Archiwa

listopad 2026
P W Ś C P S N
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

Archiwa

Rozporządzenie (WE) NR 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności – znaczenie dla zielarstwa i ziołolecznictwa.

Coraz więcej środków spożywczych jest etykietowanych i reklamowanych we krajach Unii Europejskiej przy wykorzystaniu oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych. Podam kilka przykładów o co tu w sumie chodzi. Dla przykładu, czytamy na opakowaniach zielonej herbaty lub Yerba Mate, czy Pu-erh, że środek działa wzmacniająco, antyoksydacyjnie, poprawia nastrój, zapobiega uszkodzeniu genów, poprawia trawienie itd. Na oleju lnianym, konopnym, z lnianki, czy rokitnikowym czytamy, że zapobiega chorobie wieńcowej i obniża poziom cholesterolu we krwi, zapobiega miażdżycy. Na olejach z ryb o statusie produktu spożywczego lub suplementu diety mamy informację o korzystnym wpływie na stan kości, stawów i układu odpornościowego. Żurawinie jest przypisana właściwość zapobiegania infekcjom układu moczowego. Sok z aronii  i granatu chroni przed wieloma chorobami cywilizacyjnymi, w tym promieniowaniem radioaktywnym; ksylitol obniża poziom glukozy we krwi i wskazany jest dla cukrzyków; probiotyki nabiałowe dbają o prawidłową mikroflorę naszego przewodu pokarmowego; Maca poprawia procesy pamięci; śliwki i figi zapobiegają zaparciu; czosnek chroni przed infekcjami; oliwa z oliwek łagodzi bóle reumatyczne, stabilizuje ściany przewodu pokarmowego, chroni przed chorobami nowotworowymi itd…

Niewątpliwie producent, który zawrze takie informacje na swoich artykułach zyska większy popyt na towar niż producent, który podejdzie do swojego produktu jak do zwykłej żywności. Dlatego zgadzam się ze słowami Rozporządzenia, że powstaje sytuacja nierównej konkurencji i nadużywania pewnych doniesień naukowych. Dyrektywa 2000/13/WE zakazuje posługiwania się informacjami, które wprowadzałyby nabywcę w błąd lub przypisywałyby żywności właściwości lecznicze. Czasem jestem zszokowany informacjami podawanymi na zwykłych produktach spożywczych; informacjami, które są często wyjęte z kontekstu, nadinterpretowane i przejaskrawione na potrzeby chęci zwiększenia sprzedaży produktu i uzyskania większego zysku. Oczywiście osoby świadome, mające podstawową wiedzę z zakresu biologii i chemii potrafią podejść krytycznie do zewsząd atakujących nas reklam i informacji, ale niestety gro ludzi przyjmuje te rewelacyjne wieści bezkrytycznie i wyraża oraz prezentuje chęć wybiórczego wyboru produktów z półki sklepowej, wybiórczego – znaczy takich, które “posiadają na opakowaniu”  opis wartości leczniczych i prozdrowotnych.

W Rozporządzeniu 1924/2006 czytamy: Żywność, która jest promowana przy użyciu odpowiednich oświadczeń, może być postrzegana przez konsumentów jako artykuł o korzystniejszych właściwościach odżywczych, fizjologicznych lub zdrowotnych niż podobne lub inne artykuły, do których takie składniki
odżywcze i inne substancje nie zostały dodane. Może to skłonić konsumentów do podejmowania decyzji, które wpłyną bezpośrednio na całkowitą ilość spożywanych przez nich poszczególnych składników odżywczych lub innych substancji w sposób, który jest niezgodny z zaleceniami naukowymi. Aby zapobiec takiemu niekorzystnemu efektowi, właściwe jest wprowadzenie pewnych ograniczeń dotyczących produktów opatrzonych takimi oświadczeniami.

Uważam, że producenci żywności niestety w dużej mierze przyczynili się do tworzenia rozporządzeń unijnych ograniczających ich działalność produkcyjno-handlową i marketingową. Zaczęli bowiem przenosić informacje dotyczące bezpośrednio ziół, ich właściwości chemicznych, farmakologicznych oraz biologicznych żywcem i  bezpośrednio na środki spożywcze. Oczywiście każdy wie, że granica między ziołem, czyli rośliną leczniczą a rośliną pokarmową (odżywczą) jest niejednokrotnie płynna. Dla przykładu możemy wykorzystywać dynię jako typowy pokarm, ale po odpowiednim przetworzeniu również jako lek. Podobnie jest z gorczycą (synapina), pomidorem (likopen), karczochem (cynaryna), ostropestem (sylimaryna), czarną rzepą (ekstrakt suchy i gęsty), balsamką (charantyna, kukurbitacyna), papryką ostrą (kapsaicyna), grapefruitów (naryngina), soi (daidzeina, genisteina) i wielu innych. Również rośliny przyprawowe z jednej strony są dopuszczone jako artykuły spożywcze, z drugiej wiele z nich widnieje w lekospisach,a nawet farmakopeach, np. lubczyk, kolendra, czosnek, pieprz, kminek, majeranek, cząber, tymianek, bazylia. W zależności od dawki, sposobu przetworzenia ta sama roślina może być lekiem, ale może również być środkiem spożywczym. Trudno jednak uwierzyć, że suplement diety lub środek spożywczy zawierający ułamek procenta tymianku, cząbru, czy lebiodki będzie miał właściwości lecznicze typowe dla olejku tymiankowego, olejku lebiodkowego, czy cząbrowego. Nie można też porównywać tych roślin jako przypraw lub suplementów diety z właściwościami leczniczymi wyodrębnionych składników z tych roślin: karwakrolu, tymolu, ocymenu, czy p-cymenu, albo z ekstraktami standaryzowanymi na zawartość tych składników. Niedopuszczalne jest, aby dodatek kurkumy (ostryżu) do żywności stał się argumentem pozwalającym na twierdzenie, iż taka żywność ochroni miąższ wątroby i zahamuje rozwój bakterii oraz grzybów patogennych. Tak samo jest z winem, byle sikacz ledwo czerwony przypisuje sobie właściwości lecznicze. Owszem wina dobrej jakości, gęste, ekstrakcyjne działają leczniczo dzięki zawartości polifenoli, ale nie działa tak wino rozcieńczane o niskiej zawartości ekstraktu. Również olej lniany wybitnie odwirowany, oczyszczony, wyklarowany, nie tłoczony na zimno nigdy nie będzie działał leczniczo tak jak olej lniany specyficznie pachnący, nieodgoryczony, mętny, z osadem, tłoczony tradycyjnie (jestem pewny, że wielu ludzi w życiu by nie kupiło takiego oleju ze względu na smak, wygląd i zapach i nie zidentyfikowało by takiego oleju jako lnianego, bo rynek jest zalany olejami lnianymi o niskiej wartości odżywczej i leczniczej). Niewątpliwie Czytelnicy tej strony nie chcą być oszukiwani i mamieni obiecankami o cudownych właściwościach leczniczych, jeśli ich nie ma. Niedopuszczalne jest, że producenci soków zawierających 0,5, albo 20% soku z żurawiny przypisywali właściwości hamujące rozwój bakterii w układzie moczowym. Skandaliczne jest pisanie na sokach z dzikiej róży, jakie to niby wspaniałe źródło witaminy C, a okazuje się, że owoc róży był suszony w temp. 100 stopni C, wcześniej jeszcze się zaparzył w zbiorniku, albo został potraktowany UV dla oczyszczenia mikrobiologicznego. Potem takie owoce były wygotowane, sok filtrowany, a na końcu przyklejono etykietę, że produkt zawiera witaminę C. Szczerze mówiąc, jeśli producent ma dobrą technologię produkcji soków z róży to pochwali się wynikiem badań na zawartość witaminy C i zagwarantuję tę zawartość. Istnieją systemy zapewniania jakości i certyfikaty oraz laboratoria kontrolne. Zatem można te kwestie uregulować o wiele prościej, wiarygodniej i przyjaźniej.

Z drugiej strony nie jestem zwolennikiem tworzenia rozporządzeń, które coraz bardziej i drastyczniej ingerują we wszystkie dziedziny i sfery naszego życia prywatnego i zawodowego. Wszystko starają się ograniczyć. Dochodzi wtedy do kolejnej skrajności. Poprzez mnożenie kolejnych ustaw, zakazów i nakazów zabierana jest nam wolność, swoboda działania,  wypowiedzi i realizowania się. Stajemy się niewolnikami i dochodzi do zniszczenia niezliczonej ilości przedsięwzięć oraz projektów przemysłowych i naukowych. Dochodzi do mnóstwa absurdów. Wystarczy przecież kontrolowanie jakości żywności pod względem żywieniowym, a do tego są powołane specjalne służby i instytucje. Typowe artykuły spożywcze nie powinny posiadać informacji na temat właściwości leczniczych, a jedynie dane żywieniowe. Jeżeli jednak producent daje deklarację zdrowotną to powinien odwołać się do wyników badań tego konkretnego produktu przeprowadzonych przez określonego naukowca (imię i nazwisko, nazwa jednostki). Wtedy wszystko staje się jasne i przejrzyste.

Musimy też wspomnieć o bromatologii – nauce zajmującej się właściwościami odżywczymi i prozdrowotnymi składników żywności. Nie ma tajemnicy, że istnieją ogromne prace i opasłe podręczniki do bromatologii, omawiające każdy składnik zawarty w pożywieniu. Są to jednak wiadomości uogólnione i nie zawsze można je odnieść do konkretnego produktu. Jeżeli bowiem producent zamieści na oleju z lnianki informacje o właściwościach leczniczych i żywieniowych kwasu linolenowego, a potem okaże się, że jego olej ma bardzo niską zawartość tego kwasu, poniżej wartości ogólnie przyjętych, to my jako konsumenci zostaniemy wprowadzeni w błąd, zostaniemy oszukani. Jeżeli jednak zobaczymy oświadczenie zdrowotne na opakowaniu, oparte na konkretnym wyniku badań, tego właśnie produktu – wtedy mamy podstawy zaufać producentowi, że jego artykuł rzeczywiście może przyczynić się do podniesienia naszego stanu zdrowotnego lub profilaktyki pewnych schorzeń.

Rozporządzenie niestety nie upraszcza w taki sposób zamieszczania deklaracji zdrowotnych. Praktycznie firmy małe, nie dysponujące dużymi środkami finansowymi nie są w stanie wprowadzić do obrotu handlowego żywności o deklaracji zdrowotnej. Jest to w tej chwili przywilej dużych firm, koncernów. Rozporządzenie jest dziurawe. Nie podaje profili składników i kategorii produktów. Wiele zostaje niedopowiedziane i pozostawione woli oraz interpretacji urzędników. Praktycznie Rozporządzenie spowoduje zaprzestanie produkcji żywności o specjalnych wartościach dietetycznych i prozdrowotnych. Naruszy interesy producentów żywności regionalnej, ekologicznej i tradycyjnej, gdzie często podkreśla się szczególną wartość odżywczą, prozdrowotną, profilaktyczną, pozbawioną szkodliwego wpływu na nasz organizm. Wskutek wejścia Rozporządzenia, obecnie nie można również podawać informacji powszechnie wiadomych o znaczeniu bromatologicznym i dietetycznym, np. typu: masło zapobiega krzywicy i kurzej ślepocie, tran zapobiega krzywicy i niedoborowi witaminy A; borówki zawierają antocyjany o działaniu ochronnym na naczyniówkę; śliwki zapobiegają obstrukcjom, kminek działa wiatropędnie; ser jest źródłem wapnia potrzebnego do budowy kośćca, jabłka zawierają pektyny i kwasy organiczne korzystnie działające na przewód pokarmowy; czarna rzepa i rzodkiew działają żółciopędnie; oliwa z oliwek pobudza wydzielanie żółci, kleik skrobiowy łagodzi podrażnienia przewodu pokarmowego; pomidory są źródłem karotenoidów i potasu – oczywiste prawdy, pisane niegdyś we wszystkich podręcznikach biologii, dietetyki, technologii żywności. Zatem z jednej strony chroni się interesy konsumenta, z drugiej zabrania się przekazywania wiedzy powszechnie znanej i prawdziwej.

Wróćmy jednak do związku tego Rozporządzenia z ziołami. Otóż w tej chwili zioła mające jednocześnie status żywności przestają istnieć jako… zioła. Nie można im przypisywać, działania leczniczego lub korzystnego dla zdrowotności. Żywność zawierająca optymalny dodatek ziół, dzięki czemu zyskiwała nowych właściwości dietetycznych i prozdrowotnych w tej chwili przestanie istnieć, bowiem nie ma możliwości podania informacji o przydatności określonego dodatku. Jeśli przykładowo do yerba mate lub do herbaty owocowej dodano guaranę to oczywiste jest, że za sprawą zawierania kofeiny, teofiliny i teobrominy musiała takla mieszanka działać silniej pobudzająco i moczopędnie. W tej chwili nie podając tej informacji nowe pokolenia ludzi nie będą wiedzieć – po co w mieszance jest jakaś guarana. Oczywiście będą wiedzieć to osoby uczące się tej wiedzy z publikacji, ale to będzie margines, zatem nie będzie opłacalna produkcja takiej żywności. Podobnie z olejem konopnym, lnianym, czy rokitnikowym – jeśli nie podamy na opakowaniu po co jest kwas wielonienasycony, jakie ma znaczenie fizjologiczne/biochemiczne – ludzie nie czytający literatury fachowej nie będą widzieli sensu wybierania takiego oleju. Również olej z kiełków kukurydzy, albo z rokitnika, bogaty w karotenoidy…, ale skoro producent nie może poinformować o znaczeniu karotenoidów w organizmie człowieka to po co przyszłe pokolenia mają akurat taki dziwny żółty i pomarańczowy olej wybierać do koszyka zakupowego. Chodzi więc o wiedzę, informację, o znaczenie poszczególnych składników w żywności, suplementach diety. Jeśli tej informacji nie będzie przy produkcie, tylko w bibliotece to konsumenci nie będą świadomie wybierali produktów ciekawych, cennych, wyjątkowych. Niestety programy nauczania w szkołach podstawowych, gimnazjach, średnich, a i większość kierunków studiów nie informują uczniów/studentów o wartości odżywczej i prozdrowotnej poszczególnych dodatków i składników żywności, żywności wzbogaconej. Z jednej strony słyszymy od Unii o profilaktyce chorób, programach prewencyjnych, o żywności wolnej od szkodliwych dodatków, z drugiej jednak strony Unia Europejska poprzez kulfoniaste rozporządzenia zabiera wiedzę i narzędzia potrzebnych do zapobiegania chorób, do przeciwdziałania niedoborów żywnościowych, do produkcji wartościowej żywności. Paradoksalnie mamy rozwój cywilizacji, technologii, mediów, ale cierpimy na niedobory wapnia, witaminy A, magnezu, witaminy B12, czy żelaza. Ludzie nie znają znaczenia i źródeł biopierwiastków i witamin, aminokwasów i kwasów tłuszczowych. Dla większości osób głównym źródłem informacji o tych zagadnieniach była ulotka dostarczona do produktu spożywczego lub suplementu diety. Czyżby Unia dążyła do stworzenia nowego pokolenia nieświadomego pewnych kwestii, ciemnego, uzależnionego, podporządkowanego, niesamodzielnego, nie myślącego logicznie? Czasem, czytając rozporządzenia unijne ma się na myśli takie spiskowe praktyki.

Martwię się, że do produkowania owej zdrowej żywności będą mieli prawo i swobodę jedynie duże międzynarodowe firmy, które mają środki i zaplecze pozwalające na opłacenie niezbędnych badań dla uzyskania deklaracji zdrowotnych. W rezultacie i tak dojdzie do nieuczciwej i nierównej konkurencji w zakresie produkcji i sprzedaży artykułów spożywczych.

Dodawanie ziół do żywności w zakresie przyprawowym lub uzupełniającym wartości odżywcze produktu podstawowego, np. surowców witaminowych, aminokwasowych, flawonoidowych, tłuszczowo-fitosterolowych, dawało również możliwość przekazania informacji o roślinach. Podtrzymywało to wiedzę etnobotaniczną i etnofarmakologiczną, stworzoną przez naszych przodków. W tej chwili znikną z żywności czosnek niedźwiedzi, pokrzywa, czarnuszka, konopie siewne, szarłat – amarantus, spirulina, olej arganowy, ostropest, mąka orkiszowa – skoro nie będzie można napisać o ich właściwościach. Produkty te będą istniały dotąd dokąd będą żyli ludzie mający wiedzę na ich temat. Nowe Rozporządzenie nie daje możliwości ich opisania przy produkcie, więc młodzież za 10-20 lat nie będzie widziała sensu kupowania tego.

Choć rozporządzenie (WE) NR 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. odnosi się do żywności, to jednak przyczyni się do zaniku wiedzy na temat produktów roślinnych i zwierzęcych o wyjątkowych właściwościach żywieniowych i zdrowotnych. Doprowadzi do upadku wielu producentów, do wzrostu bezrobocia i do obniżenia stanu zdrowotnego społeczeństwa. Doprowadzi do upadku świadomości na temat zasad zdrowego odżywiania się i prewencji chorób za pomocą rozwiązań dietetycznych.

Co czynić?

Zgodnie  z Rozporządzeniem": Niniejsze rozporządzenie powinno mieć zastosowanie do wszelkich oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych przedstawianych w przekazach o charakterze komercyjnym, w tym między innymi w ogólnej reklamie danych kategorii żywności i w kampaniach promocyjnych, takich jak np. kampanie wspierane w całości lub w części przez organy władzy publicznej. Nie powinno ono mieć zastosowania do oświadczeń przedstawianych w przekazach o charakterze niekomercyjnym, jak np. w wytycznych lub poradach żywieniowych, wydawanych przez organy i jednostki władzy publicznej odpowiedzialne za zdrowie lub w niekomercyjnych przekazach i informacjach w prasie oraz w publikacjach naukowych. Niniejsze rozporządzenie powinno mieć zastosowanie również do znaków towarowych i marek, które mogą być odbierane jako informacje żywieniowe lub zdrowotne. Zatem na opakowaniu nie można podawać działania leczniczego lub profilaktycznego, ale myślę, że producenci powinni dołączyć broszurkę, katalog do swoich produktów, opisujących właściwości zdrowotne, ale oczywiście prawdziwe (pod względem prawnym nie jest to powiązane z opakowaniem produktu, więc nie podlega kontroli). Można też na stronie producentów, sklepów dać linki do stron niekomercyjnych, naukowych, opisujących pośrednio właściwości i wartość produktów specjalistycznych. Jest to jedyne wyjście jakie mi na tę chwilę przychodzi do głowy.

Różanecznik alpejski – Rhododendron ferrugineum L. w praktycznej fitoterapii.

Różanecznik alpejski /rdzawy/ (Rostblättrige Alpenrose, franc. Rhododendron ferrugineux, ital. Rhododendro rosso, retorom. Cresta-cot cotschna, Grusaida cotschna) – Rhododenron ferrugioneum Linne, z rodziny Ericaceae (wrzosowatych) występuje w Alpach i Pirenejach. W Polsce można go sporadycznie spotkać w Sudetach. Jest również uprawiany w ogrodach w całej Europie. Dorasta do 1,5 m wys., choć w naturze nie przekracza 1 m. Jest krzewem o liściach ciemnozielonych, długości 15-40 mm, od spodu pokrytych brązowymi tarczkami. Liście są lancetowate lub owalne. Kwiaty dzwonkowate, długości do 15 mm, czerwone. Kwitnie od czerwca do lipca. W Szwajcarii i Austrii pospolity w naturze. W ogrodach można spotkać odmiany o kwiatach białych lub różowych.

W medycynie ludowej Szwajcarii, Francji, Włoch, Niemiec i Austrii stosowane są liście w leczeniu nadciśnienia, reumatyzmu, dny moczanowej, stwardnienia mięśni, bólów mięśniowych, stanów zapalnych i bólowych nerwów, migren, chorób nerek (stany zapalne, infekcje, kamica), skóry (wypryski na tle zaburzeń metabolicznych) i przewodu pokarmowego (nieżyty).  Również przy zaburzeniach neurologicznych osób starszych polecano różanecznik alpejski. W Rosji (Syberia) gatunek Rhododendron chrysanthemum (=chrysanthum) Pallas jest stosowany w leczeniu chorób reumatycznych i artretyzmu.

Znakomity zielarz i fitoterapeuta, prof. farmakognozji University of Angers – Jean Bruneton podał w swojej publikacji (1999 r.), że w Turcji opisano przypadki zatrucia ludzi po spożyciu miodu pochodzącego z różaneczników Rhododendron. Prawdopodobnie toksycznym składnikiem różaneczników jest acetylo-andromedol. Zatrucie objawiało się nudnościami, wymiotami, spadkiem ciśnienia krwi do 50-60 mm Hg, bradykardią (25-50 uderzeń na minutę), zaburzeniami rytmu serca, uczuciem mrowienia kończyn, zawrotami głowy i utratą świadomości. Opisano również zatrucie zwierząt po spożyciu znacznych ilości różanecznika, np. podczas surowej zimy, gdy brakowało pokarmu. Już w starożytności (Pliniusz) opisywano trujące właściwości miodu z różaneczników.

Surowcem zielarskim jest liść – Folium Rhododendri ferruginei, który następnie należy wysuszyć w temperaturze naturalnej. Liście zbierane są od czerwca do września.

Składniki surowca: arbutyna, rododendryna (betulozyd), rododendrol, acetyloandromedol (diterpen), kwas ursolowy i jego poichodne

rododendryna
Rododendryna C16H24O7 jest glikozydem występującym również w cisach – Taxus, bukach – Fagus, olchach – Alnus i brzozach – Betula.

rhododendrol
Rhododendrol C10H14O2 = Betuligenol

andromedotoksynaacetyloandromedol
Acetylandromedol C22H36O7 (Grayanotoxin I)  powoduje spadek ciśnienia krwi i zwolnienie akcji serca. W razie zatrucia tą substancja podaje się atropinę.

Dawka: 5-6 g sproszkowanego liścia należy zaparzyć w szklance wody pod przykryciem i wypić w ciągu dnia małymi porcjami. Można też zastosować 1,5-2 g surowca na filiżankę wrzątku 3 razy dziennie.

Wskazania: nadciśnienie, migrena, rwa kulszowa, lumbago, kręcz szyi, zapalenie nerwu trójdzielnego, dna moczanowa, reumatyzm, bóle reumatyczne i artretyczne, mięśniobóle, stany napięcia mięśniowego (spastyczności).

Przeciwwskazania: laktacja, ciąża, niskie ciśnienie krwi.

Komisja E w monografii nr 164 z 1 IX 1990 roku podała w dziale Ryzyko, że różne gatunki Rhododendron mogą zawierać toksyczne diterpeny andromedanowe, choć istnieją sprzeczne informacje na temat zawartości tych składników w różaneczniku alpejskim (rdzawym). Wspomniano, ze są doniesienia o zatruciu bydła spożywającego różaneczniki. Z uwagi na zawartość arbutyny istnieje możliwość zatrucia hydrochinonem przy przewlekłym stosowaniu. W monografii Komisji E jest jednak zdanie: Nie ma informacji o ciężkich zatruciach po dawniej powszechnym stosowaniu w medycynie ludowej naparów z różanecznika (dawka dobowa 5-6 g surowca). Ocena Komisji E jest jednak negatywna: wobec braku udokumentowania skutecznego działania w wymienionych zakresach oraz nie dającego się wykluczyć ryzyka przy stosowaniu przetworów, zastosowanie lecznicze jest nie do przyjęcia.

Według mojej opinii różanecznik alpejski i syberyjski mogą być stosowane w leczeniu przez wytrwanych fitoterapuetów lub w konsultacji z lekarzem mającym wiedzę z zakresu fitofarmakologii. Przed zastosowaniem pełnej dawki dziennej należy przeprowadzić próbę tolerancji i wrażliwości na Rhodoendron poprzez wypicie naparu z 1 g surowca oraz przemycia naparem brzucha i okolicy międzyłopatkowej. Jeśli pacjent nie wykazuje ataków duszności, zaburzeń sercowych i zmian skórnych preparat można stosować. Również osoby nadwrażliwe na truskawki i poziomki muszą wykonać próby testowe z różanecznikiem (podobne składniki czynne pojawiają się w pewnych okolicznościach przechowywania i uprawy oraz w odmianach truskawki/poziomki i wywołują gwałtowne negatywne zmiany alergiczne, a nawet wstrząsowe u ludzi, choć są to odmienne rodziny taksonomicznie od różanecznika).

W kosmetologii wyciągi z liści różaneczników zawierających arbutynę i rododendrol mogą być stosowane w usuwaniu piegów i przebarwień (plam hiperpigmentacyjnych).

Starzec popielaty – Senecio bicolor (Willd.) Tod. w leczeniu migreny i zaburzeń miesiączkowania.

Starzec popielaty (niem./szwajc. Aschenpflanze) – Senecio bicolor (Willdenow) Todaro = (Senecio cineraria De Candolle = Senecio maritima Linne = Senecio bicolor subsp. cineraria (De Candolle) Chater ), z rodziny złożonych – Compositae = Asteraceae – to zimozielona krzewinka dorastająca do 60 cm wys. o liściach pierzastosiecznych, srebrzysto i filcowato owłosionych. Kwiaty koszyczkowe, zebrane w baldachy, bardzo ozdobne, pomarańczowe lub żółte. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego. Jest uprawiany. Dostępny w szkółkach ogrodniczych (sadzonki). Ponadto można wysiewać nasiona wprost do gruntu. Nie lubi miejsc wilgotnych i zbyt obfitego podlewania. Do celów leczniczych stosuje się kwitnące ziele (Aschenpflanzenkraut) – Herba Senecionis cinerariae, które należy suszyć w przewiewnym miejscu.

Składniki aktywne: alkaloidy pirolizydynowe (0,5-0,9%): jakobina, senecjonina, jakonina; seskwiterpeny, pochodne chinoliny, glikozydy flawonoidowe (kwercetyna), poliiny, wanilina.

Z uwagi na alkaloidy pirolizydynowe zioło obecnie nie jest zalecane. Może być stosowane jedynie krótkotrwale i doraźnie. Patrz również opis innych gatunków starca – Senecio: https://rozanski.li/?p=1439

W medycynie ludowej używane w leczeniu stanów zapalnych i infekcji spojówek, powiek i gałki ocznej. Ponadto przy nieregularnych i obfitych oraz bolesnych miesiączkach. Znosi skurcze mięśni gładkich i szkieletowych. Obniża gorączkę i działa napotnie oraz przeciwbólowo. Usuwa bóle migrenowe. Stosowany w postaci nalewki – Tinctura Senecionis cinerariae. Nalewka ze starca popielatego: 1 część surowca na 5-10 części alkoholu 50%, wytrawiać minimum 7 dni, przefiltrować. Doustnie 3-5 ml 1-2 razy dziennie. Nie przyjmować w czasie ciąży i laktacji. Do leczenia chorób oczu: 1 łyżka ziela na 1 szklankę wrzącej wody, parzyć pod przykryciem 30 minut, przecedzić. Okłady na oczy stosować 2-3 razy dziennie, przez 15-20 minut. Można też używać do przemywania i płukania worka spojówkowego oraz przemywania powiek.

senecio_bicolor
Senecio bicolor = Senecio cineraria; źródło obrazka: http://www.saemereien.ch

Powstało Polskie Towarzystwo Zielarzy i Fitoterapeutów.

Od dawna wspólnie z przyjaciółmi marzyliśmy o założeniu niezależnego, obiektywnego i przede wszystkim aktywnego Towarzystwa, które skupi osoby kochające zioła; Towarzystwa, które będzie krzewiło wiedzę i informację na temat roślin zielarskich. Mam tu na myśli wiedzę o roślinach leczniczych, trujących, pokarmowych, kosmetycznych, czyli wszystkich użytecznych człowiekowi. Udało się stworzyć takie Towarzystwo. Mam nadzieję, że do PTZiF przystąpią ludzie, którym bliskie są wszystkie aspekty związane z zielarstwem i ziołolecznictwem.

Pragnę zaprosić Wszystkich Czytelników tej strony do współpracy w rozwoju Towarzystwa Zielarzy i Fitoterapeutów. Na tę chwilę liczymy blisko 100 członków i choć jesteśmy jeszcze nie do końca zorganizowani to jednak wyrażam nadzieję, ze wszystko uda się poukładać w ciągu najbliższego roku.

Cieszę się ogromnie, że będziemy mogli się spotkać, podyskutować, poruszyć ważne problemy nurtujące obecnie zielarzy. Chciałbym, aby w naszym Towarzystwie znaleźli się zarówno hobbiści, jak i ludzie zajmujący się ziołami w szerokim rozumieniu tego terminu: hodowcy, lekarze, farmaceuci, przetwórcy surowców zielarskich, producenci preparatów ziołowych, hurtownicy, właściciele i pracownicy drogerii, sklepów zielarskich, sklepów ze zdrową żywnością, spa, uzdrowisk, kosmetyczki, dietetycy i wielu wielu innych. Wbrew pozorom zioła są wszędzie wokół nas, trzeba tylko je dostrzec i nauczyć się je wykorzystywać.

Strona Polskiego Towarzystwa Zielarzy i Fitoterapeutów: http://ptzif.pl/home/

Jednocześnie zapraszam Wszystkich moich Czytelników do wzięcia udziału w I Międzynarodowej Konferencji: „Ziołolecznictwo, biokosmetyki i żywność funkcjonalna” , która odbędzie się w dniach 18-19 kwietnia 2013 r. w Krośnie – rejonie pięknym i zasobnym w zioła…

Więcej informacji o Konferencji na stronie naszego Towarzystwa.

 

 

buddleia_1024x768

Nawiązując do licznych listów jakie dostaję, od razu informuję, że członkiem PTZiF może zostać każdy, komu bliskie są rośliny lecznicze. W naszym Towarzystwie nie ma cenzusu wykształcenia! Już teraz nasze grono zasilili filolodzy, matematycy, informatycy, zootechnicy, ekonomiści… W Statucie PTZiF jest napisane: Członkiem zwyczajnym Towarzystwa może zostać osoba posiadająca wykształcenie lub praktykę dające podstawę do pracy zawodowej lub naukowej w dziedzinie zielarstwa i fitoterapii, produkcji zielarskiej i uprawy roślin leczniczych, kosmetycznych i dietetycznych. Należy zwrócić uwagę na słowo praktykę. Jeżeli ktoś zbiera, obserwuje, uprawia, przetwarza, stosuje zioła – to już jest praktykiem! i bez względu na stopień wykształcenia może zająć się zawodowo ziołami, np. uprawą, a potem sprzedażą, albo importowaniem lub eksportowaniem ziół. Zapraszam więc wszystkich zainteresowanych zielarstwem i ziołolecznictwem, aby stali się członkami Towarzystwa. Towarzystwo ma również zajmować się szkoleniami, dokształcaniem, krzewieniem wiedzy o ziołach.

Wybrane preparaty roślinne w leczeniu arytmii serca (Antiarrhythmica).

Jednym z najstarszych leków antyarytmicznych jest chinidyna (quinidine, chinidinum). Chinidyna występuje w korze chinowej Cortex Chinae i stanowi prawoskrętny izomer chininy. Zwalnia przewodzenie w obrębie przedsionków i obwodowych włókien Purkinjego. W dużych dawkach zwalnia przewodzenie w węźle przedsionkowo-komorowym. Czysta chinidyna podawana jest obecnie doustnie w leczeniu nadkomorowych i komorowych zaburzeń rytmu serca. W terapii nawracających napadów migotania i trzepotania przedsionków i częstoskurczu nadkomorowego. Potęguje działanie przeciwzakrzepowe pochodnych kumaryny, dlatego należy o tym pamiętać przy równoczesnym stosowaniu surowców kumarynowych, jak i dikumarolu otrzymywanego syntetycznie lub biotechnologicznie. Wzmaga działanie glikozydów kardenolidowych. Zmniejsza aktywność leków cholinergicznych. Przenika do mleka w laktacji. U co 2 pacjenta wywołuje dolegliwości ze strony układu pokarmowego, szczególnie wtedy, gdy podawana jest w dawce górnej. Lepiej jest podawać lek po jedzeniu, lub w trakcie posiłku. Dawki terapeutyczne wynoszą 200 mg co 6 h, przez 6 dni, najczęściej nie przekracza się dozy 1,2 g/24 h. Dawka podtrzymująca 200 mg 2-3 razy dziennie. W lecznictwie jest stosowana w postaci siarczanu (Chinidinum sulfuricum). W dawnej medycynie podobne zastosowanie w leczeniu arytmii miała chinina, nalewka chinowa oraz sproszkowana kora chinowa.

Rośliny zawierające alkaloidy izochinolinowe: sangwinaryna, koptyzyna, protopina, allokryptopina, chelerytryna, chelidonina, działają spazmolitycznie i antyarytmicznie; poszerzają naczynia wieńcowe, zapobiegając dusznicy bolesnej. Do takich roślin należą:

– obrzan sercolistny – Macleaya cordata, który znalazł zastosowanie w produkcji zwierzęcej jako substytut antybiotykowych stymulatorów wzrostu. Hamuje dekarboksylację aminokwasów cyklicznych w jelicie grubym. Działa żółciopędnie, rozkurczowo i żółciotwórczo. Pochodzi z Azji (Japonia, Chiny).

– krwica kanadyjska – Sanguinaria canadensis L. – roślina z Ameryki Północnej, stosowana w tamtejszej fitoterapii nieżytów układu oddechowego, zmian nowotworowych skóry i chorób pęcherzyka żółciowego. Hamuje powstawanie płytki nazębnej, dlatego ekstrakty dodawano niegdyś do wielu past i płynów do płukania jamy ustnej

– glistnik jaskółcze ziele – Chelidonium majus L., znany i skuteczny środek w leczeniu zastojów żółci, kolek żółciowych i nerkowych; alkaloidy są używane w produkcji leków cytotoksycznych i onkostatycznych. Typowy środek uspokajający, przeciwnerwicowy, rozkurczowy, żółciopędny i żółciotwórczy. Działa też przeciwbólowo i przeciwkaszlowo, podobnie jak kodeina. Roślina krajowa. Stosowana w formie naparu Infusum Chelidonii (1 łyżeczka na 1 szklankę wrzącej wody, pić po 50-100 ml 2-3 razy dziennie) i nalewki – Tinctura Chelidonii 1:3 lub 1:5 – 2-3 razy dziennie po 3-5 ml.

Patrz również: https://rozanski.li/?p=297, https://rozanski.li/?p=212; https://rozanski.li/?p=892

Alkaloidy sporyszu–Secale cornutum jako hipertonicum.

Jeszcze na początku XX wieku w medycynie wielu krajów dla podniesienia ciśnienia krwi stosowano alkaloidy sporyszu (secale cornutum).

Sporysz zawiera do 0,3% alkaloidów pochodnych indolu i aminy (histamina, cholina, tyramina, acetylocholina, agmatyna); prowitaminę witaminy D – ergosterol. Alkaloidy sporyszu są powiązane z peptydami i aminokwasami oraz kwasem lizergowym. Do alkaloidów sporyszowych należą: l-ergotamina, l-ergozyna, d-ergotaminina, d-ergozynina, l-ergokryptyna, l-ergokornina, l-ergokrystyna, d-ergokryptynina, d-ergokorninina, d-ergokrystynina, l-ergobazyna (ergometryna) i d-ergobazynina.

Wszystkie alkaloidy sporyszu hamują krwawienia maciczne spowodowane atonią mięśni macicy (Roeske 1955). Powodują skurcz mięśni gładkich naczyń krwionośnych. Sproszkowany sporysz, jak i frakcje alkaloidowe podawano przy atonii macicy, krwawieniach ginekologicznych, zaburzeniach ciśnienia i rozmieszczenia krwi w przebiegu climacterium, migrenie oraz bólach głowy.

Sproszkowany sporysz dozowano w ilości 0,3-1 g 3 razy dziennie, jako Pulvis Secalis cornuti. Po porodzie co 15 minut stosowano sporysz w postaci sproszkowanej, nie więcej jednak jak 4 razy w ciągu dnia. Napar z rozdrobnionego sporyszu – Infusum Secalis cornuti 3-5% podawano 4 razy dziennie po łyżce lub co 15 minut po łyżce. Nalewkę na sporyszu – Tinctura Secalis cornuti: 10-20-30 kropel co 30 minut. Maksymalna dawka jednorazowa sproszkowanego sporyszu wynosi 1 g, dzienna 3 gramy. Dawka toksyczna sproszkowanego sporyszu wynosi 3-5 g, a dawka śmiertelna Pulvis Secalis cornuti – powyżej 5 g.

Ergotamina i ergotoksyna kurczą mięśnie gładkie naczyń krwionośnych. Zwężają naczynia wieńcowe serca. Przyśpieszają skurcze macicy. Niestety sporysz może powodować uszkodzenie śródbłonków naczyń, powstawanie szklistych zakrzepów, prowadzących do niedokrwienia i martwicy tkanek (ergotismus gangraenosus), dlatego zastosowanie tego leku mocno ograniczono po II wojnie światowej. Obecnie ergotamina używana jest w leczeniu napadów migreny i w ginekologii dla zahamowania krwotoków i przyśpieszenia zwijania się macicy po porodzie lub poronieniu. W napadach migreny podawana jest ergotamina w dawce 2 mg. Stosowaną formą chemiczną ergotaminy jest winian oraz bursztynian. W preparatach złożonych przeciwmigrenowych ergotamina jest łączona z koffeiną.

Winian ergotaminy jest składnikiem preparatu przeciwmigrenowego Cafergot (ergotamine tartrate et caffeine) – tabletki; źródło obrazka: http://www.rxlist.com

Crepis – pępawa w praktycznej fitoterapii.

Rodzaj Crepis – pępawa należy do rodziny złożonych (astrowatych) – Compositae = Asteraceae. W Polsce najbardziej rozpowszechnione gatunki to pępawa dwuletnia – Crepis biennis Linne  (niem. Wiesen-Pippau) oraz pępawa dachowa – Crepis tectorum Linne. Jest to szczególne rodzime zioło o niedocenianych właściwościach leczniczych. Pępawy wykorzystuję w mojej praktyce od co najmniej 14 lat. Możliwe są do uprawy na większą skalę. Kwiaty mają żółte lub złocistożółte, zebrane w koszyczki. Koszyczki z kolei są zabrane w baldachokształtne wiechy. Kwitną od czerwca do września.

Surowcem jest ziele i korzeń pępawy – Herba et Radix Crepidis. Korzeń najlepiej wykopywać wiosną i jesienią, a ziele zbierać w czasie kwitnienia, przy czym ścinamy kwiaty i liście, bez łodyg.

Pępawy zawierają gwajanolidy, glikozydy gwajanolidowe, flawonoidy (luteolina, apigenina), fenolokwasy (kwas chinowy, chlorogenowy, kawowy, cykoriowy) i glikozydy seskwiterpenowe – crepiside A-H, flawonoidy (luteolina), laktony seskwiterpenowe, taraksasterol, beta-sitosterol, stigmasterol.


Kwas cykoriowy – cichoric acid, C22H18O12

Związki aktywne pępawy – Crepis należą do inhibitorów czynników (factor) NF-κB, substancji przeciwzapalnych, stymulatorów fagocytozy, inhibitorów kolagenazy, hialuronidazy i elastazy; stabilizują strukturę włókien kolagenowych i elastynowych, śródbłonków i biomembran; działają żółciopędnie, bakteriostatycznie, przeciwwirusowo, fungistatycznie, ochronnie na miąższ wątroby. Hamują rozwój nowotworów i przerzuty nowotworowe. Zmniejszają skutki uboczne chemioterapii i radioterapii. Ochraniają nerki i neurony przed zwyrodnieniem. Hamują odczyny alergiczne. Stymulują wydzielanie soków trawiennych, zapobiegają atonii jelit, pobudzają trawienie. Pomimo, że stymulują fagocytozę – tłumią stany zapalne w przebiegu chorób autoimmunologicznych, szczególnie przy połączeniu z preparatami Smilax = Sarsaparilla i Yucca. Wyciągi z pępawy mogą być wykorzystane do wyrobu kosmetyków/kosmeceutyków opóźniających procesy starzenia oraz łagodzących atopowe zapalenie skóry, zmiany troficzne skóry i trądzik różowaty. Wyciągi z pępawy pobudzają naskórnikowanie i nabłonkowanie, ponadto wzbudzają ziarninowanie ran.

Crepiside H
Crepiside H, krepizyd, lakton seskwiterpenowy; C29H34O11; źródło obrazka: http://www.plant-expert.com

Wskazania do stosowania preparatów Crepis – pępawy: choroba nowotworowa, nowotwory wątroby, jelita grubego, trzustki; nadmierny poziom lipidów (triglicerydów) i cholesterolu we krwi; niewydolność wątroby i trzustki; cukrzyca; stany zapalne i martwicze wątroby, nerek i trzustki; rak brodawki Vatera; atonia jelit; radio- i chemioterapia; ostre objawy alergiczne; przerost gruczołu krokowego; choroba Cushinga, choroba Leśniowskiego-Crohna; choroba Hashimoto; choroba Parkinsona; reumatoidalne zapalenie stawów; zapalenie uchyłków jelita grubego; stłuszczenie i marskość nerek oraz wątroby; uogólnione zakażenia bakteryjne, grzybowe i wirusowe; zmiany degeneracyjne tkanki łącznej właściwej i chrzęstnej; kuracje opóźniające procesy starzenia skóry; kamica żółciowa.

 
Taraxasterol, C30H50O – fitosterol, a zarazem trójterpen obniżający poziom cholesterolu i lipidów we krwi, przeciwcukrzycowy, chomoprewencyjny, przeciwnowotworowy. Działa cytoprotekcyjnie wobec wątroby i serca oraz neuronów. Hamuje rozwój bakterii i grzybów, blokuje metastazy (przerzuty); silny czynnik przeciwzapalny; patrz również praca: Ovesná Z, Vachálková A, Horváthová K.: Taraxasterol and beta-sitosterol: new naturally compounds with chemoprotective/chemopreventive effects; Neoplasma. 2004;51(6):407-14.

źródło obrazka: http://flipper.diff.or; luteolina występująca między innymi w mniszku Taraxacum, pępawie – Crepis, karczochu – Cynara, czy krwawniku – Achillea działa moczopędnie, hepatoprotekcyjnie, antyhistaminowo i tym samym przeciwalergicznie, przeciwzapalnie, hipocholesterolemicznie i hipolipidemicznie.

Najbardziej wartościowe są sok i macerat ze świeżego ziela oraz korzenia pępawy, które można zamrozić w woreczkach na lód. Sprawdza się również intrakt i nalewska na świeżym zielu oraz korzeniu. Doskonały jest też wyciąg na winie z korzenia i ziela pępawy. Napar i odwar słabiej działają.

Wyciąg na winie – Vinum Crepidis: 1 część świeżego lub suchego rozdrobnionego korzenia i (lub) zwilżyć spirytusem po czym zalać 5 częściami wina wytrawnego; odstawić na minimum 1 miesiąc, przefiltrować. Proponuję zastosować do zalania ciepłe wino (ok. 50 stopni C). Codziennie 1 kieliszek wina z Crepis przez 2 tygodnie przy chorobach zanikowych tkanki nerwowej, miażdżycy, cukrzycy, hipercholesterolemii, hiperlipidemii, nadciśnieniu, chorobach autoimmunologicznych. Kurację wznawiać co 2-3 miesiące, np. co kwartał.

Intrakt lub nalewka  z pępawy – Intractum seu Tinctura Crepidis: 1 część świeżego ziela lub korzenia (albo jedno i drugie w proporcji 1:1) rozdrobnionego zalać (5 częściami) ciepłym (nalewka) lub gorącym (intrakt) alkoholem 60%, odstawić na minimum 7 dni, po czym przefiltrować. Zażywać 2 razy dziennie po 5-10 ml przez miesiąc. Wznawiać kurację raz na kwartał. Nalewkę i intrakt 1:3 można stosować do wyrobu maści, toników i kremów na skórę (w preparacie powinno być 5-15% takiej nalewki, nie więcej, czyli 5-15 g w 100 g podłoża/rozpuszczalnika, np. oleju lnianego, rokitnikowego, balsamu Szostakowskiego z olejem z lnianki).

Mikstura oczyszczająca wątrobę, gojąca jelita, żółciopędna, lekko rozwalniająca, rozkurczowa, przeciwzapalna, zwalczająca reflux, ostrą zgagę, grzybice przewodu pokarmowego i przeciwnadżerkowa, łagodząca objawy chorób autoimmunologicznych: 25 ml nalewki/intraktu z pępawy Crepis wymieszać z 75 ml oleju lnianego, oleju z lnianki lub oleju konopnego, dodać 1 g tlenku magnezu, 500 mg tlenku cynku, 5 g ekstraktu z lukrecji i 1 g glukonianu wapnia oraz 1 ml kropli Mentowal lub izowalerianianu mentylu (albo substytut: 10 ml kwasu izowalerianowego/walerianowego wymieszać z 10 ml etanolu 95% i z 1 g mentolu, mieszać do rozpuszczenia i gotowe). Wstrząsnąć przed użyciem. Stosować 1 raz dziennie po 1-2 łyżki na czczo.

Mazidło gojące, przeciwzapalne, przeciwświądowe, przeciwbólowe na skórę: 25 ml intraktu lub nalewki z pępawy wymieszać z 70 ml oleju lnianego, z lnianki lub rokitnikowego, dodać 3 g tlenku cynku, 1 g tlenku magnezu, 15 g Balsamu Szostakowskiego, 0,5 ml kropli Mentowal (patrz wyżej na substytut), 2,5 g mleczanu lub glukonianu wapnia, 3 g pantotenianu wapnia (Calcium pantothenicum, można rozgnieść tabletki, wyliczając zawartość substancji w tabl.) i 15 ml tranu lub oleju z wątroby rekina; ucierać wszystko razem na ciepło. Stosować na okłady i do smarowania schorzałej skóry, np. atopowego zapalenia skóry, oparzenia, odleżyn, wyprysków i in.

Odwar z pępawy – Decoctum Crepidis: 10 g rozdrobnionych korzeni i (lub) ziela zwilżyć spirytusem i po 2-3 minutach zalać 1 szklanką wody, doprowadzić do wrzenia pod przykryciem, po czym do zagotowania; gotować na wolnym ogniu przez 10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić, dopełnić brakującą ilość wody. Pić 1 szklankę odwaru 2 razy dziennie.

https://www.wildstauden.ch/pflanzen/bilder_db/CrepisBiennis2008.jpg
źródło obrazka: http://www.wildstauden.ch; Pępawa dwuletnia – Crepis biennis L.

Wesołych Świąt

Moim Czytelnikom Życzę dużo Zdrowia i Szczęścia

Świerzbnica polna – Knautia arvensis (L.) Coulter jako dermaticum i pulmonalium.

Świerzbnica polna (ang. Field Scabious; niem. Acker Witwenblume, Ackergrindkraut) – Kanutia arvensis (Linne) Coulter = Scabiosa arvensis Linne należy do rodziny szczeciowatych – Dipsaceae.  Jest rośliną wieloletnią, występującą w całej Europie, na niżu i w górach. W Polsce rozpowszechniona na łąkach, skrajach pastwisk, na wzgórzach, polanach, przy brzegach lasów. Dorasta do 80 cm wys., kwiaty są liliowe, niebieskie, czerwonawe lub brudnoróżowe, zmienne w zależności od chemotypu, warunków glebowych, nasłonecznienia. Owoc owłosiony z 8 szczecinkami. Kwiaty główkowate, na szypułach owłosionych. Kwitnie od maja do jesieni. Wytwarza kłącza rozgałęzione. W dolnej części łodyga jest gęsto ulistniona, w górnej z rzadka. Wykazuje różnolistność (heterofilia), czyli na roślinie powstają liście o różnym kształcie morfologicznym. W dolnej części liście są długoogonkowe, podługowato-lancetowate, najczęściej pierzastosieczne; górne liście pierzastodzielne, o odcinkach lancetowatych, odlegle ząbkowanych. Charakterystyczne jest owłosienie łodygi: w dole włoski w dół skierowane, w górnej części odstające.

Surowcem jest kwitnące ziele świerzbnicy – Herba Knautiae (Scabiosae) arvensis i kłącze z korzeniami świerzbnicy polnej – Rhizoma cum radicibus Knautiae (Scabiosae) arvensis. Ziele należy suszyć w ciemnym pomieszczeniu, w temp. do 40 stopni Celsjusza; kłącza szybko umyć i rozdrobnić, podsuszyć w temp. do 50 stopni Celsjusza. Przechowywać w światłoszczelnych opakowaniach. Wrażliwy na światło.

Cenny jest również surowiec świeżo zebrany i zalany gorącym alkoholem (wrzącym) 50-60% alkoholatura stabilizowana z ziela lub kłącza świerzbnicy.

Świerzbnica zawiera irydoidowe związki chromogenne, np. dipsacan, dipsacotin (dipsakan, dipsakotyna), trójterpny (kwas oleanolowy, kwas ursolowy; kwas pomolowy (pomolic acid)), saponiny trójterpenowe (cefalarozydy; knautizoyd 1,1-1,7%), fenolokwasy (kwas kawowy, kwas dikawoilochinowy, kwas chlorogenowy, kryptochlorogenowy), fitosterole, garbniki, flawonoidy (witeksyna).


Źródło obrazka: International Immunopharmacology, Volume 3, Issue 4, April 2003, Pages 593–608. Struktura kwasów trójterpenowych; warto dodać, że kwas oleanolowy zapobiega toksycznemu uszkodzeniu wątroby, a kwas ursolowy obniża stężenie cholesterolu we krwi i działa cytostatycznie oraz przeciwzapalnie; kwas pomolowy wywiera działanie przeciwnowotworowe.


Witeksyna – flawon, który rozszerza naczynia wieńcowe, zapobiega dusznicy bolesnej, działa uspokajająco, rozkurczowo i przeciwzapalnie.

W medycynie ludowej ziele i kłącze świerzbnicy było stosowane w leczeniu chronicznych chorób skórnych, np. wyprysków, owrzodzeń,  w tym opryszczkopodobnych, pokrzywki, ale i również grzybic skórnych, kłykcin, zmian rakowych. Wewnętrznie odwar zalecano przy uporczywym kaszlu, zapaleniu gardła, oskrzeli, zatok, zapaleniu opłucnej itp.

Poznawszy choć w części składniki świerzbnicy od razu można uzasadnić działanie przeciwwirusowe, cytostatyczne, cytotoksyczne, antybakteryjne i przeciwgrzybicze. Kwas pomolowy, ursolowy, czy saponiny triterpenowe świerzbnicy hamują rozwój nowotworów, wzbudzają apoptozę komórek rakowych, hamują podziały komórkowe, a przy tym uszkadzają komórki bakterii i grzybów. Degradują także strukturę wirusów. Fenolokwasy, np. kwas kawowy, chlorogenowy również działają bakteriostatycznie i onkostatycznie. Pochodne kwasy dikawoilochinowego, chlorogenowego, kawowego, cynamonowego, kwas oleanolowy ochraniają miąższ wątroby przed szkodliwym wpływem ksenobiotyków, stłuszczeniem i marskością. Wzbudzają procesy regeneracji hepatocytów. Wpływają przeciwzapalnie i żółciopędnie. Zawiera podobne fenolokwasy jak karczoch. Z tego względu, że brodawki i kłykciny oraz opryszczkę wywołują wirusy uzasadnione jest stosowanie preparatów świerzbnicy w zwalczaniu tych dolegliwości.

W leczeniu brodawek, kłykcin, zmian rakowych skórnych można połączyć preparaty świerzbnicy z preparatami wilczomlecza (Euphorbia), glistnika (Chelidonium), jagód jemioły (Viscum) i żywotnika (Thuja).

W tym celu świeże pędy żywotnika wschodniego lub zachodniego, świeże ziele/kłącze glistnika, jagody jemioły, świeże ziele wilczomlecza (np. wilczomlecza sosnki, obrotowego) i świeże kłącze/ziele świerzbnicy rozdrabniamy w maszynce na papkę, dodajemy roztwór Ringera lub roztwór soli fizjologicznej (0,89%), nieco gliceryny i ucieramy wszystko razem na papkę. Papkę przykładamy na chore miejsce. Jest to preparat bardzo silny i cytotoksyczny, więc należy stosować ostrożnie!

Nalewka lub intrakt z świerzbnicy – Tinctura seu Intractum Knautiae arvensis: 1 część świeżego (nalewka, intrakt) lub suchego (nalewka) ziela lub kłącza z korzeniami Knautia arvensis zalać 5 częściami zimnego (nalewka) lub wrzącego alkoholu (intrakt) 50-60%, odstawić na przynajmniej 1 tydzień, przefiltrować. Zażywać doustnie 2 razy dziennie po 5 ml przez 2-3 tygodnie, leczenie wznawiać co dwa trzy miesiące przy nieżytach i infekcjach układu oddechowego, infekcjach układu pokarmowego, uogólnionych zakażeniach wirusami, bakteriami i grzybami. Preparatem przemywać i okładać schorzałe miejsca.

Odwar świerzbnicowy – Decoctum Knautiae arvensis: 2 łyżki ziela lub kłącza świeżego lub suchego zalać 2 szklanki wody, doprowadzić na małym ogniu do wrzenia, zagotowania; gotować 10 minut, zawsze pod przykryciem, odstawić na 20 minut, przecedzić. Wypić odwar małymi porcjami. Stosować też do okładów i przemywań, płukanek, irygacji, nasiadówek, lewatyw. Doustnie stosować 1-2 tygodnie; kurację wznawiać co dwa-trzy miesiące.


Cephalaroside – struktura związku na przykładzie cefalarozydu C, podobne związki obecne są również w bluszczu – Hedera i sasance – Pulsatilla.

Cardiospermum halicacabum Linne w leczeniu wyprysków, neurodermatozy i choroby wrzodowej.

Cardiospermum halicacabum Linne (nasiona serca, winorośl balonowa, Miłość w obłoku) (niem. Ballonpflanze, Ballonrebe ang. Balloonvine, Love in a puff, Heart Seed) należy do rodziny Sapindaceae. Jest to pnącze dorastające do 3 m długości, występujące w Afryce i Azji tropikalnej oraz subtropikalnej, ponadto w Ameryce Północnej (wschodnia część). Porasta roślinność nadrzeczną i przydrożną. Wytwarza wąsy czepne. Liście są bladozielone, podobne z wyglądu do liści pietruszki, owłosione, złożone z listków 3-klapowych, prostokątnych, brzegiem ząbkowanych, zaostrzonych. Kwiaty drobne, białe, niepozorne, pojawiające się w sierpniu. Owoce w kształcie błoniastych lampionów, kapsuł (strąki), barwy  zielonej, potem żółtej lub ciemno-złotej, niekiedy złocisto-brązowej, z czarnymi lub ciemnobłękitnymi nasionami. Możliwy do uprawy w Polsce, jednakże jest wrażliwy na przymrozki. Wysiewać należy do gruntu w II połowie maja.

Do celów leczniczych używa się ziele Cardiospermum halicacabum L.  – Herba Cardiospermi helicacabi, które najlepiej poddać suszeniu, po czym ekstrahować etanolem 65% lub winem. Jest to zioło saponinowo-fitosterolowe, choć zawiera również antocyjany, (+)-pinitol,  proantocyjanidyny, flawonoidy (apigenina, luteolina, chrysoeriol) i związki cyjanogenne. W nasionach zawarte są kwasy tłuszczowe (33%), w tym 55% stanowią cyjanolipidy (1-cyjano-2-hydroksymetylo-prop-2-ene-1-ol, 1-cyjano-2-hydroksymetylo-prop-2-ene-3-ol). Do głównych kwasów tłuszczowych należą: kwas 11-eikozenowy, oleinowy, arachidowy, linolenowy, palmowy, stearynowy. Ważne są stigmasterol, triterpeny pentacykliczne, alkaloidy, glikozydy (kardiospermina).

Działanie: przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwgorączkowe, pierwotniakobójcze (antymalaryczne), przeciwwrzodowe, pobudzające miesiączkowanie, pobudzające przemianę materii, hamujące autoagresję immunologiczną, moczopędne, rozwalniające, czyszczące krew (depurativum).

Hamuje rozwój Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Shigella boydii, Salmonella typhimurium.

Wskazania: neurodermatitis, eczema (wypryski), dermatosis, acne, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, atopowe zapalenie skóry, łuszczyca (psoriasis), toczeń (lupus), kuracje odtruwające, cukrzyca, wrzody żołądka, skąpe i bolesne miesiączkowanie, niepłodność na tle immunologicznym, zakażenia pierwotniakami przewodu pokarmowego i krwi, przerost gruczołu krokowego, przewlekłe choroby alergiczne.

Nalewka z ziela świeżego lub suchego to cenny składnik maści/kremu dermatologicznego (15% preparaty; nalewka na alkoholu 50% 1:3).

Wino “Nasiona serca” – Vinum Cardiospermi: 1 część suchego surowca (ziela) zalać 5 częściami ciepłego wina białego wytrawnego, odstawić na 30 dni, przefiltrować. Stosować doustnie 1 kieliszek 1 raz dziennie przez 2 tygodnie; powtarzać co kwartał, w razie potrzeby co dwa miesiące. Stosować również do okładów i przemywania schorzałych miejsc.

Nalewka “Nasiona serca”- Tinctura Cardiospermi: 1 część surowca  świeżego lub suchego zalać 3-5 częściami gorącego alkoholu 50-65%, wytrawiać 14 dni, przefiltrować. Zażywać 2 razy dziennie po 10 ml przez 2 tygodnie; powtarzać co 2 miesiące. Ponadto składnik mleczka kosmetycznego, tonicum, kremu, żelu 10-15% na skórę.

Dawka sproszkowanego ziela: 2 g 2 razy dziennie. działanie przeciwbólowe i przeciwreumatyczne tylko w dużych dawkach: 10 g ziela zalać 2 szklankami wody; gotować 30 minut, dopełnić brakującą wodę (do 400-440 ml obj.), przecedzić. Wypić w ciągu dwóch dni małymi porcjami.

Halicar Salbe N
W handlu dostępne są gotowe preparaty dermatologiczne zawierające Cardiospermum (tinctura Cardiospermi i cetylostearylowy alkohol), zalecane w leczeniu neurodermatozy, wyprysków, dermatoz, łuszczycy, atopowego zapalenia skóry.