|
|
Rodzaj złoć – Gagea należy do rodziny liliowatych – Liliaceae. W Polsce rozpowszechnione są gatunki: złoć żółta (niem./szwajc. Wald Gelbstern; fr. Etoile jaune commune; ital. Cipollaccio stellato; retorom. Staila melna da guaud) – Gagea lutea (Linne) Ker-Gawler = Gagea sylvatica (Persoon) Loudon, złoć łąkowa (niem. Wiesen-Gelbstern; fr. Etoile jaune des pres; ital. Cipollaccio dei prati; retorom. Staila melna da pra) – Gagea pratensis (Persoon) Dumortier, złoć mała (Kleiner Gelbstern; Etoile jaune naine; Cipollaccio minore; Staila melna pitschna) – Gagea minima (L.) Ker-Gawler i złoć polna (Acker Gelbstern; Etoile jaune velue; Cipollaccio dei campi; Staila melna d’er) – Gagea villosa (M.Bieb.) Sweet = Gagea arvensis (Persoon) Dumortier.
W Szwajcarii znajdziemy gatunki: Gagea lutea (L.) Ker Gawl., Gagea fragifera (Vill.) Ehrhart, Bayer et G.Lopez, Gagea villosa (M.Bieb.)Sweet, Gagea saxatilis (Mertens et W.D.J.Koch) Schultes et Schultes f., Gagea minima (L.) Ker Gawl., Gagea pratensis (Pers.)Dumort.
Złocie mają liście równowąskie, podobne do liści traw. Kwiaty żółte. Wytwarzają cebule. Kwitną od marca do początku maja.
Ziele i cebulki złoci zawierają laktony i saponiny. Do laktonów należą: tulipalina A (C5H6O2) i B oraz glikozydy tulipozyd A (C11H18O8) i B. Tulipalina A (tulipalin A) to alpha-Methylene-gamma-butyrolacton.
Tulipozyd A
Tulipalina A
Tulipozyd i tulipalin działają wykrztuśnie i wzmagająco na wydzielanie gruczołów trawiennych. Pobudzają odruch nabłonka migawkowego. Są cytotoksyczne i onkostatyczne. Mają właściwości fitoncydów, czyli substancji o działaniu antybakteryjnym, pierwotniakobójczym i przeciwgrzybiczym. Tulipozyd w większych dawkach działa halucynogennie i drażniąco na przewód pokarmowy i układ wydalniczy.7
Sok złoci w kontakcie ze skórą może powodować kontaktowe zapalenie skóry (dermatitis).
Stosowanie preparatów ze złoci wymaga rozwagi i ostrożności. Nie można stosować ich w dowolnych dawkach i w czasie ciąży. Składniki złoci są dla niektórych ludzi alergenami.
Wskazania: nieżyt gardła i zakażenia zatok; infekcje górnych dróg oddechowych; mikozy i bakteriozy przewodu pokarmowego; infekcje skóry (zakażenia bakteryjne); kaszel, chrypka’ zakażone rany, liszaje.
Sposób użycia.
1 część suchego ziela z kwiatami zalać 5 częściami alkoholu 40%, pozostawić na 7 dni, przefiltrować. Na każdą część uzyskanej nalewki złociowej dać 1 część miodu, wymieszać. Zażywać po 2 łyżeczki-1 łyżce 2-4 razy dziennie.Nalewką przemywać bakteryjne lub wirusowe schorzenia skórne. Maść na świeżym zielu roztartym z masłem i tranem nadaje sie do leczenia trudno gojących się ran, szczególnie zainfekowanych bakteriami i grzybami. 1 część papki roślinnej rozcierać z 3-5 częściami podłoża masło+tran.
Gdy byłem studentem, wraz z kilkoma przyjaciółmi otrzymaliśmy od dziekana wydziału pomieszczenie piwniczne do celów laboratoryjnych na potrzeby sekcji chemotaksonomii i fitochemii koła naukowego. Opiekunem naszej sekcji był doskonały dydaktyk i naukowiec dr Lesław Pilc, którego serdecznie pozdrawiam. Doktorowi Pilcowi zawdzięczam tak wiele, że trudno to wyrazić słowami; wspaniały Człowiek.
Podczas porządkowania uzyskanych pomieszczeń piwnicznych znalazłem wiele starych odczynników i sprzętów, niektóre były z lat 50. i 60. Wśród tajemniczych gąsiorków (np. z bromem) i butelek znalazła się chinolina. Dotąd znałem chinolinę jedynie z teorii i opisów, wówczas mogłem ją powąchać, a nawet spróbować. Od razu, gdy otwarłem zalakowaną zakurzoną butelkę z chinoliną uderzył mnie zapach, trochę skojarzył mi się z płynem do konserwowania podkładów kolejowych, po części z chinoksyzolem, który znałem w dzieciństwie (do odkażania). Chinolina (benzopirydyna) to wspaniała substancja, stanowiąca podstawę do syntezy dla ogromnej liczby leków. Jest to związek heterocykliczny o wzorze sumarycznym C9H7N, w postaci żółtawej, a w miarę starzenia (światło, tlen) coraz ciemniejszej (wreszcie prawie czarnej) cieczy o silnym zapachu i ostrym smaku, naftowo-smołowym. Występuje w smole pogazowej i ropie naftowej.
chinolina = Quinoline; otrzymana w 1834 r. przez Friedlieb Ferdinand Runge (1794–1867), ze smoły węglowej w wyniku destylacji.
Czysta chinolina także była kiedyś lekiem, do początku XX wieku. Rozcieńczano ją spirytusem, eterem, acetonem, olejami i używano do smarowania skóry przy zakażeniach bakteryjnych i grzybiczych (mikozy). Chinolina posiada silne właściwości bakteriobójcze, bakteriostatyczne i fungistatyczne, ponadto pierwotniakobójcze. Zabija roztocze, pajęczaki i owady pasożytnicze. Najczęściej były używane roztwory 5% chinoliny. Wcierane w skórę działają przeciwbólowo, chłodząco i znieczulająco, dlatego zwrócono na nią uwagę. Drobnoustroje zabija w roztworze 1%. Przeciwgnilnie działa przy stężeniu 1:10 000. Chinolina stała się w dawnej medycynie środkiem antyseptycznym w leczeniu zakażonych ran jak i w profilaktyce infekcji zranionej skóry.
Chinolinę stosowano też doustnie, jednakże nie przyjęła się jako lek z powodu smaku i zapachu. Podana doustnie obniża ciepłotę ciała, ale wywołuje odbijanie się, nudności i wymioty, szczególnie w wysokich dawkach (2-3 g). Przeciętne dawki lecznicze chinoliny wynosiły 1-1,5 g, jako środek przeciwgorączkowy, przeciwbólowy, żółciopędny i antybakteryjny. Podawano ja przy durze brzusznym, nerwobólach i reumatyzmie. Roztwór 5% na etanolu z wodą (1:1) służył do pędzlowania zmian przy błonicy. Z tego względu, że chinolina była kłopotliwa w dawkowaniu jako ciecz, dokonano syntezy winianu chinoliny – Chinolinum tartaricum – krystaliczna substancja, podawana w dawce 0,5-1,5 g dziennie jako lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy.
Środkiem obniżającym ciepłotę ciała u chorych gorączkującym jest kairyna = kairine (kairinum), wprowadzona do lecznictwa w 1882 r., która pod względem chemicznym stanowi wodzian oxychinoletylu. W lecznictwie używano chlorek kairyny w dawce 0,5-1 g kilka razy dziennie, przy czym nie przekraczano 5 g w ciągu doby.
Pochodną chinoliny jest chinina i kwas fenylocynchoninowy (atofan). Atofan zwiększa wydalanie kwasu moczowego z ustroju i zmniejsza stany zapalne oraz dolegliwości bólowe w przebiegu artretyzmu (dna). Kwas fenylocynchoninowy podawany był doustnie po 500 mg 2-3 razy dziennie.
Pochodną chinoliny jest cynchokaina (cynchocainum hydrochloricum), która w postaci maści, roztworu i żelu 0,05-1% działa silnie znieczulająco miejscowo.
Strukturę chinoliny mają też pochodne 8-hydroksychinoliny. Znany jest Vioform, czyli kliochinol, o działaniu pierwotniakobójczym, antybakteryjnym i przeciwgrzybiczym.
Proste związki chinoliny wyszły z użycia, bowiem przedawkowane powodowały wymioty, methemoglobinemię, a nawet zapaść z sinicą. Należy jednak pamiętać, że współczesne leki przeciwgorączkowe w nadmiernych dawkach również są toksyczne. Zatem większych osiągnięć w farmakologii nie uzyskano, zresztą niby-współczesne środki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe mają swoją genezę również w XIX wieku, np. paracetamol.
Fosfor (P), phosphorus jest pierwiastkiem o temp. topnienia 44,1 stopni C, temp. wrzenia 280,5 stopni C. Występuje w kilku odmianach alotropowych: fosfor biały, czerwony, żółty, fioletowy, czarny. Fosfor biały jest substancją bezbarwną, miękką i przeświecającą, przypominającą wyglądem wosk. Pod wpływem światła żółknie. Nie rozpuszcza się w wodzie, słabo rozpuszczalny w spirytusie (1:350), łatwiej w oleju tłustym (2:100); dobrze rozpuszczalny w dwusiarczku węgla, benzenie, czy chlorku siarki.. Wykazuje powinowactwo do tlenu. Przechowywany jest pod wodą, w światłoszczelnych pojemnikach. Podczas rozdrabniania i odcinania kawałków fosforu należy zachować dużą ostrożność, bo wskutek tarcia łatwo zapala się. Świeci w ciemności (chemiluminescencja). Fosfor biały przy ogrzewaniu i narażeniu na działanie światła przechodzi w odmianę czerwoną, która jest trwała i zapala się w wyższej temperaturze (240 stopni C). Fosfor czerwony w przeciwieństwie do fosforu białego nie jest trujący i nie wywołuje oparzeń skóry.
W medycynie zastosowanie znalazł fosfor biały i żółty (fosfor żółty to tak naprawdę fosfor biały, który zawiera odmianę czerwoną, ale w niewielkiej ilości).
Fosfor czerwony nie wykazuje aktywności farmakologicznej. Nie rozpuszcza się też w rozpuszczalnikach używanych powszechnie w lekach, jest trudno przyswajalny, dlatego nie miał znaczenia w terapii.
Od początku wiedziano, że fosfor biały i żółty nieumiejętnie i w zbyt dużych dawkach zastosowany jest bardzo niebezpieczny, a w dawce 100 mg może sprowadzić śmierć. W zbyt dużych dawkach, począwszy od 50 mg powoduje ostre zapalenie błony śluzowej przełyku, żołądka i jelit, krwawe wymioty (wymiociny świecą w ciemności) i biegunki, silne bóle brzucha, zapaść (collapsus), porażenie naczyń jelitowych, zwyrodnienie i stłuszczenie narządów (nacieki na sercu, wątrobie, nerkach, w mięśniach szkieletowych), zmiany martwicze i autolizę tkanek. Zatrucie fosforem objawia się również obrzękiem wątroby, żółtaczką, zanikiem żółtym wątroby, hiperglikemią wskutek uwalniania rezerw glikogenowych, ketozą, kwasicą krwi, wzrostem stężenia leucyny i tyrozyny w moczu (wręcz krystalizacja), majaczeniami, białkomoczem, zanikiem i martwicą kanalikiem nerkowych. Zatrucie kończy się zgonem w ciągu 3-4 dni, przy czym czasem spostrzegano po 3 dniach pozorną poprawę zatrutego, a potem nadchodził okres objawów jelitowych, których finałem była zapaść. Przy zatruciu fosforem następują procesy kataboliczne białek, ale niezupełne, do peptonów i amin, uwalniania kwasów do krwi przy deaminacji. Zatrutym fosforem podawano siarczan miedzi (100 mg kilka razy dziennie) dla wywołania wymiotów i neutralizacji trucizny. Stosowano także płukanie żołądka 0,2% roztworem nadmanganianu potasu.
Fosfor to silny i skuteczny środek anaboliczny. Nasila procesy asymilacji, hamuje przemiany dysymilacji (katabolizmu). Jest inhibitorem procesów utleniania materiałów energetycznych. Pod wpływem fosforu tkanki gromadzą więcej tłuszczu, białek, wody, soli mineralnych. Chrząstki i kości szybciej podlegają regeneracji. Masa i gęstość tkanki kostnej oraz mięśniowej wzrastają. Przyrasta masa ciała. W kościach obserwowano lepszą mineralizację. Zanikały objawy krzywicy i osteomalacji. Po podaniu fosforu postrzegano wyraźny wzrost liczby erytrocytów i większy poziom hemoglobiny.
Wskazaniami do stosowania fosforu były: krzywica (rachitis), rozmiękczenie kości (osteomalacia), złamania kości, wychudzenie, utrata masy mięśniowej i kostnej.
Dawki: 1 mg do 3 razy dziennie, najczęściej w tranie, oleju roślinnym, w pigułkach lukrecjowych. Maksymalnie 0,003 g dziennie.
Rp. Phosphori 0,01
Ol. jecoris aselli 90,0 (tran)
D.S. Rano i wieczorem 1 łyżeczka mikstury, przy krzywicy i złamaniach.
Rp. Phosphori 0,01
Olum Jecoris aselli 100,0
Łyżeczka płynu 1-2 razy dziennie, przy zaburzeniach kostnych.
Lekarze starej medycyny nie wiedzieli o znaczeniu witaminy D w leczeniu krzywicy. Z praktyki wiedzieli, że tran (zawierający naturalną witaminę D) w połączeniu z fosforem działa lepiej leczniczo przy krzywicy niż fosfor rozpuszczony w olejach roślinnych oczyszczonych.
W czasie menstruacji u kobiet zmienia się tempo i charakter wielu reakcji biochemicznych. Jedną z przyczyn są oczywiście wahania poziomów hormonów, które zapewniają istnienie i przebieg miesiączkowania, ale równocześnie oddziałują na przemianę materii i czynności wielu narządów. W XIX wieku substancje, które pojawiają się i działają w okresie miesiączki nazywano menotoksynami, czyli jadami menstruacyjnymi. Nie potrafiono wyodrębnić tych związków, ani ustalić ich charakteru chemicznego. Spostrzegano jednak ich wpływ na otaczające środowisko: zwierzęta, rośliny, zachowanie miesiączkującej kobiety, a nawet innych członków rodziny. Twierdzono, że owe menotoksyny wydzielane są z potem i łojem, krwią miesiączkową, moczem, a nawet powietrzem wydychanym. Uważano, że menotoksyny powodują usychanie roślin, szybsze więdnięcie kwiatów ciętych, przyspieszanie kwaśnienie mleka, przyspieszanie fermentacji wina, a potem kwaśnienie tego wina. Zwierzęta wykazywały niepokój, a sama kobieta pod ich wpływem stawała się nerwowa i drażliwa. Dziś wiemy, że chodzi tutaj o hormony i przemiany tych hormonów oraz metabolity, które powstają podczas ich syntezy. Część tych metabolitów jest rzeczywiście wydalana i wydzielana w pocie, łoju, czy moczu. Należy jednak podkreślić, że nie znamy do końca wszystkich zmian fizjologicznych i mechanizmów jakie zachodzą podczas menstruacji.
Seler zwyczajny – Apium graveolens Linné (Umbelliferae) zawiera we wszystkich organach olejek eteryczny bogaty w D-limonen (do 60%), D-selinen (10%), sedanolid (2-3%), bezwodnik kwasu sedanowego (0,5%), gwajakol, alfa-terpineol, dihydrokarweol i transkarweol. Korzeń zawiera 0,2-0,4%, a owoce do 5% olejku eterycznego. Istotnymi składnikami czynnymi są również kumarynowce, flawonoidy (apiina), związki acetylenowe, kwas chlorogenowy, inozytol, mannitol, kwas masłowy i walerianowy i ich estry. O właściwościach napotnych, moczopędnych i wypłukujących piasek moczowy napisał Hippokrates (ok. 460-377 p.n.e.), potem Paracelsus (1493-1541) i Lonicerus (1528-1586). Hildegarda (1098-1179) przypisywała selerowi właściwości oczyszczające żołądek. Weinamnn (1737 r.) i Haller (1755 r.) opisali seler jako afrodyzjak. Obecnie wiadomo, że wyciągi z selera działają odkażająco na drogi moczowe, moczopędnie, przeciwobrzękowo, napotnie, wzmagają usuwanie zbędnych i szkodliwych metabolitów oraz pobudzają wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego, ułatwiając trawienie i przyswajanie składników pokarmowych. Regularnie spożywany korzeń selera zapobiega zaparciom. Świeży tarty korzeń (150-200 g dziennie) jak i sok z selera (50-100 g dziennie) nadają się doskonale do kuracji odtruwających organizm.
Furanokumaryny mogą uaktywniać fotosensybilizację skóry. Nie należy podawać przetworów z selera kobietom ciężarnym i w czasie laktacji. Poprzez zwiększanie ukrwienia jamy brzusznej i narządów płciowych preparaty selerowe mogą wpływać na intensywność krwawień miesiączkowych.
Napar selerowy – Infusum Apii: 5-10 g rozdrobnionych owoców lub 20 g świeżego tartego korzenia zalać 100 ml wrzącej wody; odstawić pod przykryciem na 30 minut, przecedzić. Wypić w ciągu dnia 100-200 ml naparu małymi porcjami.
Nalewka selerowa – Tinctura Apii: 1 część świeżego rozdrobnionego korzenia lub rozdrobnionych owoców zalać 3 częściami alkoholu 40-60%, wytrawiać 7 dni, przefiltrować. Zażywać 3 razy dziennie po 5 ml w 100 ml wody.
Sok selerowy, nalewka i macerat selerowy zastosowane na skórę wpływają wybielająco, przeciwplamiczo, antyseptycznie, pojędrniająco, nawilżająco i odżywczo. Można stosować przemywanie, maseczki, okłady na skórę. Preparaty selerowe polecam do pielęgnowania cery trądzikowej, zmęczonej, pomarszczonej, z przebarwieniami, zatrutej i zniszczonej zbiegami dermatologicznymi.
Tak sobie ostatnio myślałem o wilżynie, dlatego ponownie o niej napiszę.
Wilżyna ciernista – Onónis spinósa Linné (syn. O. vulgaris Rouy) i wilżyna bezbronna – Ononis arvensis Linné (syn. Ononis hircina Jacquin) z rodziny motylkowatych – Papilionaceae, mają podobne właściwości lecznicze i skład chemiczny. Surowcem jest korzeń i ziele wilżyny – Radix et Herba Oninidis, przy czym farmakopealnym (Pharmacopoeia Regni Poloniae 1817 r.) surowcem jest tylko Radix Ononidis, czyli korzeń lisiego ogona (korzeń stalownika). Moczopędne właściwości wilżyny ciernistej były opisane przez Pedanios’a Dioscurides’a (ok. 40-90 r.) i Plinius’a (23-79 r.). Potem zastosowanie wilżyny w leczeniu chorób nerek i pęcherza moczowego i zatruć krwi opisał Pietro Andrea Gregorio Mattioli, czyli Matthiolus (1501-1577). Na początku XX wieku do sporządzenia aptecznego odwaru brano 5-15 g rozdrobnionego korzenia na 180 ml wody. Korzeń gotowano 5-10 minut. Odwar należało spożyć w ciągu dnia, pijąc małymi porcjami. Dr M.T. Schnirer (1927 r.) polecał spożywanie sproszkowanego korzenia wilżyny w dawce 1-2,5 g 3 razy dziennie. Dr G. Madaus (1935 r.) zalecał przetwory z wilżyny w leczeniu kamicy nerkowej i pęcherzowej.
Obecnie preparaty z wilżyny są wykorzystywane z powodzeniem w leczeniu stanów zapalnych nerek i pęcherza moczowego, skąpomoczu, obrzęków, nadciśnienia, przewlekłych chorób skóry i metabolicznych, do profilaktyki kamicy moczowej oraz kuracji odtruwających. Obecnie zalecane dawki oficjalne wynoszą 6-12 g surowca, w przetworach. Nie ma jednak ryzyka przedawkowania wilżyny. W dostępnej literaturze nie znalazłem opisów przypadków zatrucia lub objawów ubocznych. Osobiście stosowałem odwar sporządzony z 2 łyżek surowca na 2 szklanki wody, który poddawałem gotowaniu przez 5 minut. Odwar stosowałem w dawce 100 ml 4 razy dziennie. Dr Roeske (1955 r.) zwraca uwagę, że wilżynę można stosować w stanach zapalnych nerek bez obawy przed drażniącym działaniem. Z uwagi na to, że zwiększa wydalanie chlorku sodu i metabolitów azotowych warto polecać wilżynę do fitoterapii reumatyzmu i artretyzmu.
D składników czynnych wilżyny należą olejek eteryczny (korzeń 0,1-0,2%, ziele 0,05%) bogaty trans-anetol, karwon i mentol; glikozyd flawonowy ononina (glukoza + 4-metylo-7-4-dwuhydroksyizoflawon), formononetyna, alkohol II-rzędowy – onokol, garbniki, sole mineralne (10%), trójterpen (onocerol = ononol), beta- i alfa-amyryna, fitosterole (beta-sitosterol), fenolokwasy. Wyciągi z wilżyny działają również estrogennie i antyandrogennie, co może zostać wykorzystane w leczeniu przerostu gruczołu krokowego, hiperandrogenizmu (hirsutyzmu u kobiet) oraz trądziku różowatego, pospolitego u kobiet i trądziku sterydowego (w tym również dermatozy okołoustnej). Korzystne jest łączenie wilżyny z owocem jałowca, liściem ortosyfonu, rabarbarem, owocem czarnuszki, zielem wierzbówki (wierzbownicy), liściem mącznicy, liściem borówki, wrzosem, korą gruszy, owocem pietruszki i selera.
Tomka wonna (niem. Gemeines Ruchgras, Geruchgras; fr. Flouve odorante; ital. Paleo odoroso; retorom. Fusti odoraus) – Anthoxanthum odoratum Linne (Poaceae) jest trawą zasobną w kumaryny (ok. 1%, we wrześniu do 1,59%). Nadaje się do przygotowywania nalewek i wódek smakowych o zapachu i smaku sianka, typu żubrówki. Kilka fragmentów ziela tomki nadaje miły smak i zapach 0,5 l wódki 40-70%. Tomka kwitnie od kwietnia do lipca. Trzeba ją suszyć w ciemnym miejscu. Występuje pospolicie w Polsce i Szwajcarii (tutaj także gatunek tomka alpejska – Anthoxanthum alpinum A.&D.Löwe, równie lecznicza i przyprawowa).
Działanie: rozkurczowe, przeciwbólowe, uspokajające, moczopędne, poprawiające krążenie obwodowe i mózgowe.
Wskazania: kamica moczowa, skąpomocz, obrzęki, zdenerwowanie, bóle brzucha i głowy, bezsenność, zapalenie żył, zastoje limfy. Zewnętrznie: antyseptyczne, przeciwzapalne, poprawiające miejscowe krążenie, gojące, przyspieszające ustępowanie wysięków i krwiaków, zapalenie żył; zastoje limfy.
Dawkowanie.
Nalewka tomkowa – Tinctura Anthoxanthi 1:5 na alkoholu 40-60%: 5-10 ml 1-2 razy dziennie; do przemywania skóry trądzikowej, z liszajami, wypryskami. Do wcierania w miejsca uderzone, z obrzękiem i stanem zapalnym, reumatycznie zmienione, z zapaleniem żył, krwiakiem, po urazach i nadwyrężeniu fizycznym. Ponadto do wcierania w skórę przy łysieniu.
Napar – Infusum Anthoxanthi: 1-2 łyżki rozdrobnionego suchego ziela na 1 szklankę wrzącej wody. Pić po 100 ml 4 razy dziennie; w schorzeniach przewlekłych 1 szklanka naparu 2 razy dziennie, rano i wieczorem. Do płukania włosów przetłuszczających się, przy wypadaniu, łamliwości, łupieżu i łuszczycy. Do okładów na oczy zapalnie zmienione, zmęczone, opuchnięte. Likwiduje cienie i worki pod oczami.
Dzisiaj udostępniłem starą stronę o łuszczycy Psoriasis, bowiem Czytelnicy domagają się jej w wielu listach: http://rozanski.ch/psoriasis.html
Pracuję też nad przywróceniem “Wiadomości trądzikowych”, które cieszyły się ogromnym zainteresowaniem, jedne z pierwszych wiadomości wyglądały następująco:
http://rozanski.ch/dodatki.html
http://rozanski.ch/informacje_maj.html
http://rozanski.ch/informacje_czerwiec.html
http://rozanski.ch/informacje_lipiec.html
http://rozanski.ch/informacje_sierpien.html
Piżmaczek wiosenny (Muskroot, Muschatel)– Adoxa moschatellina Linne to roślina aspektu wiosennego. Należy do rodziny piżmaczkowatych – Adoxaceae. Występuje w lasach, łęgach, olsach. Lubi gleby wilgotne, a nawet podmokłe, zasobne w azot, wapń. Jest to drobna roślinka wieloletnia, o kwiatach żółtozielonych. Kwitnie od marca do maja. Wytwarza zgrubiałe kłącza z mięsistymi łuskami. Kwiaty wytwarzają specyficzny zapach wabiący muchy, a owoce pachną poziomkami i mają kwaskowaty smak. Łodyga z dwoma naprzeciwległymi liśćmi. Liści odziomkowych 1-3. Liście 3-sieczne; odcinki liści nierówno 3-klapowe. Kwiaty zebrane w szczytowy kwiatostan główkowy, na szypułce, 5 kwiatowy. Kwiaty o zapachu piżma.
  
Adoxa moschatellina L. – piżmaczek wiosenny; Krosno, kwiecień 2009 r.
Roślina ma ciekawy skład chemiczny. Wytwarza alkaloidy indolowe i irydoidy – także w formie glikozydowej (loganina, adoksozyd, sekologanina, morronizyd), aminy, wolne indole, laktony, alkohol benzylowy, heksanol.
Jeszcze gdy byłem dzieckiem roślina bardzo mnie interesowała, szczególnie, że rosła często w obecności ulubionej śledziennicy, łuskiewnika, cebulicy i kokoryczy.
Surowcem jest ziele lub lepiej cała roślina z kłączami. Najlepiej przygotowywać preparaty z surowca świeżego. Dawniej zgrubiałe kłącza piżmaczka określano mianem Tuberous Moschatel.
Roślina działa rozkurczowo na mięśnie gładkie układu pokarmowego. Usuwa bóle miesiączkowe. Działa też odprężająco i rozluźniająco psychicznie. Pobudza wydzielanie soku trawiennego i żółci. Wzmaga przemianę materii. Wyraźnie zmniejsza dolegliwości bólowe i łagodzi objawy reumatyzmu. Nadaje się do leczenia stanów zapalnych skóry, mięśni i stawów, stanów skurczowych w obrębie układu pokarmowego. Zmniejsza obrzęk. Okłady z octu piżmaczkowego usuwają obrzęk i przyspieszają ustępowanie wysięków zapalnych i krwiaków.
Napar ze świeżego piżmaczka: 1 łyżka rozdrobnionego surowca na 1 szklankę wrzątku; po 20 minutach wypić. Stosować 2 razy dziennie po 1 szklance naparu.
Na okres letni i zimowy świeży surowiec można zamrozić i sukcesywnie pobierać w w miarę potrzeby.
Macerat ze świeżego ziela i kłączy (1 część surowca na 3 części wody, 8 godzin moczyć) działa wzmacniająco i odżywczo, posiada właściwości przeciwdepresyjne. Antydepresyjnie i przeciwlękowo oraz przeciwstresowo działa też nalewka z piżmaczka.
Nalewka na świeżym piżmaczku: surowiec rozdrobnić. 1 część piżmaczka zalać 3 częściami alkoholu 40%. po 7 dniach przefiltrować. Zażywać po 1 łyżce w razie zdenerwowania i napięcia nerwowego, przy bólach różnego pochodzenia, w razie zaburzeń trawiennych, drgawek nerwowych. Wcierać w miejsca spuchnięte, obolałe, uderzone, z krwiakami. Nalewkę można mieszać pół na pół z octem spożywczym 3-5% i stosować do okładów.
Od kwietnia do maja kwitnie szczyr trwały (szwajc. Wald-Bingelkraut, Ausdauerndes Bingelkraut; fr. Mercuriale vivace, ital. Mercorella bastarda, retorom. Mercurial peren; Dog’s mercury) – Mercurialis perennis Linne, z rodziny wilczomleczowatych – Euphorbiaceae. Jest to roślina wieloletnia występująca w lasach. Preferuje gleby żyzne i wilgotne, dlatego można go spotkać w łęgach i olszynach. Posiada pełzające i rozgałęzione kłącze. Łodyga 2-kanciasta, w dole z łuskowatymi liśćmi, jest naga lub owłosiona, w dole bezlistna. Ulistnienie równoległe. Liście jajowatolancetowate lub podługowatolancetowate, rzadziej eliptyczne wydłużone, brzegiem piłkowano-karbowane, zaostrzone. Kwiaty zebrane w wydłużone kwiatostany (przerywane). Kwiaty męskie zebrane w nibykłosy, na cienkich szypułkach. Kwiaty żeńskie pojedynczo na długich szypułkach. Owocem jest torebka. Dorasta do 30 cm wys. Zarówno w Polsce jak i w Szwajcarii pospolity.
Podobne właściwości lecznicze posiada Mercurialis annua Linne, czyli szczyr roczny, kwitnący od maja do października (w Polsce do września), występujący raczej przy polach uprawnych, ugorach i gospodarstwach. Łodygę ma 4-kanciastą.
Składniki: merkurialina (metyloamina, trójmetyloamina), saponiny (ok. 1%), hermidyna (3,6-dihydroxy-4-methoxy-1-methyl-2-pyridinone), olejek eteryczny, kwas p-kumarowy, kwas ferulowy, flawonoidy (rutyna, izoramnetyna).
Działanie: rozwalniające, wykrztuśne, moczopędne, regulujące miesiączkowanie, przeciwzapalne; przy zastosowaniu zewnętrznym – antyseptyczne, przeciwzapalne i zmiękczające, rozpulchniające zmiany łuszczycowe, rany i suche strupy, rozluźniające i zmiękczające zrogowaciały naskórek, zmiękczający zrogowaciałe gruczoły łojowe i mieszki włosowe, oczyszczające. Nadaje się do pielęgnowania skóry jako tonik oczyszczający, przeciwzapalny, odkażający i zmiękczający (napar).
Przedawkowanie powoduje zatrucie: wymioty, biegunkę, ból brzucha, krwiomocz, podrażnienie przewodu pokarmowego i nerek, ból i zawroty głowy, hemolizę i halucynacje.
Wskazania: obrzęki, skąpomocz, zatrucia ogólnoustrojowe (środek podawany do wzmożenia procesów detoksykacji), powolna przemiana materii, zaparcia, kamica moczowa, nadciśnienie.
W kosmetyce, dermatologii: zanieczyszczone owrzodzenia i rany, zrogowaciała i sucha skóra, skóra zwiotczała, stwardniała, z wągrami i łojotokiem; blizny po trądziku; zmiany łuszczycowe; łupież, przetłuszczanie włosów.
Zażywanie naparu ze szczyru powoduje zmianę barwy moczu na brunatną, czerwonawą lub niebieskawą, zależnie od pH i diety. Nie podawać małym dzieciom. Nie stosować w czasie laktacji i ciąży. Przy doustnym stosowaniu nadaje się wyłącznie do kuracji krótkotrwałych, do dwóch tygodni. Jest to silny lek.
Preparaty i stosowanie.
Napar szczyrowy – Infusum Mercurialidis: 1 łyżka suchego surowca na 1 szklankę wrzątku; po 40 minutach przecedzić. 4 razy dziennie po 1-2 łyżki naparu. Wzmaga ruch migawkowy nabłonka w drogach oddechowych, dlatego nadaje się do terapii schorzeń z objawami zaflegmienia, kataru i suchego kaszlu. Zewnętrznie do okładów i przemywania, płukanek. Włosy słabe, z łupieżem, bez połysku spłukiwać 2 razy w tygodniu po umyciu szamponem, pozostawić do wyschnięcia.
Roślina przy zbieraniu, roztarciu wydziela specyficzny zapach. Nie podawać zwierzętom. Roślina spożyta przez drób powoduje nieprzyjemny zapach jaj (rybi). U krów zabarwia mleko na łososiowo, psując jednocześnie jego smak i zapach.
|
|
Najnowsze komentarze