Medycyna dawna i współczesna

Farmakognozja i dopalacze

Farmakognozja to nauka nie tylko o surowcach roślinnych, ale również i zwierzęcych oraz mineralnych. Porządny podręcznik farmakognozji nie powinien opisywać tylko surowce roślinne. To, że danego autora podręcznika farmakognozji nie interesują prywatnie minerały i surowce zwierzęce – nie usprawiedliwia go od pominięcia tych ważnych środków. Zdaję sobie sprawę, że o tych ostatnich trudno znaleźć informacje, no i oczywiście są jeszcze w obcych językach. Farmakognozja nie zajmuje się tylko ziołami. Niestety współczesne polskie podręczniki farmakognozji ograniczyły się tylko do roślinek. Wyznaję jednak zasadę: jeśli jakiegoś autora nie interesuje farmakognozja w pełnym pojęciu i zakresie – niech daruje sobie pisanie takiej książki i pod takim ambitnym tytułem. Wystarczy nam podręcznik Koczwary, Borkowskiego, Muszyńskiego i Kohlmünzera. Wystarczy je wznowić, uzupełnić (można zadać pytanie: co robią ludzie siedzący w katedrach utworzonych przez wymienione autorytety?, niech przywrócą dawną świetność placówek naukowych). Ponadto farmakognozja to nie tylko skład chemiczny surowca, to przede wszystkim jego cechy fizykochemiczne, mikroskopowe, pochodzenie, substytuty, przygotowanie, sposób przetwarzania, przechowywania i badania. Brakuje w polskich podręcznikach farmakognozji fotografii roślin i surowców, rycin spod mikroskopu (budowa histologiczna), zdjęć płytek chromatograficznych, czy nawet zobrazowania metod diagnostycznych identyfikujących dany surowiec. Niestety w naszym kraju wydawane są szczątkowe prace (określę je jako przyczynki) o górnolotnych tytułach, a gdy ktoś chce wydać podręcznik, który pisał wiele lat i opracowął go na podstawie swoich badań oraz skrupulatnie gromadzonej literatury obcojęzycznej – wydawnictwa wówczas nie mają pieniędzy. Nie jest też tajemnicą, że źródłem nowatorskiej i postępowej wiedzy, ciekawych prac, wynalazków – nie są obecnie polskie uczelnie, lecz ośrodki komercyjne, po prostu firmy, niekiedy z małym budżetem i zatrudniające o wiele mniejszą liczbę pracowników.

Głośna jest ostatnio sprawa serwisu dopalacze.com oraz otwieranie sklepów z środkami psychoaktywnymi. Oczywiście trzeba być durniem, żeby po składzie tych środków nie znaleźć argumentów złamania kilku ustaw krajowych i unijnych. Mamy tyle katedr farmakognozji, botaniki farmaceutycznej, biochemii, nawet słynne instytucje państwowe wydające opinię na temat suplementów i leków z całym sztabem ludzi. Tymczasem nie ma komu zrobić weryfikacji i opracowania dowodów szkodliwości i nielegalności środków sprzedawanych przez angielską firmę. Czyżby bariera językowa, kłopoty w ustaleniu składu, a może brak wiedzy na temat składników chemicznych występujących naturalnie w surowcach z których zrobiono owe produkty? Po wejściu na stronkę firmy angielskiej od razu wyłowiłem składniki, które są środkami leczniczymi, albo takie które zawierają substancje uznane za leki, toksyny lub związki szkodliwe. To że na liście zakazanych składników nie widnieje nazwa botaniczna lub zwyczajowa rośliny nie świadczy, że jest ona legalna, skoro stanowi źródło substancji narkotycznej lub leczniczej. Urzędnik nie musi znać fitochemii i fitotoksykologii, ale komisje „ekspertów” powinny skupiać znawców. Trzeba też pamiętać, że strychninę, tujol, lub pochodne kanabinoli, efedryny nie produkują tylko rośliny ogólnie znane (z tzw. przypięta łatką), ale również takie które są wyposażone w odpowiednie szlaki metaboliczne. Nie ma w przyrodzie tak, że tylko jeden gatunek ma zdolność wytwarzania danej substancji. Zawsze jest gatunek inny, często odrębny taksonomicznie mający cały aparat zdolny do produkcji danego metabolitu wtórnego. I tutaj kłania się dziedzina: chemotaksonomia. Niewątpliwie piękne, ale i obszerne dzieło prof. R. Hegnauera „Chemotaxonomie der Pflanzen” wyjasniło by naszym ekspertom z GIS-u i Instytutu Leków (teraz mają bardziej obszerną nazwę), że efedryna i jej pokrewne nie są tylko w przęśli – Ephedra, lecz także w innych gatunkach, nie widniejących na rządowych listach roślin zakazanych. Oj, zapomniałem dodać, że owe dzieło mojego Idola nie zostało przetłumaczone na język polski i jest napisane w języku niemieckim, ale dość specyficznym, jak przystało na prawdziwego Szwajcara, który pracował jednak w Holandii (Lajden).

Hieracium – jastrzębiec w leczeniu chorób

Rodzaj jastrzębiec – Hieracium (Asteraceae = Compositae)obejmuje szereg cennych gatunków leczniczych, stosowanych głównie w medycynie ludowej, choć jastrzębiec kosmaczek Hieracium pilosella L. trafił za granicą do oficjalnych współczesnych, a zarazem nowoczesnych leków roślinnych i suplementów.

Do gatunków leczniczych należą również Hieracium umbellatum L. (jastrzębiec baldaszkowy), Hieracium murorum L. (jastrzębiec leśny), Hieracium aurantiacum L., Hieracium lactucella Wallr.

Hieracium aurantiacum Linne (Orangerotes Habichtskraut), Alpy, Szwajcaria, lipiec 2008 r.

Hieracium pilosella L. – jastrzębiec kosmaczek; las w Swarzędzu, maj 2008 r.

Rodzaj jastrzębiec – Hieracium obfituje w flawonoidy, laktony seskwiterpenowe, gumy, kwas chlorogenowy, kwas kawowy, kumaryny (umbeliferon), witaminę C, B i prowitaminę A, fitosterole i prebiotyczne polisacharydy oraz śluzy. Laktony seskwiterpenowe Hieracium wykazują właściwości przeciwnowotworowe i immunostymulujace. Jako depurativum i metabolicum przetwory z jastrzębca korzystnie wpływają na stan skóry. Przyśpieszają eliminację szkodliwych i zbędnych metabolitów i ksenobiotyków, przyśpieszaja regenerację tkanek, usuwają stan zapalny, mają wpływ przeciwcukrzycowy i lipotropowy. Wspomagają czynności wątroby.

Z jastrzębców pozyskiwane jest ziele jastrzębca – Herba Hieracii, zbierane w czasie kwitnienia i suszone w temperaturze do 50 stopni Celsjusza. Ze świeżego rozdrobnionego ziela można sporządzić cenny intrakt na alkoholu 40-60%. W tym celu 100 g świeżego posiekanego ziela należy zalać 300 ml gorącego alkoholu, zamknąć i odstawić na kilka tygodni, minimum 2 tygodnie. Po okresie wytrawiania intrakt przecedzić i pić przy zaburzeniach trawiennych oraz niedomodze wątroby po 10 ml w 100 ml wody, przez 1-2 miesiące. Intrakt z jastrzębca działa żółciotwórczo, żółciopędnie, trawiennie, rozkurczowo i regulująco na przemianę materii. Zawiera składniki ochronne na miąższ wątroby oraz odtruwające i moczopędne. Doskonale działa także napar z ziela świeżego lub suchego: 1-2 łyżki rozdrobnionego ziela zalać 1-2 szklankami wrzącej wody, odstawić pod przykryciem na 30 minut, przecedzić. Pić przynajmniej 1 szklankę naparu dziennie, najlepiej w dwóch porcjach, na czczo jako środek detoksykujący, pobudzający trawienie, żółciopędny, rozkurczowy, moczopędny i przeciwwrzodowy. Wodne i wodno-alkoholowe wyciągi zawierają składniki przyśpieszajace gojenie wrzodów żołądka. Mają również właściwości przeciwgrypowe i przeciwdroboustrojowe.

Alchemilla vulgaris L. – przywrotnik

Przywrotnik – Alchemilla (Rosaceae), niem. Frauenmantel, ang. Lady`s mantle – należy do ziół garbnikowych. W Polsce jest dostępne suche ziele – Herba Alchemillae, z którego sporządza się napar, odwar lub nalewkę. Jest w Farmakopei Brytyjskiej 2000 oraz w Farmakopei Europejskiej 5. Farmakopea Polska VI nie obejmuje przywrotnika. Dobrej jakości ziele zawiera ponad 7,5% garbników. W przywrotniku znajdują się głównie elagotaniny. Spośród flawonoidów (2-2,5%) najwięcej jest kwercetyny w formie glikozydu.

Alchemilla, Szwajcaria, lipiec 2008 r.

Garbniki w przywrotniku 7-8% (PhEur. przynajmniej 6%): ellagotaniny, agrimonina (agrimoniin) – 3,5-3,8%, lewigatyna (Laevigatin F) 0,9% pedunkulagina (pedunculagin) 1,2%.

Działanie: ściągające, przeciwkrwotoczne, przeciwbiegunkowe, przeciwzapalne, antyseptyczne, przeciwbakteryjne, rozkurczowe, przeciwwysiękowe.

Wskazania: stany zapalne skóry i błon śluzowych (okłady, płukanki, przemywanie), biegunka, nieżyt żołądka i jelit, stany zapalne przewodu pokarmowego. Na skórę przy trądziku, łojotoku, trudno gojących się ranach, przetłuszczających się włosach. Hemoroidy (doustnie i lewatywy). Świąd odbytu i pochwy (lewatywy, irygacje, nasiadówki, czopki, globulki z ekstraktem). Upławy, infekcje dróg rodnych (globulki z ekstraktem, irygacje). Stany zapalne gardła i jamy ustnej, dziąseł (płukanki, picie odwaru małymi porcjami). Napar lub odwar z 1-2 łyżek ziela na 220 ml wody pić kilka razy dziennie po 100 ml (przy chorobach przewodu pokarmowego). W leczeniu nieżytu przewodu pokarmowego obowiązuje zasada: często, w małych porcjach, co 2-3 godziny po 100 ml. Wyciągi alkoholowe (nalewka 1:3) nadają się raczej do pędzlowania wyprysków, liszajów, owrzodzeń, aftów, opryszczki, nadżerek na błonach śluzowych, a po rozcieńczeniu wodą przegotowaną – do przemywania, okładów i płukanek. Odwar – do irygacji, płukanek, lewatyw, okładów na rany i nasiadówek, ponadto doustnie, podobnie jak napar.

Przywrotnik – Alchemilla, Alpy, Szwajcaria, lipiec 2008 r.

Alchemilla vulgaris L. to gatunek zbiorowy, w którym wyróżnia się Alchemilla xanthochlora Rothm., Alchemilla monticola Opiz. Do tych samych celów leczniczych używany jest gatunek zbiorowy Alchemilla glabra obejmujący obecnie Alchemilla glabra Neygenf i Alchemilla impexa Buser. Te same właściwości lecznicze posiadają również inne gatunki: Alchemilla fissa Günther et Schummel, Alchemilla incisa Buser, zbiorowy gatunek Alchemilla hybrida (A. hybrida L. i A. flabellata Buser), zbiorowy gatunek Alchemilla decumbens (A. decumbens Buser, A. demissa Buser), Alchemilla splendens H. Christ, Alchemilla coriacea Buser., ponadto gatunki górskie: Alchemilla alpina L. (zbiorowy A. alpina L. , A. saxatilis Buser, A. pentaphyllea L.), zbiorowy gatunek Alchemilla conjuncta Bab.

Mirabilis jalapa L. (Nyctaginaceae nocnicowate) w etnomedycynie

Dziwaczek pospolity – Mirabilis jalapa Linne jest w Polsce znany z badań genetycznych oraz jako roślina ozdobna. Tymczasem ma on również własciwości lecznicze i jest stosowana w etnomedycynie jako środek odkażający, antybakteryjny, przeciwgrzybiczy, hamujący stany zapalne oraz psychoaktywny. Działa ogólnie tonizująco. Psychoaktywne działanie ma również gatunek Mirabilis multiflora (Torr.) Gray. – dziwaczek wielokwiatowy.

Mirabilis jalapa L., odmiana biała, sierpień 2008 r. Swarzędz

Surowcem jest zgrubiały korzeń oraz ziele. Najlepiej sprawdzają się wyciągi na alkoholu 40-60%. Wyciąg ze świeżego surowca działa silniej antybakteryjnie niż z suchego. Doustnie można przyjmować nalewkę 1:3 w dawce 5-10 ml 2 razy dziennie. Stosować także na błony śluzowe i skórę (infekcje stany zapalne), ponadto do spryskiwania gardła, wkraplania do nosa przy zakażeniu zatok (po rozcieńczeniu w roztworze soli fizjologicznej). Ponadto do płukania narządów płciowych przy zakażeniu Staphylococcus aureus. Nalewkę można zmieszać z oliwką lub lanoliną w proporcji 1:1, do smarowania skóry (wstrząsać przed użyciem). W tym celu zalecam zastosować nalewkę z ziela lub korzeni sporządzoną na alkoholu 40-60% (1 część surowca rozdrobnionego na 1 część alkoholu).

Mirabilis jalapa L., odmiana żółta, sierpień 2008 r. Swarzędz

Surowce są zasobne we flobafeny, saponiny, flawonoidy, alkaloidy, taniny, terpenoidy, glikozydy i sterole.

Wyciągi z dziwaczka hamują rozwój bakterii: Klebsiella pneumoniae, Staphylococcus aureus i Escherichia coli.

Głóg – Crataegus w fitoterapii

Preparaty z owoców i kwiatów głogu Crataegus (ang. Hawthorn, niem. Weissdorn) są obecnie popularne w ludowej oraz akademickiej fitoterapii. Surowce pochodzą z gatunku głóg jednoszyjkowy – Crataegus monogyna Jacq. (Lindm.), głóg dwuszyjkowy – Crataegus laevigata (Poir.) DC. (=Crataegus oxyacanthoides Thuill.), Crataegus azarolus L., Crataegus nigra Waldst. et Kit. i Crataegus pentagyna Waldst. et Kit. ex Willd.

Głóg – owoc – Fructus Crataegi, listopad 2008 r., Swarzędz

Surowcem oficjalnym jest kwiat z liściem głogu – Crataegi folium cum flore, w Szwajcarii i Niemczech pod nazwą Weißdornblätter mit Blüten (Farmakopea Europejska 5 – nie mniej niż 1,5% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd), owoc głogu – Weißdornfrüchte – Crataegi fructus (Farmakopea Europejska 5 – nie mniej niż 1% procyjanidyny, w przeliczeniu na chlorek cyjanidyny). W Farmakopei Polskiej VI ujęty jest owoc głogu – Fructus Crataegi, pochodzący z głogu jednoszyjkowego Crataegus monogyna Jacquin oraz głogu dwuszyjkowego – Crataegus oxycantha Linne. Zgodnie z FP VI owoc głogu powinien zawierać nie mniej niż 0,8% procyjanidyn w przeliczeniu na chlorek cyjanidyny C15H11ClO6 – m.cz. 322,7. Kwiatostan głogu – Inflorescentia Crataegi, zgodnie z FP VI powinien zawierać nie mniej niż 0,7% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd C21H20O12, m.cz. 464,39. W Deutscher Arzneimittel Codex 2005 umieszczony jest kwiat głogu (Weißdornblüten) – Flos Crataegi, który powinien zawierać przynajmniej 1,5% flawonolidów w przeliczeniu na hiperozyd.

Kwiat głogu – Flos Crataegi, maj 2008 r., Swarzędz

Wodno-alkoholowe wyciągi głogu działają inotropowo dodatnio na mięsień sercowy. Rozszerzają naczynia wieńcowe, poprawiają krążenie wieńcowe, działają antyarytmicznie, kardioprotekcyjnie (ochronnie na mięsień sercowy) i przeciwmiażdżycowo. Przedłużają refrakcję mięśni komór. Usczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne. Obniżają ciśnienie tętnicze krwi (działanie hipotensyjne), poziom lipidów i cholesterolu we krwi. Wodne (odwar) i alkoholowe wyciągi z głogu mają właściwości antybakteryjne w stosunku do Shigella flexneri, Shigella sonneni, Proteus vulgaris i Escherichia coli.

Wskazania: dusznica bolesna, niemiarowość serca, choroba wieńcowa, nadciśnienie, miażdżyca, zaburzenia krążenia obwodowego i mózgowego, hiperlipemia, cukrzyca, skazy naczyniowe, otyłość.

W medycynie ludowej odwar z owoców, napar z kwiatów i nalewka (intrakt) używane były w leczeniu szeroko pojętych chorób układu krążenia, skórnych, metabolicznych, układu moczowego oraz pokarmowego. Preparaty głogu poprawiają trawienie i działaja rozkurczowo. Dostarczają prowitaminę A, witaminę C, P i z grupy B. Flawonoidy i fenole głogu hamują stany zapalne i łagodzą objawy alergii.

Składniki: flawonoidy (vitexin – witeksyna, vitexin-4-L-rhamno-D-glucoside, rutyna – rutin, quercetin – kwercetyna, quercetin-3-rhamno-galactoside), katechiny (catechina, epikatechina), procyjanidyny (B2, B5), fenolokwasy (kwas chlorogenowy, kwas kawowy), pentacykliczne trójterpeny (w owocach do 1,4%): kwas ursolowy, kwas oleanolowy, 2-alfa-hydroksyoleanolowy (synonimy: crataegolowy = krategolowy = głogowy = crataegolic acid); aminy (cholina, acetylocholina, alkiloaminy, poliaminy; adenina, adenozyna, guanina kwas moczowy, żelazo, fosfor, wapń, fruktoza; fitosterole (beta-sitosterol).

Preparaty i dawkowanie. W handlu znajdują się preparaty zawierające standaryzowany ekstrakt suchy lub płynny. Ekstrakty z owoców i kwiatów głogu są używane do wyrobu toników, kapsułek, syropów. Dostępny jest również suchy surowiec: kwiat i owoc.

Przykłady toników z głogu dostępne w Szwajcarii.

Z kwiatów polecam sporządzać napar – Infusum: 1 lyżkę rozdrobnionego surowca zalać 1 szklanką wrzącej wody lub mleka, odstawić na 20-30 minut pod przykryciem, przecedzić. Dodać miód, np. gryczany, wrzosowy (dobre przy zaburzeniach serca), wypić w dwóch porcjach w ciągu dnia. Stosować regularnie przez minimum 3 miesiące.

Z owoców przyrządzać wino, nalewkę, intrakt lub odwar. Odwar – Decoctum: 1 łyżkę rozdrobnionych owoców zalać 1 szklanką wody, zagotować, gotować 3-5 minut, odstawić na 30 minut pod przykryciem, przecedzić przez sito, dodać do smaku miód. Pić 1-2 razy dziennie po 1 szklance odwaru.

Intrakt – Intractum: 100 g świeżych rozdrobnionych kwiatów lub owoców zalać 500 g gorącego alkoholu 30-40%, odstawić minimum na 2 tygodnie, przecedzić, dodać miód. Zażywać 1-2 razy dziennie po 1 łyżce. Stosować minimum przez 3 miesiące. Na kwartał (pełna kuracja) potrzebne jest około 1380-1400 ml intraktu (1 raz dziennie po ok. 15 ml).

Nalewka – Tinctura (100 g świeżego lub suchego surowca na 300 g ciepłego alkoholu 40%) – 1-2 razy dziennie po 5-10 ml. Można wymieszać z miodem w proporcji 1:1.

Głóg – Crataegus, okolice Pobiedzisk, wrzesień 2008 r.

Wino z owoców głogu, zasobne w flawonoidy i fenolokwasy, należy do win białych lub lekko różowych, zależnie od kwasowości i przebiegu fermentacji.

Przetwory z głogu działają uspokajająco, szczególnie z kwiatów. Mogą zapobiegać licznym nerwicom wegetatywnym, w tym serca. Znoszą objawy zawrotów głowy, uczucia „uderzenia krwi do głowy” oraz przeciwdziałają przykrym skokom ciśnienia w okresie po- i przekwitania. Korzystnie działają w okresie klimakterium u kobiet.

Jan XXI – Giovanni XXI a fitoterapia

Średniowieczny papież Jan XXI (Giovanni XXI, Johannes XXI; Petrus Hispanus), zwany również Pietro Ispano urodził się w Lizbonie w 1205 (lub 1215) roku. Pochodził z zamożnej rodziny. Ojciec Jana, Julianus był lekarzem i właścicielem apteki. Jan studiował filozofię i medycynę w Paryżu, pobierał praktykę lekarską w Salerno i Palermo. W 1245 roku uzyskał stopień magistra. W latach 1247-1252 wykładał medycynę w Sienie (Siena). Uznawał leczenie alopatyczne, przeciwstawne do homeopatii.

Kardynał Ottobono uczynił go diakonem Lizbony (Lisbona) i arcydiakonem Vermuy, a w 1273 roku mianował go na arcybiskupa Bragi(arcivescovo di Braga). W tym samym roku papież Gregorio X przydzielił mu funkcję kardynała i biskupa Tusculum (di Tuscolo). Był też lekarzem papieskim.

Jan XXI

Autor wartościowych prac: medycznej Thesaurus pauperum (1247 r.); Summulae logicales (logika; 1250 r.).Thesaurus pełni rolę przewodnika terapeutycznego. Do leczenia konkretnych dolegliwości zaproponował środek leczniczy i odpowiednie postępowanie. Wzorował się na dziełach Arystotelesa, Dioscuridesa, Avicenny, Pliniusza i Galena.

Jan XXI

Jego kariera w Kościele była błyskotliwa. Niestety krótko był papieżem,1276-1277, bowiem zmarł w wyniku obrażeń po zawaleniu się kamiennego stropu w pałacu papieskim w Viterbo.

Dla przykładu podam z jego pracy „Na pobudzenie do spółkowania” …korzeń satyrionu z winem dawany do picia silnie pobudza do spółkowania.

Pod nazwą „satyrion” kryje się Arum maculatum L., czyli obrazki plamiste, z rodziny obrazkowatych Araceae. Roślina ta występuje w Polsce w Karpatach i na Podkarpaciu. Dziś wiemy, że zawiera alkaloidy (aronina, nikotyna 0,7 mg/kg; izo-butyloamina), glikozyd arynę, saponiny i likopinę. Wyizolowano z Arum 3,4-dwuhydroksy-benzaldehyd. Pobudza ukrwienie narządów płciowych i krążenie, działa wykrztuśnie, wywołuje rumień na skórze, zwiększa czynności sekrecyjne gruczołów układu pokarmowego i oddechowego. Podrażnia błony śluzowe. W nadmiernych dawkach działa trująco (uczucie pieczenia, podrażnienie i przekrwienie błon śluzowych, biegunka, wymioty, ból brzucha, krwiomocz).

Omżyn – budleja – Buddleja davidii Franchet w fitoterapii

Omżyn Dawida – Buddleja davidii Franchet (Buddleja de David, Schmetterlingsstrauch) z rodziny omżynowatych – Buddlejaceae jest szeroko uprawiany w wielu krajach Europy. Spotykany podobnie, jak niepokalanek, w ogrodach przyklasztornych. Pochodzi z Chin. W niektórych krajach wymknął się z ogrodów i występuje dziko, np. we Włoszech, Szwajcarii, Francji. W Polsce staje się coraz bardziej modny jako roślina ozdobna, głównie od lat 90 XX wieku. Omżyn pochodzi z tropikalnych i subtropikalnych stref Azji, Ameryki i Południowej Afryki. Gatunek omżyn amerykański – Buddleja americana występuje w Ameryce Środkowej i Południowej i jest stosowany (korzeń, kora i liść) w tamtejszym ziołolecznictwie jako środek moczopędny (diureticum).

Omżyn Dawida – Buddleja davidii Franchet, Salzburg, Austria, lipiec 2008 r.

W tradycyjnej medycynie omżyn Dawida jest używany w leczeniu chorób wątroby i układu oddechowego.

Omżyn Dawida posiada właściwości uspokajające, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwbólowe.

Fenyloetanoidy przyśpieszają gojenie wrzodów i ran, hamują rozwój bakterii i unieszkodliwiają nadtlenki. Irydoidy działaja moczopędnie, przeciwbólowo, przeciwzapalnie, rozkurczowo, przyśpieszają gojenie ran i zabijają bakterie oraz wirusy. Saponiny trójterpenowe działaja moczopędnie, odtruwająco, żółciopędnie, antyseptycznie i przeciwzapalnie oraz wykrztuśnie. Lignany maja właściwości przeciwwirusowe. Flawonoidy zawarte w omżynie Dawida wymiatają wolne rodniki, hamują uwalnianie histaminy (wpływ przeciwalergiczny), są inhibitorami lipooksygenazy, zapobiegają peroksydacji błon komórkowych; działają przeciwwysiękowo.

Wyciągi omżynowe działaja antymutagennie i ochronnie na strukturę DNA (genoprotekcyjny wpływ). Chronią komórki skóry przed szkodliwym wpływem promieni UV. Dlatego ekstrakty z Buddleja davidii są wprowadzane do kosmetyków pielegnujących i ochronnych.

Buddleja davidii Franch. – budleja = omżyn Dawida; na dolnym foto widać omżyn rosnący na murze klasztornym; Chur, Szwajcaria, lipiec 2008 r.

Nalewka – Tinctura 1:5 – 5-10 ml 2-3 razy dziennie w 100 ml wody mineralnej lub przegotowanej; do okładów i przemywania skóry, ran, wyprysków; składnik kremów i maści (nalewka 1:1). Przy kaszlu, chrypce, zakażeniach oskrzeli nalewkę 1:5 lub 1:3 wymieszać z miodem lub sokiem malinowym (1 częśc nalewki na 1 część miodu lub soku) i przyjmować doustnie w dawce 2 łyżeczki co 3-4 godziny.

Napar – Infusum: 1-2 łyżki liści, liści i kwiatów zalać 2 szklankami wody wrzącej parzyć 20-30 minut, przecedzić. Pić 1-2 szklanki naparu w ciągu dnia przy chorobach układu oddechowego, moczowego, nieżycie przewodu pokarmowego, chorobach wątroby (stany zapalne, zatrucia, wirusowe infekcje)oraz chorobach skórnych. Przy przeziębieniu, anginie, grypie polecam osłodzić napar syropem z agawy, orkiszu, syropem buraczanym, miodem lub sokiem aroniowym, malinowym lub z jeżyn. Napar z na mleku z liści lub kwiatu Buddleja davidii jakośrodek antyseptyczny i przeciwzapalny do przemywania skóry podrażnionej, trądzikowej, z rumieniem, alergicznej i rozszerzonymi naczyniami krwionośnymi. Napar wodny do okładów na skórę i oczy przy stanach zapalnych.

Aesculus parviflora – kasztanowiec drobnokwiatowy w ziołolecznictwie

Aesculus parviflora Walter – kasztanowiec drobnokwiatowy z rodziny Hippocastanaceae (kasztanowcowate) pochodzi z południowo-wschodniej Ameryki Północnej. Jest krzewem dorastającym do 3 m wys. Owoce gładkie z brązowoczerwonymi nasionami. Uprawiany w ogrodach jako krzew ozdobny.

Aesculus parviflora Walter – kasztanowiec drobnokwiatowy; Szwajcaria, Chur, lipiec 2008 r.

W medycynie ludowej jako środek przeciwzakrzepowy, przeciwreumatyczny i przeciwzapalny (owoc – Fructus, nasienie – Semen, liść – Folium). Surowiec typowo saponinowy. Zawiera eskulinę (aesculin), escynę (aescin), alkaloidy, kumaryny i flawonoidy (kwercetyna, kempferol). Poprawia krążenie naczyniowe, zapobiega powstawaniu zakrzepów. Składniki kasztanowca należą do inhibitorów (substancji hamujących) aktywności enzymów lizosomalnych uszkadzających naczynia krwionośne.

Przedawkowany wywołuje zatrucia: podrażnienie przewodu pokarmowego, wymioty, biegunkę, zaburzenia neurologiczne. Zastosowanie: podobnie jak kasztanowca zwyczajnego – Aesculus hippocastanum L.

Kocanki jeszcze kwitną. Helichrysum (Flos Helichrysi = Flores Stoechados) w fitoterapii

Ostatnio spacerując po lesie swarzędzkim zauważyłem na polance kwitnące kocanki, pomimo ostatnich przymrozków.

Helichrysum – kocanka, 15 listopad 2008, Swarzędz

Surowcem bogatym w chalkony (chalkone) jest ziele i kwiat kocanki (sandy everlasting, Gelbe Katzenpfötchenblüten). Chalkony dobrze rozpuszczają się w tłuszczach i alkoholach. Kwiatostan kocanki – Inflorescentia Helichrysi (Flos Stoechados) pozyskiwany jest z gatunku kocanki piaskowe Helichrysum arenarium (L.) Moench., z rodziny złożonych – Compositae (=Asteraceae). Jest ujęty w Farmakopei Szwajcarskiej 10 oraz w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. Figuruje również w Deutscher Arzneimittel Codex z 2005 r. Typowy surowiec flawonoidowy.

Zatem zawiera flawonoidy (0,8-4%; wg FP VI nie mniej niż 0,5% w przeliczeniu na kwercetynę): żółty chalkon – izosalipurpozyd (do 2%), naryngeninę, kemferol, apigeninę, luteolinę i kwercetynę; kwasy fenolowe (kawowy, syryngowy, protokatechowy, kumarowy), garbniki, fitosterole (kampesterol, beta-sitosterol), hydroksykumaryny (umbeliferon, eskuletyna, skopoletyna), olejek eteryczny (0,05%), barwniki (arenol, homoarenol), ftalidy (5,7-dwuhydroksyftalid), trójterpeny (kwas ursolowy).

W lecznictwie stosowane są również inne gatunki: Helichrysum angustifolium DC (=H. italicum), Helichrysum orientale Gaertn., Helichrysum stoechas (L.) DC. Helichrysum angustifolium zawiera więcej olejku eterycznego 0,075-0,2%, bogatego we ftalidy (5-metoxy-7-hydroxyphthalide, 5,7-dimetoxyphthalide). Wszystkie kocanki zawierają trójterpeny (kwas ursolowy, alfa-amyryna, uvaol) oraz laktony pochodne kwasu ursolowego. Kocanki pokryte są epidermą i włoskami na powierzchni których są woski zbudowane z n-alkanów C31 i C29 w proporcji 2:1.

Olejek H. angustifolium złozony jest z nerolu (30-50%), octanu nerylu, alfa- i beta-pinenu, geraniolu, aldehydu izowalerianowego, miocenu, limonenu, 1,8-cineolu, borneolu, linalolu, furfurolu i eugenolu.

Helichrysum – kocanka, 15 listopad 2008, Swarzędz

Kocanki maja zastosowanie w fitoterapii chorób wątroby od średniowiecza. Składniki czynne kwiatostanów i ziela kocanki działają antyseptycznie, przeciwzapalnie, rozkurczowo, żółciopędnie, żółciotwórczo i ochronnie na miąższ wątroby. Olejek eteryczny hamuje rozwój bakterii Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Mycobacterium oraz drożdżaków (Candida albicans). Antybiotyczne właściwości mają również kwasy fenolowe i flawonoidy. Terpeny, fenolokwasy, kwercytryna, kempferol, helichryzyna (flawonoid) i naryngenina pobudzają wydzielanie żółci i działają przeciwzapalne. Kwercytryna działa odtruwająco na wątrobę.

Preparaty zawierające kocankę stosowane są w niewydolności wątroby, zastojach żółci, kamicy żółciowej, żółtaczce, uszkodzeniu miąższu wątroby, w stanach zapalnych układu żółciowego, w zaburzeniach trawienia po usunięciu pęcherzyka żółciowego. Wyciągi z kocanki wywierają dość silne działanie moczopędne, przeciwartretyczne i odtruwające, dlatego są zalecane w terapii dny, zatruć i obrzęków. Pobudzają funkcje sekrecyjne trzustki. Jak spasmolyticum jest środkiem łagodnym o działaniu powolnym i długotrwałym i dlatego nie powinien być zalecany do doraźnego usuwania kolki żółciowej, a raczej jej zapobiegania. Kocanki są również skuteczne w leczeniu chorób układu oddechowego (zakażenia, stany zapalne). Zalecane przy kaszlu, alergii, chrypce, bólu gardła.

Napar z ziela kocanki działa słabiej niż odwar, nalewka, czy ekstrakt. Z praktyki mogę polecić odwar 5-10% – 30-50 ml co 2-3 godziny, w razie silnych dolegliwości ze strony wątroby i układu żółciowego przez tydzień, potem 50-100 ml 2-3 razy dziennie (przez miesiąc). Leczenie podtrzymujące: 100 ml odwaru 2 razy dziennie codziennie lub co dwa dni przez kilka miesięcy. Extractum Helichrysi fluidum –2-3 razy dziennie po 5 ml. Tinctura Helichrysi 1:5 – doustnie 5 ml 3 razy dziennie, w niewielkiej ilości wody.

Dawkowanie wg FP VI: 3 razy dziennie po 1 g w odwarach. Napar jest bogaty w olejek eteryczny. Kwiat kocanki można zaparzać w mleku z miodem, które lepiej ekstrahuje składniki czynne. Także wyciągi olejowe ze świeżej lub suchej kocanki mogą być używane jako środek przeciwkamiczy i żółciotwórczy, oczyszczający organizm, szczególnie na oliwce z pierwszego tłoczenia i oleju lnianym. Wyciągi olejowe z kocanki nadają się do pielęgnowania skóry (bogate w flawonoidy) podrażnionej, ze skłonnością do alergii, infekcji i suchej. Jako środek oczyszczający i żółciopędny zalecam zażywać wyciąg olejowy z kocanki (1:1 lub 1:2) po 1 łyżce na czczo przez 7 dni (można powtarzać cyklicznie z dwutygodniowymi przerwami, nie częściej jednak jak 1 raz na kwartał). Korzystnie taka kuracja wpływa na stan skóry i wątroby.

Myrrhis odorata (L.) Scopoli – Marchewnik anyżowy w fitoterapii

Marchewnik anyżowy – Myrrhis odorata (Linne) Scopoli (syn. Scandix odorata Linne; Süssdole, franc. Cerfeuil musque, włoska Mirride delle Alpi) należy do rodziny baldaszkowatych Umbelliferae (Apiaceae). Roślina wieloletnia, dorastająca do 150 cm wys. Uprawiana w ogrodach, zdziczała. naturalnie wsytępuje w Alpach. W Polsce rejestrowana na Podkarpaciu, w Sudetach, Karpatach, w Wielkopolsce. Przy roztarciu wydziela anyżowy zapach. Owoc wydłużony, do 2,5 cm dł., zwężony. Kwiaty białe wieloszypułowe.

Surowiec. W medycynie ludowej stosuje się owoc i liść – Fructus et Folium (Herba) Myrrhidis.

Skład chemiczny. Ziele i owoce zasobne w olejek eteryczny (0,05%) zawierający anetol, aldehyd anyżowy, germakren, estragol, mircen, kariofilen, limonen). Surowiec zawiera flawonoidy i kumarynowce, poliacetyleny.

Działanie: wykrztuśne, rozkurczowe, estrogenne, mlekopędne, napotne, odtruwające, moczopędne, antyseptyczne, fotouczulające. Hamuje rozwój bakterii i grzybów.

Wskazania: nieżyt i zakażenia dróg oddechowych, kaszel, przeziębienie, kuracje odtruwające, u kobiet nadmiar androgenów. Zaburzenia trawienne. Laktacja z niedoborem mleka. Grzybice przewodu pokarmowego.

Przeciwwskazania: uczulenie na aldehyd anyżowy, ciąża, uczulenie na promienie słoneczne. Podczas zażywania preparatów z marchewnika unikać naświetlania promieniami UV i słonecznymi.

Umiejętnie stosowany może wspomagać leczenie trądziku, bielactwa i łuszczycy.

Sposób podania: miód wymieszany z nalewką z marchewnika 1:1 – kilka razy dziennie po 1 łyżeczce przy kaszlu, katarze, chorych zatokach, przeziębieniu, grypie, chrypce; napar (3-5 g/200 ml wody lub mleka, z miodem lub sokiem, np. malinowym, z bzu czarnego) – kilka razy dziennie po 50 ml (nie przekraczać dawki 400 ml naparu dziennie), nalewka 1:3 – 5 ml 3 razy dziennie.

Dostępny w sklepach w Belgii, Francji, Holandii (Cerfeuil musqué) w cenie 2,5 euro/40 gr, np. http://www.semaille.com

Posiada cechy rośliny przyprawowej.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie