobudzające przemianę materii, przeciwnowotworowe, ochraniające wątrobę przed uszkodzeniem i regenerujące komórki wątrobowe, przeciwrodnikowe, pobudzające miesiączkowanie.
Działania niepożądane, przeciwwskazania: przy przedawkowaniu wywołuje ostrą biegunkę i bóle brzucha, podrażnienie nerek i przewodu pokarmowego, wymioty. Nie wolno podawać małym dzieciom i kobietom karmiącym oraz ciężarnym. Ostrożnie w leczeniu zatok, bowiem opisano przypadki podrażnienia dróg oddechowych przy używaniu nadmiernych dawek wodnych naparów zbyt skoncentrowanych. Sok nierozcieńczony podrażnia oczy (uwaga na tryskające owoce!).
Tryskawiec to roślina o silnym działaniu. Przedawkowana staje się niebezpieczna. Powinna być stosowana przez wytrawnych zielarzy, z dużą rozwagą.
Dawki soku uzyskanego z rośliny lub naparu 1:1, lub maceratu 1:1 (1 część surowca na 1 część wody zimnej lub gorącej): po 2 krople 2-3 razy dziennie lub 3 krople 2 razy dziennie, doustnie po uprzednim rozcieńczeniu wodą (w 50-100 ml wody). W leczeniu zatok 1 kropla naparu 1:1 na 10 ml roztworu soli fizjologicznej; po 1 kropli do każdego z otworów nosowych; ostrożnie, w razie potrzeby zwiększyć rozcieńczenie = zmniejszyć koncentrację (1 kropla na 15-20 ml 0,9% roztw. NaCl w H2O).
Jak podaje G. Madaus (1935 r.) dawka 0,6 g świeżego soku oślego ogórka może być śmiertelna.
1 g naparu, soku to około 20 kropli.
Dr Fr. Oesterlen (1861 r.) opisał Elaterium (Springgurken Extract) jako lek przydatny w leczeniu ostrego zaparcia, obrzęków, reumatyzmu i artretyzmu. Ponadto przy skąpych miesiączkach. Dawki: 1/16-1/4 grana; przy wyciągu gorszej jakości 1 gran, a nawet 10 granów, w pigułkach.
Szczawik zajęczy (niem./szwajc. Heinsauerklee, Hainklee; Waldklee; Hasenklee; Kuckucksklee, Wald Sauerklee; ang. Wood-Sorrel, fr. Oxalis Petite Oseille; ital. Acetosella dei Boschi) – Oxalis acetosella L. z rodziny szczawikowatych – Oxalidaceae jest roślinką znaną chyba każdemu zielarzowi. Pokrojem przypomina koniczynę, w smaku jest kwaskowata i występuje w miejscach zacienionych (lasy). Preferuje gleby żyzne i kwaśne. Kwitnie od kwietnia do maja. Kwiaty szczawika są białe lub różowe, fioletowo żyłkowane. U nasady płatków występuje żółta plamka. Kwiaty drobne, ale pełne wdzięku. Liście odziomkowe 3-listkowe, odwrotnie sercowate. Owocem jest torebka 5-kanciasta, która z dużą siłą rozrzuca drobne nasionka. Szczawik to roślina wieloletnia, możliwa do uprawy w ogrodach, a nawet w doniczkach.
Surowcem zielarskim jest ziele (Herba Oxalidis), zbierane od wiosny do jesieni, może być również z owocami. Możliwe jest spożywanie świeżych listków w sałatkach, z oliwką i pomidorkiem.
Składniki aktywne szczawika: fitosterole (beta-sitosterol), kwasy (pirogronowy, szczawiowy, askorbinowy = wit. C, kwas fumarowy, bursztynowy, cytrynowy), gluko-izowiteksyna (flawon), sole mineralne (żelazo, szczawian potasu). Liście zawierają od 0,3-1,25% szczawianów i ok. 0,1% 2”-gluko-izoviteksyny.
Działanie: pobudzające trawienie, czyszczące krew, pobudzające procesy krwiotwórcze, żółciopędne.
Wskazania (zastosowanie w Szwajcarii): choroby gorączkowe, dyspepsja (niestrawność), brak apetytu, zatrucia krwi, żółtaczka, zapalenie nerek, zgaga, szkorbut, zapalenie dziąseł, pleśniawki, robaczyca przewodu pokarmowego (na czczo). Z oliwą pobudza wydzielanie żółci i wzmaga detoksykację wątroby. Szczawik to środek decydujący o tempie przemiany materii (aktywator).
Zastosowanie w polskiej medycynie ludowej: blednica (niedokrwistość), kaszel, gorączka.
Przeciwwskazania: kamica moczowa, szczególnie szczawianowa.
Rozsądne i racjonalne spożywanie świeżego ziela szczawika nie jest szkodliwe, a nawet korzystne (urozmaicanie pożywienia, pobudzanie metabolizmu, wartość odżywcza).
Sposoby podawania: świeże ziele szarpane, nalewka na świeżym rozdrobnionym zielu (1:5, na wódce), macerat ze świeżego ziela (wytrawianie rozdrobnionego ziela wodą przegotowaną lub zdrojową przez 4-6 godzin). Nalewka pobudza krążenie krwi wieńcowe i może wpływać wzmacniająco na siłę skurczu mięśnia sercowego. Może zapobiegać kołataniu serca (5-10 ml nalewki 1-2 razy dziennie).
Na zimę ziele zmielić na papkę i zamrozić (uwaga na aluminiowe maszynki do mięsa!, reagują z sokiem szczawika; proponuje blendery bez aluminium). Sok-macerat z ziela zamrozić w kostki lodowe (wlać do torebek na lód i do zamrażalnika, spożywać jako źródło kwasów karboksylowych – znanych z cyklu Krebsa, witaminy C, soli potasowych i żelaza, flawonów, chlorofilu).
Szczawik roztarty z olejem lnianym/tranem ładnie przyspiesza gojenie ran i owrzodzeń.
W medycynie ludowej odwar z owoców szczawika miał zastosowanie w leczeniu Spermatorrhea, czyli nasieniotoku (mimowolnego wytrysku nasienia). Z owoców szczawika przygotowywano odwar (pogotować kilka minut, pić małymi porcjami 1-2 szklanki odwaru dziennie).
Pączki sosny – Gemmae Pini (niem./szwajc. Kiefernsprossen, Tannenspitzen, Tannensprossen, Föhrensprossen; ang. Sprouts of Pine; fr. Bourgeons de pin, de sapin) powinny być zbierane późną zimą i wiosną. Osobiście wolę pączki wiosenne, bowiem zawierają więcej olejku lotnego niż te zebrane zimą. Dopuszczalne jest odcinanie wierzchołków gałązek sosny wraz z pąkami – Turiones Pini. Mogą być pozyskiwane z różnych gatunków sosny, nie tylko z sosny zwyczajnej – Pinus silvestris L. (Pinaceae). Suszenie pączków trzeba przeprowadzić w temperaturze pokojowej. Podgrzane powietrze do 40 stopni C i wyższej zubaża surowiec w olejek eteryczny.
W pączkach i wierzchołkach pędowych sosny zawarte są: koniferol, koniferyna, kwas sapinowy, kwas pinitaninowy, kwas ceropinowy, flawanony (pinocembryna), żywica, garbniki, witamina C i olejek eteryczny (ok. 0,5%). Olejek sosnowy bogaty jest w alfa- i beta-pinen, beta-felandren, kamfen, karen, borneol, kamforę, octan bornylu, terpinen i limonen. Gorzka substancja w pączkach i pędach nosi nazwę pinipikryny.
Spirytusowe, olejowe, eterowe i olejowe wyciągi z pączków sosny upłynniają zalegająca wydzielinę śluzową w układzie oddechowym, wzmagają odruch migawkowy nabłonka, osuszają oskrzela i mają wpływ odkażający oraz rozszerzający drogi oddechowe oraz pobudzający na oddychanie. Wzmagają krążenie krwi, rozgrzewają, zwiększają wydzielanie moczu i potu, zmniejszają gorączkę. Działają też wyraźnie żółciopędnie i rozkurczowo na układ żółciowy. Wcierane w skórę pobudzają miejscowo ukrwienie, aktywują reakcje immunologiczne, pobudzają fagocytozę, zmniejszają odczuwanie bólu.
Wodne wyciągi powinny być przygotowywane na wrzątku, szybko i należy je pić gorące, bowiem parująca woda zabiera z leku cenne substancje aromatyczne. Większość aktywnych substancji sosny nie rozpuszcza się w wodzie, dlatego warto przed parzeniem surowiec rozdrobnić i skropić rumem lub spirytusem. Parzyć zawsze pod przykryciem, do 10 minut i zaraz wypić. Dobrym środkiem ekstrahującym jest wrzące mleko, mające strukturę emulsji. Taki napar mleczny-sosnowy dobrze jest wzbogacić w propolis, mleko i soki, szczególnie malinowy, poziomkowy, z owoców bzu czarnego, dzikiej róży.
Na szklankę lub filiżankę wrzącej wody lub mleka trzeba wziąć 2-3 g rozdrobnionego surowca. Pić 3-4 razy dziennie po 1 szklance lub filiżance naparu.
Nalewkę ze świeżych lub suchych pączków przygotować przez zalanie ciepłym alkoholem. Jeżeli zastosujemy rum, wódkę 40% proponuję najpierw zalać rozdrobniony surowiec spirytusem (zwilżyć, pognieść), potem dopiero alkoholem słabszym, najlepiej ciepłym (ale nie wrzącym!). Macerować przynajmniej 1 tydzień, przecedzić. Zażywać kilka razy dziennie po 1/2 łyżeczki, szczególnie przy przeziębieniu i stanach zapalnych układu oddechowego. Można dodawać do mleka. Proporcje: 1 część surowca na 3-5 części alkoholu.
Wyciągi z pączków na eterze etylowym są silne w działaniu: osuszające na drogi oddechowe, orzeźwiające, przeciwbólowe, ułatwiające oddychanie. 1 część świeżych lub suchych pączków (albo pędów) zalać 3 częściami eteru, szczelnie zakręcić i pozostawić na 1 tydzień. Zażywać po 10 kropli na cukrze lub miodzie.
W dawnej medycynie oficjalnej używano syrop z pączków sosnowych Sirupus Pini sylvestris, wodę z pączków sosnowych – Aqua Gemmarum Pini (250 cz. świeżych pączków macerowano 24 godziny wodą, potem poddawano destylacji uzyskany wyciąg), wyciąg z igliwia i wyciąg z pędów sosny (Extractum Pini sylvestris, Estractum Pini Foliorum), nalewkę sosnową złożoną z dodatkiem gwajakowca (drewno), owoców jałowca i drewna Sassafras) – Tinctura Pini composita.
Turiones Pini są w Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r.
Turio Pini i Sirupus Pini zawarto w Pharmacopoea Helvetica III z 1893 r. Również Pharm. Helvetica IV z 1907 r. zawiera opis Kiefernspitze (fr. Bourgeon de pin, ital. Turione di pino), czyli Turio Pini z Pinus silvestris L.
Obecnie w aptekach można nabyć syrop sosnowy z dodatkiem kodeiny (przeciwkaszlowy) oraz olejek eteryczny sosnowy. Olejek sosnowy używany jest do wcierania w miejsca obolałe, reumatycznie zmienione, wychłodzone i po urazach, dla uzyskania efektu przeciwbólowego i poprawienia krążenia krwi oraz limfy, zmniejszenia obrzęku. Olejek sosnowy nie należy do olejków wywołujących oparzenia skóry, jeśli go nie rozcieńczymy oliwą. Rozcieńczenie olejem z oliwek ułatwia jego rozsmarowanie i wnikanie w głąb skóry; przedłuży też działanie. Czysty olejek eteryczny szybko odparowuje ze skóry.
Olejek sosnowy nadaje się do inhalacji (kilka kropel na gorącą wodę, wdychać opary kilka razy dziennie) korzystnie działających przy zapaleniu zatok, zaflegmieniu oskrzeli i jamy nosowej oraz zapaleniu krtani. Prawdziwy olejek sosnowy można zażywać doustnie po 5-6 kropli na miodzie lub cukrze 3-4 razy dziennie przy nieżytach układu oddechowego i zaburzeniach w wydzielaniu żółci. Działa też umiarkowanie moczopędnie (do zwiększania diurezy lepszy jest olejek jałowcowy).
Rodzaj gorysz – Peucedanum (rodzina baldaszkowate Umbelliferae = Apiaceae) reprezentowany jest w Polsce przez 5 gatunków: gorysz miarz – Peucedanum ostruthium (.) Koch, gorysz alzacki – Peucedanum alsaticum Linne, gorysz błotny – Peucedanum palustre (L.) Moench, gorysz pagórkowy – Peucedanum oreoselinum (L.) Moench i gorysz siny – Peucedanum cervaria (L.) Lapeyer.
W Szwajcarii występują następujące gatunki:
1. Peucedanum verticillare (L.) Mert. et W.D.J. Koch (= Peucedanum altissimum Thellung, Angelica altissima Grande, Angelica verticillaris Bertolini); Riesen-Haarstrang, fr. Peucedan verticille; ital. Imperatoria verticillata; retorom. Rena giganta.
2. Peucedanum oreoselinum (L.) Moench, Berg-Haerstrang; fr. Peucedan des montagnes; ital. Imperatoria apio montano; retorom. Rena da muntogna.
3. Peucedanum cervaria (L.) Lapeyer, Hirschwurz; fr. Peucedan cervaire; ital. Imperatoria cervaria; retorom. Rena-tschierv.
4. Peucedanum ostruthium (L.) W.D.J. Koch, Meisterwurz, fr. Imperatoire, ital. Imperatoria vera; retorom. Rena imperiala.
5. Peucedanum palustre (L.) Moench, Sumpf-Haarstrang, fr. Peucedan des marais, ital. Imperatoria delle paludi.
6. Peucedanum austriacum (Jacquin) W.D.J. Koch, Österreicher Haarstrang; fr. Peucedan d’Autriche; ital. Imperatoria austriaca; w kantonie Graubünden i Ticino również podgatunek P. austriacum ssp. rablense (Wulfen) Celak.
7. Peucedanum venetum (Sprengel) W.D.J. Koch, Venezianischer Haarstrang, fr. Peucedan de Venetie; ital. Imperatoria veneta.
8. Peucedanum carvifolia Villars, Kümmelblättriger Haarstrang; fr. Peucedan a feuilles de cumin, ital. Imperatoria carvifoglia; gorysz kminkolistny
Gorysz miarz – Peucedanum ostruthium Koch = Imperatoria ostruthium Linne był niegdyś ważną rośliną leczniczą, skoro opisano go w słynnym Hagers Handbuch der Pharmazeutischen Praxis w 1938 r. Gatunek ten dostarczał kłącze – Rhizoma Imperatoriae – Meisterwurzel, ang. Master Wort Root, fr. Rhizome d’imperatoire, które w dawnych lekospisach występował też pod nazwą Radix Astrantiae, Radix Ostruthii, Radix Imperatoriae albae, Radix magistralis, Astrangwurzel, Osterikwurzel, Strangwurzel i Kaiserwurzel.
Kłącze gorysza miarza zawiera do 0,8% olejku eterycznego i ciężarze właściwym 0,877, bogatego w terpeny C10H16 (95%), d-limonen, alfa-pinen i d-felandren. W kłączu gorysza miarza obecne są kumaryny, seskwiterpeny, wolny kwas palmitynowy, ester izomasłowy, izowalerianowy, mrówkowy i octowy, goryczki, w tym kumarynowe: oksypeucedanina 1,3%, ostrutyna (ostruthin= imperatoryna) 0,5%, ostruthol 0,3%, osthol 0,1% i umbeliferon. Imperatoryna C16H14O4 (peucedanina) jest furokumaryną (8-isopentenyloxypsoralen) i działaniu zwiększającym wrażliwość skóry na promienie słoneczne, co może być wykorzystane w leczeniu łuszczycy i trądzików. Posiada działanie przeciwrakowe (antytumorowe) i żółciopędne. Współczesne badania potwierdziły działanie przeciwdrgawkowe imperatoryny i ostolu. Gorysz błotny posiada podobne składniki czynne, lecz w innych stosunkach ilościowych.
Imperatoryna
Dr Fr. Oesterlen (1861 r.) wymienił korzeń gorysza – Radix Peucedani (P. palustris) w leczeniu padaczki (epilepsji), a P. ostruthium w terapii delirium tremens.
Gorysz błotny i gorysz miarz wykazują wpływ wykrztuśny, napotny, uspokajający, rozkurczowy, żółciopędny, regulujący wypróżnienia i trawienie. W Szwajcarii 1 łyżeczkę rozdrobnionego kłącza parzy się w 1 filiżance wrzątku i pije 2-3 razy dziennie przy braku apetytu, zaburzeniach trawiennych, nieżycie żołądka i jelit oraz przy kaszlu. W użyciu jest także nalewka na korzeniu 1:5 (alkohol 40-60%) – po pół łyżeczki 1-3 razy dziennie.
Gorysz błotny i gorysz miarza można stosować w terapii padaczki, nerwic i stanów zdenerwowania objawiających się drżeniem, zaburzeń nerwowych w przebiegu okresu po- i przekwitania, zaburzeń w wydzielaniu i przepływie żółci, stanów stresowych i zaburzeń trawiennych, szczególnie manifestujących się wzdęciami, kolkami, nadmierną fermentacją, zaparciami i biegunką. Gorysz miarz i gorysz błotny należą do ziół pobudzających przemianę materii, a zarazem przywracających harmonię psychiczną.
Wskazane są także w leczeniu chorób skórnych, szczególnie na podłożu zaburzeń metabolicznych. Sprawdzają się przy nieżytach górnych dróg oddechowych (porcje naparu małe, ale często, najlepiej z propolisem i miodem). Przy gorączce łączyć napar z sokiem malinowym, witaminą C oraz odwarem z kory wierzby, kory jesionu, naparem z kwiatu wiązówki, z owoców lub całych gałązek Gaultheria, albo z naparem z liści topoli, pączków topoli (odwarem z kory/gałązek dowolnej topoli).
Sok gorysza lekarskiego – Peucedanum officinale Linne (ang. Hog’s fennel), występującego naturalnie w Południowej Europie, mieszano z winem i zalecano w profilaktyce próchnicy.
Dziewięćsił bezłodygowy (kąsina niska, dziewięćsił przyziemny, czyli biały)– Carlina acaulis Linne jest rośliną chronioną, dlatego jeśli ktoś zdecyduje się na jej stosowanie powinien pozyskiwać surowiec z własnej uprawy. Zaliczana jest do rodziny złożonych – Compositae = Asteraceae. Wytwarza liście przerywano-pierzasto-sieczne, o odcinkach liściowych głęboko wciętych, na szczycie kolczastych, od spodu omszonych pajęczynowato. Gdy popatrzymy na roślinę, najpierw zwraca uwagę duży kwiat, koszyczek o średnicy do 7 cm, z okrywami o łuskach wewnętrznych srebrzystobiałych; ponadto brak łodygi. Kwiat znajduje się przy ziemi, otoczony kolczastymi liśćmi. Kwitnie od lipca do sierpnia. Owocem są niełupki. Rośnie w górach i na pogórzu, na suchych łąkach i wzgórzach. Jest rośliną wieloletnią.
Surowcem jest ziele i korzeń dziewięćsiłu – Radix et Herba Carlinae.
Dr Fr. Oesterlen (1861 r.) wymienił korzeń dziewięćsiłu – Radix Carlinae acaulis = Ebenwurzel jako środek mający zastosowanie w weterynarii. Potwierdził to prof. G. Uebele (1938 r.), który opisał Radix Carlinae (Weiße) – Eberwurzel, czyli dziki karczoch = Wilde Artischocke jako lek pobudzający wydzielanie śliny (sialagogum), moczopędny (diureticum), zwiększający produkcję soku żołądkowego (stomachicum) i pobudzający (tonicum). Podawany zwierzętom w postaci proszku, naparu, maceratu na winie, często w połączeniu z tatarakiem przy zaburzeniach trawiennych.
Zastosowanie dziewięćsiłu w leczeniu ludzi treściwie opisał Dr. F.A. Bässler (1966 r.): “Gegen Katarrhe und Beschwerden der Harnorgane, Erkrankungen der Nieren und des Magens, Verschleimung der Brust, auch gegen Wassersucht und Würmer. Äußerlich zu Waschungen gegen Flechten, Grind, Schorf und Hautleiden".” Przy stanach zapalnych (nieżytach) układu moczowego i zaburzeniach oddawania moczu, zaburzeniach czynności nerek i żołądka, zaflegmieniu płuc; przy obrzękach i pasożytach przewodu pokarmowego. Zewnętrznie, do przemywania skóry, w leczeniu liszajów, parchów, świerzbu i innych schorzeń skórnych.
Z nowszych, szwajcarskich publikacji, dziewięćsił opisała Maja Dal Cero (2009 r.) pod nazwą Silberdistel (Eberwurz, Kraftwurz, Erberdistel, Heustecher, Tschöggli), surowiec Silberdistelwurzel. …"Früher wurde sie bei Verdauungsbeschwerden, als harn- und schweisstreibendes Mittel sowie äusserlich zur Förderung der Wundheilung eingesetzt…” Dawniej był używany przy zaburzeniach trawiennych, schorzeniach układu moczowego, jako środek napotny, a zewnętrznie do pobudzania gojenia ran. Młode pąki kwiatowe (głąbiki) można przygotowywać jak główki karczocha (gotowanie, marynowanie) i spożywać.
W pracach z XIX i początku XX wieku wśród składników korzenia Carlina acaulis L. wymieniano inulinę, wapń, olejek lotny, substancje gorzkie i żywicę.
Dr Czarnowski (1905 r.) napisał: “ działa podniecająco n narząd trawienia (żołądek) i na nerwy, dalej napotnie, moczopędnie, roztwarzająco; w większych dawkach sprawia rozwolnienie i wywołuje wymioty.” Korzeń (…) w odwarze lub zalany winem służy jako środek pobudzający działanie żołądka przy zaflegmieniach i nieżytach i podniecający układ czulcowy (nerwowy). Zewnętrznie używa się odwaru korzenia kąsinowego do okładów na rany".”
A. Oertel i E. Bauer (1942 r.) zalecili korzeń dziewięćsiłu w leczeniu obrzęków, chorób pasożytniczych, chorób nerek i żołądka, w postaci wyciągu na winie lub spirytusie.
Dawki i preparaty korzenia kąsiny są różne, zależnie od autora. 15-30 g korzenia rozdrobnionego zalać 1/2 l wody, zagotować, odstawić do naciągnięcia. Stosować do przemywania, płukania, okładów. Doustnie pić 1-2 łyżki wywaru 2-3 razy dziennie.
Sproszkowany korzeń: 2 razy dziennie po szczypcie lub na koniec noża proszku wsypać do filiżanki wrzącej wody, wypić. Czasem zaleca się dwie szczypty sproszkowanego korzenia na szklankę wrzącej wody; przyjąć w trzech porcjach w ciągu dnia. Nalewka na alkoholu 60-70% 1:5 – 2-3 razy dziennie po 15-20 kropli. Korzeń zagotowany w winie (1 łyżka na szklankę wina) zażywać łyżkami 3-4 razy dziennie przy chorobach układu moczowego i niestrawności, dla pobudzenia apetytu.
Do składników kąsiny należą: żywica o smaku gorzko-ostrym, olejek eteryczny (karlinoksyd, karlinen), garbniki, inulina (20%), fenolokwasy (chlorogenowy, kawowy, syryngowy, cynarowy), fitosterole, kwercetyna, apigenina, luteolina.
Działanie: przeciwbakteryjne, żółciopędne, moczopędne, napotne, pobudzające gojenie ran, wzmagające trawienie, apetyt i przemianę materii. Carlinoxide zawarty w surowcu hamuje rozwój gronkowców i wielu innych opornych na antybiotyki bakterii. Jest to fitoncyd.
Dziewięćsił był dawniej lekiem oficjalnym. Farmakopea Genewska – Pharmacopoea Genevensis z 1780 r. obejmuje Radix Carlina - La Carline (Carlina acaulis Linne). La Carline, Carlina (syn. Chamaeleon albus) znajdziemy także w Pharmacopoea Parisiensis z 1758 r. i Pharmacopoea Edinburgensis z 1761 r.
![carlina_acaulis [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/carlina_acaulis800x6002_thumb22.jpg "carlina_acaulis [800x600]")
Dziewięćsił bezłodygowy, kąsina – Carlina acaulis L., Olchowiec, Beskid Niski, sierpień 2008 r.
Konwalijka dwulistna (majownik dwulistny) – Maianthemum bifolium (Linne) F.W. Schmidt = (w starych systemach – Convallaria bifolia Linne, co nie oznacza konwalii majowej!!!, tylko konwalię dwulistną, obecnie nazwa nie jest stosowana i roślina stanowi odrębny rodzaj Maianthemum, czasem zapisywany z długim “j” – Majanthemum) jest rośliną wieloletnią, dorastającą do 15 cm wys, należącą do rodziny liliowatych – Liliaceae. Występuje w lasach. Kwitnie w maju i czerwcu. Owocem jest wiśniowa jagoda. Kłącze cienkie, poziomo ustawione. Łodyga wzniesiona, dwulistna. Liście sercowato-jajowate. Kwiatostan jest groniasty. Kwiaty białe, z okwiatem 4-krotnym. Surowcem zielarskim jest ziele – Herba Maianthemii, zbierane w czasie kwitnienia.
![maianthemum [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/maianthemum800x6002_thumb22.jpg "maianthemum [800x600]") ![konwalijka_dwulistna (1) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/konwalijka_dwulistna1800x6002_thumb22.jpg "konwalijka_dwulistna (1) [800x600]")
![konwalijka_dwulistna (3) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/konwalijka_dwulistna3800x6002_thumb22.jpg "konwalijka_dwulistna (3) [800x600]") ![konwalijka_dwulistna [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/konwalijka_dwulistna800x6002_thumb22.jpg "konwalijka_dwulistna [800x600]")
Konwalijka dwulistna – Maianthemum bifolium (L.) F.W. Schmidt; Nadwarciański Park Krajobrazowy oraz Beskid Niski, maj 2009 r.
Nie mylić z konwalią majową – Convallaria majalis L., opisaną pod adresem: https://rozanski.li/?p=1184
Konwalijka w Szwajcarii znana pod nazwami: Zweiblättrige Schattenblume, fr. Maiantheme a deux feuilles, ital. Gramigna di Parnasso, retorom. Majanta da dus fegls
Konwalijka dwulistna zawiera saponiny i glikozydy nasercowe (furostanol, spirostanol) , dlatego jest silna w działaniu. Dawkować ostrożnie i z rozwagą, aby nie wywołać zatrucia. Do stosowania tylko dla wytrawnych fitoterapeutów.
Ziele konwalijki suszyć w temperaturze do 50 stopni C, najlepiej w lekko ogrzanym piekarniku. Długie suszenie sprowadza duże straty składników aktywnych.
Działanie: wyraźnie moczopędne i przeciwobrzękowe; zwiększanie siły, amplitudy i szybkości skurczu mięśnia sercowego, pogłębiające rozkurcz mięśnia sercowego; zwiększające objętości wyrzutowej serca; wykrztuśne; antyseptyczne, wzmagające oczyszczanie dróg oddechowych.
Wskazania: obrzęki na tle niewydolności krążenia; skąpomocz; kaszel suchy w przebiegu zapalenia płuc i oskrzeli z zaburzeniami rytmu serca.
Dawkowanie:
Nalewka z ziela konwalijki – Tinctura Maianthemii: 1 część ziela na 5 części alkoholu 60%, macerować 7 dni, przefiltrować. Zażywać 2 razy dziennie po 5 ml przez 1 tydzień, następnie 1 raz dziennie 5 ml przez 1-2 miesiące. Powtarzać 1 raz na kwartał lub wymienić na inny surowiec. Przy zapaleniu płuc i oskrzeli: 2-3 ml 3 razy dziennie na syropie lub miodzie.
Napar konwalijkowy – Infusum Maianthemii: 5 g rozdrobnionego surowca na 150-200 ml wrzącej wody; parzyć 30 minut, przecedzić. Zażywać 3 razy dziennie po 1-2 łyżki przez tydzień, potem 1 łyżka naparu 3 razy dziennie. Przy nieżycie układu oddechowego z miodem lub syropem.
Ostatnio na forum zielarskim spostrzegłem wpis Arte, że nie opisałem na stronie śledziennicy. Jakże byłem zdziwiony tym faktem, szczególnie, że używam śledziennicę w leczeniu nowotworów, chorób układu limfatycznego, skórnego i w kuracjach odtruwająco-wzmacniających. Od wielu lat, co roku zbieram ziele śledziennicy i przetwarzam w rozmaity sposób. Śledziennicę dostarczają mi również droga ciocia Ela z wujkiem Krzysiem, których pozdrawiam 🙂
 Śledziennica zebrana do koszyka; kwiecień 2009 r., Brzezówka k. Tarnowca.
W latach 90. stwierdziłem, że wyciągi ze świeżej śledziennicy hamują rozwój komórek tumorowych in vitro. W latach późniejszych odnalazłem publikacje zagraniczne, które te dane potwierdziły.
Śledziennica skrętolistna (szwajc. Wechselblättriges Milzkraut; Dorine a feuilles alternes; ital. Erba milza comune; retorom. Erva d’aur) – Chrysosplenium alternifolium L. z rodziny skalnicowatych – Saxifragaceae jest rośliną wieloletnią, preferującą cieniste lasy liściaste, mokradła, wilgotne zarośla. Spotkać ją można w olsach, łęgach nadrzecznych, miejscami występuje masowo. Roślina jest żółtozielona, dlatego rzuca się w oczy w okresie wiosennym. Możliwe jest uprawianie śledziennicy w ogrodzie, w miejscu podmokłym i zacienionym. Kwitnie od marca do maja. Wytwarza kłącza pełzające, z rozłogami. Liście przyziemne nerkowate, okrągłonerkowate, brzegiem karbowano-wrębne, długoogonkowe. Liście wyżej położone, łodygowe również okrągławonerkowate, z wąskimi wcięciami. Liście przykwiatowe żółtawe. Kwiaty żółte; kielich 4działkowy, żółty; pręcików 8. Owocem jest torebka 1-komorowa. Dorasta do 15 cm wys., przeciętnie 10 cm wys. Kwiaty zapylane przez ślimaki i małe chrząszcze.
W centralnej części Szwajcarii występuje śledziennica naprzeciwlistna – Chrysosplenium oppositifolium L. (szwajc. Gegenblättriges Milzkraut; fr. Dorine a feuilles opposees; ital. Erba milza con foglie opposte), o liściach sercowatych. Posiada podobne właściwości lecznicze.
Składniki aktywne: fitosterole, kwas kawowy, kwercetyna, chryzosplenol B (3,3″,6,7-tetramethoxy- 4″,5-dihydroxyflavone), C, D i E, penduletyna (3,6,7-trimethoxy-4″,5-dihydroxy flavone), olejek eteryczny, kwas elagowy, glikozydy fenolowe arbutynowe. Glikozydy flawonoidowe śledziennicy noszą nazwę chryzosplenozydów.
Surowcem leczniczym jest kwitnące ziele, czasem wyjmowane z ziemi wraz z kłączem – Herba Chrysosplenii cum radicibus, szybko opłukiwane i suszone w cieniu lub ogrzanym piekarniku do 50 stopni C. Cenne jest także świeże ziele z którego sporządzany jest sok, macerat, intrakt i nalewka. Świeże ziele śledziennicy roztarte z olejem lnianym i masłem daje papkę cenną w leczeniu suchych wyprysków, atopowego zapalenia skóry, łuszczycy, oparzeń, owrzodzeń, odleżyn i paprzących się ran.
Działanie: moczopędne, żółciopędne, przeciwzapalne, odtruwające, odżywcze, przeciwwysiękowe, przeciwnowotworowe, cytotoksyczne, antywirusowe, estrogenne. Chrysosplenozydy mają właściwości antywirusowe i antytumorowe (przeciwrakowe). Wyciągi ze śledziennicy aktywują układ odpornościowy, szczególnie limfocyty.
Wyciąg z ziela śledziennicy na winie czerwonym wytrawnym hamuje obrzęk i stan zapalny jajników, jąder, macicy i jajowodów. Zmniejsza stan zapalny i obrzęk prostaty. Sproszkowane ziele i ekstrakt suchy, sok, macerat ze śledziennicy hamują łysienie przez wpływ antyandrogenny. Działanie estrogenne i odtruwające pomaga w leczeniu trądzików. Wodne wyciągi z ziela wzmagają diurezę, przyczyniają się do rozkurczu dróg moczowych i odkażają układ moczowo-płciowy. Napar z ziela zmniejsza obrzęk i ból śledziony oraz wątroby, normalizuje trawienie. Wyciąg alkoholowy i mocny napar z ziela śledziennicy powoduje zmniejszenie obrzęku węzłów chłonnych i szybsze oczyszczenie układu limfatycznego z zalegających antygenów.
Wskazania: choroby śledziony, stany zapalne wątroby; choroba nowotworowa; infekcje wirusowe; zakażenia układu moczowego, stany zapalne narządów płciowych; przerost gruczołu krokowego;schorzenia skórne na tle zaburzeń hormonalnych i metabolicznych; kuracje odtruwające i odżywcze za pomocą ziół; niedokrwistość; obrzęki limfatyczne i węzłów chłonnych; kamica żółciowa i moczowa; plamice naczyniowe. Zewnętrznie: trudno gojące się rany i wypryski. Maseczka z ziela korzystnie działa przy łuszczycy i trądziku różowatym (papka roślinna z olejem lnianym lub tranem). Świeże ziele śledziennicy utarte z glinką w formie papki na skórę łojotokową, z rozszerzonymi naczyniami krwionośnymi i porami, z uporczywymi wypryskami i liszajami.
Napar z ziela śledziennicy – Infusum Chrysosplenii: 1-2 łyżki suchego rozdrobnionego ziela lub 4 łyżki świeżego zmielonego ziela zalać 1 szklanką wrzącej wody. Po 30 minutach przecedzić. Pić 2 razy dziennie po 1 szklance, przez 1 miesiąc. Powtarzać co kwartał. Przy stanach zapalanych układu moczowego co 6 godzin 1 szklanka naparu przez 1 tydzień.
Nalewka ze śledziennicy – Tinctura Chrysosplenii: 1 część suchego lub świeżego rozdrobnionego ziela zalać 5 częściami alkoholu 40-60% lub wina wytrawnego czerwonego. Odstawić na 2 tygodnie, przecedzić. Nalewkę na wódce zażywać 2 razy dziennie po 5-10 ml. Nalewkę na winie: po małym kieliszku 1 raz dziennie. Kuracja nalewkami trwa 1 miesiąc, powtarzać co kwartał.
Macerat śledziennicowy – Maceratio Chrysosplenii: 1 szklankę zmielonego świeżego ziela zalać 1 szklanką wody zdrojowej lub przegotowanej. Odstawić na 6-8 godzin, przecedzić. Na każdą szklankę uzyskanego maceratu dać 1 szklankę wódki lub rumu, wymieszać, zakręcić w butelkach z ciemnego szkła lub przechowywać w ciemnym miejscu. Zażywać podobnie jak nalewkę.
Mazidełko: świeże ziele śledziennicy zmielić na papkę. Na każdą łyżkę takiej papki dać 1 łyżeczkę tranu i 1 łyżeczkę oleju lnianego, ucierać. Dodać parę kropel olejku cedrowego lub herbacianego i 1/2 łyżeczki nalewki nagietkowej. Przechowywać w lodówce. Stosować do okładów na trudno gojące się rany i owrzodzenia, wypryski. Bardzo dobrze sprawdza się również balsam Szostakowskiego wymieszany z papką z ziela śledziennicy w proporcji 1 część śledziennicy na 2 części balsamu Szostakowskiego. Stosować na owrzodzenia żylakowate, oparzenia i rany. Do takiego Balsamu dla wzmocnienia działania gojącego i poprawy właściwości rozsmarowania można dodać nieco oleju z rokitnika, oleju lnianego lub tranu czystego.
 
Śledziennica skrętolistna – Chrysosplenium alternifolium Linne, Brzezówka k. Tarnowca; kwiecień 2009 r.
Rodzaj Salsola – solanka zaliczany jest do rodziny komosowatych – Chenopodiaceae. Salsola ruthenica Iljin (szwajc. Kali-Salzkraut; fr. Soude; ital. Salsola erba cali) występuje dziko w Szwajcarii. Wiele gatunków Salsola występuje w centralnej części Azji, ponadto w Europie Południowej i Południowo-Wschodniej.
Gatunki z rodzaju solanka, np. Salsola ruthenica, Salsola richteri, Salsola soda, Salsola arbuscula, Salsola kali zawierają alkaloid salsolinę i salsolidynę. Alkaloidy te rozszerzają naczynia krwionośne i obniżają ciśnienie tętnicze krwi. Wpływają też uspokajająco i przeciwhistaminowo i antyalergicznie. Nie osłabiają czynności serca. Do lecznictwa wprowadzono nawet chlorowodorek salsoliny – Salsolinum hydrochloricum, podawany w dawce maksymalnej jednorazowej 100 mg, maksymalniej dziennej – 300 mg. Z ziela można przygotować nalewkę (na zimno, alkoholem 60-70%) i intrakt (alkohol gorący). 1 część surowca rozdrobnionego powinna być zalana 5 cz. alkoholu. Po 7 dniach przefiltrować. Zażywać 3 razy dziennie po 2-3 ml.
Wskazania: nadciśnienie, nerwice wegetatywne w przebiegu nadciśnienia, pomocniczo w leczeniu chorób alergicznych z astmą i przyspieszonym oddechem. Kuracja preparatami solanki trwa do 1 miesiąca, co daje długotrwałe obniżenie ciśnienia krwi, pomimo odstawienia leku. Preparaty wymagają dokładnego dawkowania. Przedawkowane są niebezpieczne.
Solanka kolczysta Salsola cali należy do tzw. biegaczy stepowych, czyli roślin, które po wydaniu owoców z nasionami są wyrywane przez wiatr z korzeniami i wleczone po powierzchni stepu. Następuje wówczas rozsiewanie nasion.
W Polsce występują: solanka kolczysta – Salsola kali L. (nad Bałtykiem), solanka sodowa – Salsola soda L., solanka ruska – Solanum ruthenica Iljin i solanka pagórkowa – Salsola collina Pallas.
|
|
![carlina_acaulis [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/carlina_acaulis800x60022.jpg "carlina_acaulis [800x600]")
![maianthemum [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/maianthemum800x60022.jpg "maianthemum [800x600]")
![konwalijka_dwulistna (1) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/konwalijka_dwulistna1800x60022.jpg "konwalijka_dwulistna (1) [800x600]")
![konwalijka_dwulistna (3) [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/konwalijka_dwulistna3800x60022.jpg "konwalijka_dwulistna (3) [800x600]")
![konwalijka_dwulistna [800x600]](https://rozanski.li/wp-content/uploads/2010/04/konwalijka_dwulistna800x60022.jpg "konwalijka_dwulistna [800x600]")
Najnowsze komentarze