|
|
Pycnogenol (piknogenol) jest to opatentowany wodny wyciąg z kory sosny nadmorskiej – Pinus pinaster Solander = Pinus maritima Poiret, z rodziny Pinaceae. Sosna nadmorska rośnie naturalnie w zachodniej części obszaru śródziemnomorskiego, na wschód po Włochy. Do celów produkcyjnych jest uprawiana. Pycnogenol zawiera oligomeryczne proantocyjanidyny, kwasy fenolowe (koniferowy, katechinowy, kawowy, ferulowy), koniferynę (glikozyd fenolowy), koniferol (alkohol fenolowy), diterpeny (strobol, strobal, abienol), wolną katechinę, epikatechinę, flawononole (taxifolin – taksyfolina = dihydrokwercetyna), kwasy żywicowe.
Wyciągi z kory sosny nadmorskiej dostępne w handlu są standaryzowane na zawartość proantocyjanidyn. Pycnogenol nie jest wartościowszy leczniczo od wyciągów z żurawiny, borówki, ekstraktów z wina, ekstraktów z nasion winogron, wyciągów z nasion ostropestu, czy ziela karczocha. Równie doskonały jest wyciąg z ostryżu (kurkuma), wyciąg z miłorzębu, czy z kory naszej krajowej sosny zwyczajnej, limby, jodły lub modrzewia.
Działanie pycnogenolu jest typowe dla antocyjanów i flawonoidów: antyoksydacyjne, przecwrodnikowe, hamujące aktywność enzymów proteolitycznych tkankowych (elastazy i kolagenazy); przeciwzapalne, przeciwwysiękowe; stabilizujące strukturę tkanki nabłonkowej i błon komórkowych; ochronne na naczynia krwionośne i neurony, komórki wątrobowe oraz nerek. Działają ochronnie na siatkówkę i naczyniówkę oka, poprawiają krążenie krwi wieńcowe, obwodowe, mózgowe i oczne. Przyspieszają regenerację rodopsyny, przez co mogą poprawiać widzenie o zmroku. Niewątpliwie korzystnie działają przy chorobach alergicznych, zmianach zapalnych i zwyrodnieniowych tkanki łącznej właściwej, chrzęstnej i nabłonkowej. Frakcje polifenolowe z roślin działają też fungistatycznie i antybakteryjnie. Obniża poziom glukozy, lipidów i cholesterolu we krwi. Zmniejsza następstwa chorobowe cukrzycy.
Nie jest prawdą, że pycnogenol zwiększa syntezę elastyny i kolagenu. Pycnogenol jedynie hamuje ich degradację. Cudowny wpływ na wydolność tlenową organizmu sportowców, czy też rewelacyjny wpływ na wzrost masy mięśniowej jest przejaskrawiony i mocno naciągany przez rozmaitych dystrybutorów preparatów pycnogenolowych. Owszem, frakcja proantocyjanidynowa, antocyjanowa, flawonoidowa korzystnie wpływa na organizm, może przyspieszać eliminację zakwasów, zmniejszać szkodliwe następstwa intensywnego treningu i wysiłku fizycznego. Przyspiesza też proces rekompensacji biochemicznej, jakże ważnej po wysiłku. Usprawnia procesy gojenia ran, resorpcji wysięków, usuwania szkodliwych produktów przemiany materii. Wykazuje synergizm z koenzymem Q (ubichinon), kwasem askorbinowym, kwasem liponowym, tokoferolem, kwasem pangamowym, HMB, fitosterolami, resveratrolem, sylimaryną, kurkuminą, witaminą F (NNKT, czyli kw. linolowy, linolenowy, arachidonowy).
Działanie “odmładzające” piknogenolu polega na inhibicji rozpadu enzymatycznego elastyny i kolagenu w skórze oraz działaniu przeciwrodnikowym, przeciwzapalnym i rozjaśniającym cerę. Ekstrakty tego typu korzystnie działają na skórę zwiotczałą i z trądzikiem różowatym.
Efektywne dawki piknogenolu i podobnych wyciągów: 250-500 mg dziennie.
Dla wytrawnych zielarzy-fitoterapeutów i fitofarmakologów znalezienie pełnowartościowej alternatywy dla piknogenolu nie powinno nastręczać jakichkolwiek trudności.
Asa foetida = Assa foetida = Gummi-resina asa foetida, czyli gumożywica smrodzieńca była środkiem opisywanym przez wszystkie ważniejsze farmakopee. W czystej postaci ma postać niekształtnych zlepków, barwy szarej lub czerwono-brunatnej, w środku białej lub popielato-brunatnej opalizującej. Zapach czosnkowy, smak nieprzyjemny, wręcz dla niektórych osób wstrętny. W niskiej temperaturze staje się kruchy, w cieple mięknie. Po roztarciu z potrójną ilością wody daje białawą zawiesinę, która żółknie po dodaniu amoniaku. pomimo, że dawniej pełnił bardzo ważną rolę w lecznictwie, potem był masowo wykreślany z lekospisów, szczególnie w okresie wojennym i powojennym. Dziś wraca do łask, bowiem okazuje się, że jest skuteczny w leczeniu chronicznych wzdęć i zespołu jelita drażliwego.
Surowiec pochodzi z z zapaliczki: Ferula assa foetida L. (Ferula foetida Regel, Foetida scorodosma Bentley et Trimen) oraz Ferula narthex Boiss (Narthex asa foetida Falconer), z rodziny baldaszkowatych – Umbelliferae (selerowate – Apiaceae). Po nacięciu korzeni zapaliczki wycieka żywica, która zasycha dając cenny surowiec. W lekospisach czarcie łajno można znaleźć pod nazwami Asant, Stinking Assa, Ase fetide, Gummiresina Asa foetida, Lacryma syriaca, Laser foetidum, Stercus diaboli, Succus cerenaicus antiquorum, Asam, Devils Dung, Teufelsdreck, Stinkasant Asafetida. Smrodzieniec zawiera 6-9% olejku eterycznego, ponadto gumy i żywice.
W Asa foetida stwierdzono obecność waniliny, kwasu ferulowego, umbeliferonu, dwusiarczku izobutylu propenylowego, kwasu walerianowego i cukrów (galaktoza, glukoza, L-arabinoza, ramnoza, kwas glukuronowy). Olejek zawiera alfa- i beta-pinen. W żywicy (40-64%) znajduje się kwas ferulowy, asarezynotannole, umbeliferon i jego etery (farnezyferole A, B, C, kamolonol). Frakcji gumowej jest około 25%. W lotnej frakcji olejkowej wykryć można dwusiarczki i wielosiarczki odpowiedzialne za zapach czosnkowy.
Właściwości lecznicze: hipotensyjne (obniżające ciśnienie tętnicze krwi), przeciwzakrzepowe, przeciwzawałowe, wykrztuśne, wiatropędne, przeciwwzdęciowe, rozkurczowe.Przyspiesza gojenie ran (doustnie i zewnętrznie skojarzyć).
Wskazania dawne: zaburzenia trawienne, niestrawność, wzdęcia, skurcze przewodu pokarmowego, atonia jelit, zaburzenia krążenia krwi, histeria, zdenerwowanie, zaparcia u osób starszych, hipochondria, nieżyty układu oddechowego i moczowego (jako środek osuszający śluzówki, przeciwzapalny i przeciwwysiękowy), obniżony popęd płciowy (jako aphrodisiacum).
Wskazania współczesne: wzdęcia, nieżyty oskrzeli z obfitą wydzieliną śluzową i ropną, mokry kaszel, zaflegmienie gardła i oskrzeli; zespól jelita drażliwego.
Dawkowanie: 0,3-0,5 g 2-3 razy dziennie, najlepiej w kapsułkach, pigułkach, w zawiesinach z żółtkiem jaj lub z walerianą. W lewatywach 2-4 g. Nalewka smrodzieńcowa Tinctura asae foetidae po 20-50 kropel na cukrze, z eterem, aromatycznym naparem lub jako dodatek do mieszanek 2-3 g/100 g; jako środek do wąchania dla histeryków i hipochondryków; do wlewanek 2-8 g jako emulsja lub napar walerianowy, lub rumiankowy. Także (4-6 g) po roztarciu z żółtkiem jaj i wymieszaniu ze 100 ml wody – ciepła emulsja do odbytu przy zaparciach, kolkach kałowych (obstrukcyjnych). Nalewkę smrodzieńcową sporządzano na alkoholu 70%, 1 cz. surowca na 5 cz. spirytusu.
Surowiec Asa foetida pochodził najczęściej z Iranu i Afganistanu.
Turnera diffusa Willdenow, czyli turnera rozpierzchła, damiana (rodzina Turneraceae) pochodzi z Ameryki Południowej oraz Środkowej. Jest krzewem dorastającym do 2 m wys. o wonnych kwiatach. Kwiaty żółte. Liście przy roztarciu wydzielają zapach eukaliptusowo-migdałowo-iglasty. Może być uprawiany u nas na werandach, w szklarniach, ewentualnie w okresie letnim na zewnątrz, ale późnym latem trzeba roślinę zabrać w ciepłe miejsce.
Surowcem jest liść – Folium Damianae, bogaty w olejek eteryczny (0,1-0,5%), gorycze, garbniki, glikozydy fenolowe (arbutynowe), fitosterole i flawonoidy. Olejek eteryczny zasobny w cyneol, ocymen, pinen, tymol, kadinen, kopaen, kalamen i cymen. Arbutyny jest ok. 0,5-0,7%, czyli podobnie jak w zielu/kwiatostanie wrzosu (ok. 0,7-1%).
Właściwości lecznicze: pobudzające, moczopędne, odkażające na układ moczowy, przeciwzapalne w układzie moczowo-płciowym, pobudzające miesiączkowanie, przeciwdepresyjne, przeciwstresowe, adaptogenne; zwiększające wydolność fizyczną i psychiczną. Przyspiesza eliminację z ustroju szkodliwych produktów przemiany materii.
Wskazania: stany zapalne i zakażenia układu moczowego; stan zapalny i infekcje gruczołu krokowego; stany depresji; przemęczenie, intensywna praca fizyczna i psychiczna; zakwasy po treningu lub wysiłku fizycznym. Zaburzenia pamięci i uczenia się. Trudności przystosowawcze w szkole i pracy (nieśmiałość, depresja, lęk) oraz w nowym miejscu zamieszkania.
Działanie jako afrodyzjak jest mocno przesadzone, ale może dodać pewnej śmiałości i odwagi we współżyciu seksualnym. Nie wpływa natomiast bezpośrednio na erekcję i ejakulację. Działa na psychikę, poprawiając samopoczucie i zdolności przystosowawcze.
Preparaty i dawkowanie:
Skuteczne są napary – Infusum Damianae 4% (4 g surowca na 100 g wrzątku). Stosować 2-3 razy dziennie. Na świeżym zielu polecam nalewkę – Tinctura Damianae: 1 część świeżych rozdrobnionych pędów/liści na 5 części ciepłego alkoholu 40-50%; pozostawić 7 dni lub dłużej, przefiltrować. 10 ml 2 razy dziennie przez 1 miesiąc.
W kuracjach przeciwko przerostowi gruczołu krokowego łączyć ze znamionami kukurydzy, z korą śliwy afrykańskiej, z kłączem pokrzywy, z zielem wierzbówki lub wierzbownicy, albo z zielem niecierpka.
Uncaria gambir (Hunter) Roxburgh należy do rodziny marzanowatych – Rubiaceae i pochodzi z Azji (Indonezja, Malezja). Surowcem jest liść – Folium Uncariae, który zawiera d- i dl-katechiny (30-35%). W liściach występują także znaczne ilości kwasu katechowego, taninowego, galusowego, elagowego, katecholu, kwercetyny, a także alkaloidy indolowe powiązane z fenolami (gambirtanina, dihydrogambirtanina, oksygambirtanina, gambirina, gambirydyna).
Właściwości lecznicze: przeciwzapalne, przeciwwysiękowe, przeciwbiegunkowe; antyrodnikowe, antyoksydacyjne, stabilizujące strukturę błon komórkowych, nabłonków i śródbłonków. Gambiryna obniża podwyższone ciśnienie tętnicze krwi (wpływ hipotensyjny). Ochronne na miąższ wątroby i trzustki. Poprawiające krążenie oczne. Ochronne dla naczyniówki i siatkówki. Obniżające poziom cukru we krwi.
Wskazania: nieżyt jelit, wrzodziejące zapalenie jelit, zespół jelita drażliwego, stany zapalne błony śluzowej przewodu pokarmowego; zmiany naczyniowe i zaburzenia krążenia ocznego; uszkodzenie wątroby i trzustki, hemoroidy; nadciśnienie, cukrzyca. jest dobrym źródłem proantocyjanidyn. Alternatywa dla ekstraktów z borówki.
W okulistyce: zapalenie powiek i spojówek, stany zapalne białkówki, siatkówki i naczyniówki, angiopatie.
W kosmetologii: stany zapalne skóry na tle łojotoku, plamice, rozszerzone pory, skłonności do trądziku różowatego.
W weterynarii: stany zapalne jelit i żołądka, biegunka. Stany zapalne oczu i skóry.
W ginekologii: upławy, świąd sromu, zapalenie szyjki macicy, zapalenie warg sromowych.
Preparaty i dawkowanie:
Napar – Infusum Fol. Uncariae: 1 łyżka surowca rozdrobnionego na 1 szklankę wrzącej wody. Po 30 minutach przecedzić. Pić kilka razy dziennie, łącznie w ciągu dnia 1-2 szklanki naparu. ponadto do okładów, przemywania i płukanek.
Odwar – Decoctum Fol. Uncariae: jak wyżej, lecz gotować 5-10 minut. Szczególnie do lewatyw przy zapaleniu odbytu i zaostrzeniu stanu hemoroidów, ponadto w okulistyce, ginekologii i laryngologii do płukanek jako środek przeciwzapalny, antyseptyczny i ściągający.
Nalewka – Tinctura Uncariae 1:5, na alkoholu 40-60%, macerować minimum 7 dni. 3-5 ml 3-4 razy dziennie w 100 ml wody, zależnie od choroby. Po rozcieńczeniu z wodą stosować do przemywania zmian skórnych i płukania błon śluzowych, np. jamy ustnej i gardła.
Czopki – Suppositoria Uncariae: 500 mg ekstraktu gęstego lub 250-300 mg ekstraktu suchego w czopku na maśle kakaowym lub tłuszczu palmowym/kokosowym. Doodbytniczo przy świądzie i hemoroidach.
Krople do oczu – Collyria ophthalmica Uncariae: przyrządzić odwar 5% (10 minut gotować) na roztworze soli fizjologicznej 0,9%, przecedzić, dopełnić brakującą ilość roztworu soli (wyparowaną). Wkraplać do oczu 2 razy dziennie.
Strój bobrowy (Castoreum) to wydzielina woreczków samca i samicy bobra, zlokalizowanych pod łukiem łonowym. Są one połączone z narządami płciowymi. Te dwa gruczoły zapachowe wydzielają gęstą serowatą substancję i silnym zapachu piżma. Większość farmakopei uznawała 2 rodzaje stroju bobrowego: strój bobrowy rosyjski = syberyjski (z bobra rosyjskiego, Castor fiber L.) oraz strój bobrowy kanadyjski (z bobra kanadyjskiego, Castor americanus Cuv.). Cenowo, strój bobrowy rosyjski (także skandynawski) był droższy od stroju bobrowego kanadyjskiego (amerykańskiego, angielskiego).
Strój bobrowy był zalecany jako lek na wiele chorób, choć skuteczność jego była wątpliwa i kontrowersyjna. Wielu farmakologów uważało strój bobrowy za środek o znaczeniu psychologicznym. Samo zażywanie stroju bobrowego dawało efekt placebo u ok. 13% pacjentów. Stosowano ten lek u ludzi bogatych, hipochondryków, nimfomanów, którym w rzeczywistości nic nie dolegało, ale domagali się od lekarza przepisania cudownego środka na ich wyimaginowane schorzenia. Im lek był trudniej dostępny i droższy, owiany nutką tajemniczości tym lepszy dawał efekt i chętniej był zażywany, pomimo niekiedy ohydnego smaku i zapachu. Stąd zastosowanie stroju bobrowego w leczeniu stanów histerii, ociężałości głowy, zawrotów głowy, bladości twarzy, zaburzeniach trawiennych, niemocy płciowej na tle psychicznym, wmówionej sobie słabości, i in. trudnych do ustalenia podobnych schorzeń, na które skarżyli się ludzie w rzeczywistości zdrowi i dobrze odżywieni. Medycy, którzy nie bardzo wiedzieli jak wyleczyć niektóre choroby, i aby nie stracić autorytetu u bogatego pacjenta, również sięgali po rozmaite placebo, które nie wyrządziło pacjentowi krzywdy. Stąd, gdy u kobiet wystąpiła nerwica (palpitacja serca) sercowa, brak miesiączki, różne objawy okresu po- i przekwitania, ponadto epilepsja nie reagująca na inne leki, słynny wśród zamożnych “globus” (zawroty z bólami głowy na tle nerwowym z stanem histerii), ataki duszności, niekiedy na tle astmy, bóle żołądkowe lub niezidentyfikowane bóle brzucha – lekarz sięgał po strój bobrowy.
Jednakże warto tutaj przytoczyć opinię dra Oeffele: “lekarz pomimo korzyści finansowych, zapisując strój bobrowy winien postawić sobie pytanie – czy warto dla kaprysu jakiejś histeryczki przyczynić się do zubożenia naszej planety w tak ciekawe stworzenie jak bóbr.”
To, że była to ważna kwestia świadczy też zdanie prof. A. Haber’a (1963 r.): “Niegdyś bóbr rzeczny (Castor fiber) występował licznie na terenie całej Europy i znacznej części Syberii. Dla cennych futer i stroju bobrowego został prawie zupełnie wytępiony.”
Strój bobrowy kanadyjski – Castoreum canadense (americanum, anglicum), niem. Kanadisches Bibergeil, ang. Castor oraz strój bobrowy rosyjski = syberyjski Castoreum sibiricum (russicum, muscoviticum, germanicum, europaeum), niem. Sibirisches Bibergeil, zawierają 1-2% olejku eterycznego (syberyjski jest bogatszy w olejek), lotne fenole, krystaliczną substancję woskowo-sterolową – kastorynę (0,33-2,5%, w syberyjskim ok. 2-2,5%), żywicę bobrową (frakcja żywicowa), kastoreum-rezynoid (12-58%, w syberyjskim ok. 50-58%), kwas benzoesowy, kwas salicylowy, cholesterynę, fosforan wapnia (ok. 1,4%), węglan wapnia (nawet do 33%!), kwas moczowy, amoniak, salicynę (prawdopodobnie kumuluje się i pochodzi z kory topoli, wierzby, spożywanych przez bobry).
Dawki najczęściej stosowane: w pigułkach i proszkach po 200-1000 mg. Nalewka ze stroju bobrowego – Tinctura Castorei, na spirytusie min. 80% 1:10, czasem 1:6 lub mocniejsza 1:5 – do 4 g dziennie, najczęściej ok. 1 ml 3 razy dziennie.
We Francji w XIX wieku stosowano jeszcze nalewkę spirytusowo-eterową na stroju bobrowym – Tinctura Castorei aetherea, która zawierała 1 część stroju bobrowego, 2,5 części eteru etylowego i 7,5 cz. spirytusu. Sporządzano przez macerację.
Strój bobrowy wchodził w skład licznych leków złożonych. Mikstura przeciwskurczowa – Mixtura Antispasmodica zawierała nalewkę walerianową i nalewkę ze stroju bobrowego po 5 g, spirytus eterowy (mieszanina etanolu z eterem dietylowym) 15 kropli i wodę koprową do 100 g. Zażywano kroplami kilka razy dziennie. Strój bobrowy łączono z solami bromu, kamforą, z opium, z goździkami korzennymi, rzewieniem, szafranem, cynamonem, gorzką pomarańczą i in., zależnie od potrzeby. Ze stroju bobrowego (10 g) i masła kakaowego (30 g) przygotowywano czopki doodbytnicze (z podanej masy 5 sztuk) – Suppositoria antispasmodica o działaniu przeciwskurczowym.
Pharmacopoea Borussica editio septima z 1862 r. zawiera opis Castoreum Canadense z Castor americanus Cuvier oraz Castoreum Sibiricum z Castor fiber Linne. Polska Farmakopea I – Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r. również obejmuje Castoreum (Stróy bobrowy), z uwzględnieniem Castoreum Sibiricum seu Russicum oraz Castoreo Canadensi.
Pharmacopoea Helvetica I z 1865 r. uwzględnia Tinctura Castorei (Bibergeiltinctur, Teinture de Castoreum, Tintura di Castoreo) 1:6. Ponadto nowsze: Pharmacopoea Helvetica z 1893 (ed. tertia) i z 1907 r. (ed. quarta) zawierają monografię Castoreum (niem. Bibergeil, fr. Castoreum, ital. Castoreo) oraz nalewki (Tinctura Castorei tyle, ze w innej proporcji surowca do spirytusu, mianowicie 1:10.
Wspomniana Farmakopea Pruska VII – Pharmacopoea Borussica z 1862 r. przewidywała Tinctura Castorei Sibirici 1:6 oraz Tinctura Castorei Canadensis 1:6, uwzględniała więc siłę działania surowca wyjściowego (kanadyjski słabszy, stąd mniej rozpuszczalnika w nalewce).
Uncaria tomentosa (Willdenow) De Candolle, czyli czepota puszysta (koci pazur, vilcacora, Cat’s, Claw) pochodzi z Ameryki Środkowej i Południowej. Zaliczana do rodziny marzannowatych – Rubiaceae. Jest stosowana w tradycyjnej medycynie Peru. Surowcem jest korzeń i kora – Radix et Cortex Uncariae tomentosae. W naturze jest pnączem (lianą) dorastając do 60 m długości. Wytwarza pazurkowate ciernie.
Składniki aktywne stwierdzone: tetra- i pentacykliczne alkaloidy oksyindolowe (ok. 2%), saponiny trójterpenowe, fenolokwasy (kwas chinowy), garbniki.
Występują dwa chemotypy rośliny: z przeważającymi alkaloidami pentacyklicznymi oraz z przeważającymi alkaloidami tetracyklicznymi. Bardziej wartościowy jest chemotyp z alkaloidami pentacyklicznymi, szczególnie w leczeniu AIDS i nowotworów, ponadto wirusowego zaplenia wątroby i chorób reumatycznych. W handlu są różne chemotypy i pacjent nie jest świadomy jaki surowiec kupuje, stąd rozbieżności w skuteczności. Istnieją surowce i preparaty gotowe standaryzowane na zawartość alkaloidów pentacyklicznych (pteropodyna, mitrafilina) i tetracyklicznych (rynchofilina).
Działanie lecznicze: immunostymulujące; pobudzające fagocytozę (pożeranie antygenów), zwiększające liczbę limfocytów T, NK, cytotoksycznych; stymulujące system GALT i MALT; uspokajające’ przeciwwirusowe, szczególnie wobec HIV; adaptogenne (poprawia zdolności przystosowawcze organizmu), przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, rozkurczowe na naczynia krwionośne i drogi oddechowe, przeciwastmatyczne; antyoksydacyjne; ochronne na miąższ wątroby, antymutagenne.
Wskazania: choroby wirusowe; niedobory odpornościowe, choroba nowotworowa (wspomagająco); choroby reumatyczne; zaburzenia adaptacji organizmu do środowiska (np. przy zmianie miejsca zamieszkania).
Dawkowanie i preparaty:
Sproszkowany surowiec, Cortex, Radix, 1 g 3 razy dziennie. Popić dużą ilością wody ciepłej.
Napar czepotowy – Infusum Uncariae tomentosae: 2 g sproszkowanego surowca na 1 szklankę wrzącej wody; nie przecedzać. Po 20 minutach wypić. 2-3 szklanki naparu dziennie.
Nalewka czepotowa – Tinctura Uncariae tomentosae 1:5 na alkoholu 40%": 3 razy dziennie po 10 ml. Działa adaptogennie i uspokajająco. Znosi lęki i depresję.
Zaglądając do przydomowego ogródka spostrzegłem pąki kwiatowe niepokalanków. Stąd dzisiejsza krótka notka o tej roślinie.
Niepokalanek, Swarzędz, sierpień 2010.
Niepokalanek pospolity – Vitex agnus-castus L., z rodziny werbenowatych – Verbenaceae – pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego i Azji Środkowej. Jest krzewem dorastającym do 5 m wys. W Polsce panują zbyt ostre zimy, aby przetrwała, dlatego wymarza, szczególnie nadziemna część. Może odrastać od korzenia, jednak przez to nie osiąga dużych rozmiarów. Może nie zdążyć zakwitnąć i owocować przed zimną jesienią. Konieczne jest okrywanie niepokalanka na zimę.
Niepokalanek roztarty wydziela korzenny zapach. Liście dłoniastozłożone, 5-7-listkowe. Listki długości do 10 cm, zaostrzone, lancetowate. Kwiaty drobne, wonne, fioletowe, różowe, rzadko białe, zebrane w kłosokształtne kwiatostany. Kielich dzwonkowaty, 5-ząbkowy, do 1,5 mm długości. Korona lejkowata, asymetrycznie 2-wargowa, długości do 9 mm, na zewnątrz owłosiona. Warga dolna 3-łatkowa; warga górna – 2-ząbkowa. Pręcików 4. Owocem jest pestkowiec, kulisty, mięsisty, czerwono-czarny, o korzennym, ostrym smaku. W Południowej Europie kwitnie od czerwca do września. Rośnie nad brzegami rzek i zbiorników wodnych, preferuje tereny wilgotne, a nawet podmokłe. Uprawiany również jako krzew ozdobny oraz do celów leczniczych. Wysuszone i rozdrobnione owoce są cenną przyprawą.
Nalewka z owoców niepokalanka – Tinctura Agni casti 1:5 na alkoholu 65-70%: 3-5 ml 2 razy dziennie.
Oficjalnym surowcem zielarskim jest owoc niepokalanka – Fructus Agni casti, zebrany jesienią i wysuszony w temp. pokojowej. Z owoców sporządzany jest wyciąg płynny i suchy. Suche owoce można zażywać po sproszkowaniu w dawce 250-500 mg 1-2 razy dziennie. Na rynku są dostępne preparaty oparte na wyciągach standaryzowanych na zawartość glikozydów irydoidowych lub diterpenów.
Działanie:
– dopaminergiczne (receptory D2)
– estrogenne (receptory alfa i beta)
– zmniejsza wydzielanie prolaktyny
Wskazania:
– nadmierny poziom prolaktyny
– nieregularne miesiączkowanie wywołane nadmiernym uwalnianiem prolaktyny
– zespół napięcia przedmiesiączkowego
– bóle piersi
– klimakterium
– trądzik prolaktynozależny
Składniki aktywne surowca: glikozydy irydoidowe (agnuzyd do 0,5%; aukubina), diterpeny labdanowe (rotundifuran do 0,3%, klerodadienol); garbniki, flawonoidy (luteolina, kastycyna do 0,2%, penduletyna, chrysosplenol, izowiteksyna, orientyna), tłuszcze (olej tłusty); olejek eteryczny bogaty w alfa-pinen, beta-felandren, sabinen, 4-terpineol, beta-kariofilen, germakran B).
Patrz również aktualizacja wpisu: https://rozanski.li/?p=3252
Piperyna to alkaloid piperydynowy pieprzu czarnego – Piper nigrum Linne, z rodziny pieprzowatych – Piperaceae. Suchy owoc pieprzu czarnego – Fructus Piperis nigri zawiera od 5,2 do 13,3% piperyny i od 1 do 2,3% olejku eterycznego. Wg Bauer’a i Hilger’a owoc pieprzu zawiera od 5,5 do 7,8% piperyny. W owocach tych zawarta jest również alkaloidowa chawicyna, skrobia 32-36%, żywica, barwniki ok. 12,5%. Olejek z owoców pieprzu zasobny jest w felandren, kariofilen, cytral, pinen i limonen. Chawicyny jest ok. 1%. Tłuszcz – ok. 8%.
Piperyna (Piperinum), 1-Piperoylpiperidin, C17H18NO3, m.cz. 285 jest substancją krystaliczną, bezbarwną lub kremową, rozpuszczalną w spirytusie, o temp. topn. 128-129 stopni C. Piperynę wyodrębnił duński chemik i fizyk Hans Christian Oersted (1777-1851) w 1819 r.
Ostatnio w wielu suplementach umieszczana jest piperyna. Kilka lat zajmowałem się wpływem piperyny na organizm człowieka i zwierząt hodowlanych. Piperyna niewątpliwie wzmaga wydzielanie soków trawiennych (żołądkowego, trzustkowego, jelitowego), poprawia strawność pokarmu, jego wykorzystanie. Równocześnie pobudza wydzielanie noradrenaliny i adrenaliny w zakończeniach nerwów sympatycznych (współczulnych), podnosi stężenie cyklicznego adenozynomonofosforanu cAMP, poprzez hamowanie aktywności fosfodiesterazy. Wzmaga wchłanianie leków i witamin.
Wyciągi z pieprzu czarnego zwiększają tolerancję przewodu pokarmowego na wysokoskoncentrowane odżywki białkowe i mineralno-witaminowe. Stymulują układ odpornościowy, w tym również GALT (układ immunologiczny układu pokarmowego). Zwiększają uwalnianie enzymów proteolitycznych. Podnoszą kwasowość soku żołądkowego, ułatwiając trawienie białek. Związki piperynowe zwiększają ukrwienie przewodu pokarmowego w trakcie trawienia, co ułatwia przenikanie składników pokarmowych z jelit do krwi i limfy. Regulują wypróżnienia. Pośrednio zwiększają syntezę białka strukturalnego mięśni. Poprawiają krążenie krwi. Pseudoalkaloidy piperynowe zwiększają odporność na bodźce bólowe, przyśpieszają eliminację kwasu mlekowego z mięśni, podnoszą tonus mięśni, wzmagają koncentrację i pogłębiają gotowość psychiczną do dużego wysiłku fizycznego.
Co ciekawe, u zwierząt piperyna powoduje wzrost masy ciała (od 4 do 7%), ale dotyczy to głównie tkanki mięsnej, a nie tłuszczowej. Piperyna bowiem wzmaga lipolizę przez receptory adrenergiczne, czyli utlenianie tkanki tłuszczowej. Podnosi temperaturę ciała, wzmaga metabolizm, ale równocześnie podnosi anabolizm białek (przyswajanie białek, budowę tkanki łącznej właściwej i mięśniowej poprzecznie prążkowanej). U zwierząt otrzymujących pieprz czarny lub płynne i suche wyciągi z owoców pieprzu spostrzega się wyższą zdrowotność i odporność na infekcję. Mięso jest twardsze, o bardziej zarysowanej strukturze włókienkowej i wyższej zawartości glikogenu.
Zatem logiczne i uzasadnione jest podawanie piperyny sportowcom i ludziom wykonującym spory wysiłek fizyczny i psychiczny oraz paradoksalnie prowadzącym siedzący tryb życia ze skłonnościami do tycia. Preparaty piperynowe są przydatne w terapii odchudzającej i podnoszącej wydolność fizyczną oraz psychiczną. Doskonale sprawdzają się w połączeniu z fitosterolami, Bitter Melon (Momordica charantia), z glonami (listownica, morszczyn), z sinicami (Spirulina) oraz z chromem, karnityną, forskoliną (z ziela pokrzywki ozdobnej), przęślą (Ephedra), kofeiną, teobrominą i synefryną. Nie należy piperyny łączyć z inhibitorami lipazy (np. z preparatem Alli), bowiem dochodzi do silnej niestrawności i biegunki, a nawet ostrego zapalenia jelit.
Dawki piperyny: 5-10 mg 1-2 razy dziennie przez 3 miesiące; potem przerwa 1-2 miesiące i leczenie wznowić.
W obrocie handlowym są liczne preparaty zawierające wyciąg z owoców pieprzu standaryzowany na zawartość piperyny (50-90%, rzadziej 95%) oraz czystą piperynę.
Winorośl właściwa (niem./szwajc. Europäische Weinrebe; fr. Vigne; ital. Vite comune) – Vitis vinifera L., z rodziny winoroślowatych – Vitaceae, jest rośliną pnącą (do 30 m dł.) o liściach pojedynczych 3 lub 5-klapowych, okrągłosercowatych; klapy ząbkowane. Kwiaty zebrane w kwiatostany, żółtawozielone. Płatki zrosłe na szczycie. owocem jest jagoda barwy zielonej lub fioletowej z woskowym nalotem. Kwitnie w czerwcu. Winorośl dostarcza nie tylko owoc, ale również cenne liście – Folium Vitis viniferae, które należy zbierać w czasie kwitnienia lub owocowania, ale nie jesienią. Suszyć w temperaturze do 50 stopni C.
Z liście przygotowywane są wodne wyciągi, bogate w flawonoidy, wolne katechiny, garbniki katechinowe, fenolokwasy i antocyjany, saponiny trójterpenowe, witaminy. Wśród flawonoidów występują głównie kwercetyna i izokwercytryna.
Działanie: wyraźnie przeciwzapalne, ściągające, pobudzające gojenie ran, przyspieszające regenerację tkanki nabłonkowej. Ponadto moczopędne, przeciwwysiękowe, hamujące uwalnianie substancji endogennych prozapalnych. Przeciwzakrzepowe. Stabilizujące strukturę błon komórkowych i śródbłonków. Zapobiegające zatorom, zakrzepom i miażdżycy. Hamujące reakcje autoagresji immunologicznej; przeciwhistaminowe. Ochronne na miąższ wątroby, serce i nerki. Antybakteryjne; antyoksydacyjne, przeciwrodnikowe.
Wskazania: zaburzenia krążenia ocznego, mózgowego i obwodowego, choroba wieńcowa, nadciśnienie, stany zapalne żył, zastoje krwi w żyłach, zapalenie siatkówki i naczyniówki; cukrzyca, choroby zwyrodnieniowe naczyń krwionośnych; miażdżyca; owrzodzenia jelit; zespół jelita drażliwego, zapalenie uchyłków jelita grubego; żylaki kończyn i odbytu; zatrucia; kuracje odtruwające z ksenobiotyków; zaburzenia w przepływie żółci, reflux; niewydolność wątroby, wirusowe zapalenie wątroby, toksyczne uszkodzenie komórek wątrobowych; stany zapalne układu moczowego, choroba wrzodowa żołądka; choroby alergiczne i reumatyczne.
Zewnętrznie: macerat ze świeżych liści, papka z mielonych liści do okładów na trudno gojące się wypryski i rany; mocny napar do płukania gardła i jamy ustnej przy zapaleniu dziąseł i błony śluzowej; napar – do okładów na oczy przy stanach zapalnych, obrzękach okolic oczu i “cieniach” pod oczami; napar do przemywania skóry trądzikowej (trądzik różowaty, łojotok, trądzik pospolity, polekowy), z wypryskami, zwiotczałej, zatrutej lekami i “zmęczonej”. Do płukania włosów przy łojotoku świądzie skóry.
Suche i płynne wyciągi z liści winogron wchodzą w skład zagranicznych preparatów polecanych przy chorobach naczyń krwionośnych i niewydolności żylnej. Dostępne są w handlu kosmetyki zawierające wyciąg z liści winorośli, polecane dla cery z problemami naczyńkowymi, zwiotczałej i przedwcześnie starzejącej się.
Dawkowanie i preparaty:
Napar – Infusum Fol. vitis viniferae z 1-2 łyżek suchych i rozdrobnionych liści na 200-250 ml wrzącej wody; po 30 minutach przecedzić i pić 2 razy dziennie po 100-120 ml. Przy niestrawności, zaostrzeniu przebiegu zespołu jelita nadwrażliwego, owrzdzeniach – nawet 100 ml 3-4 razy dziennie. Okłady na oczy – 20-40 minut.
Młode, ale wyrośnięte liście winogron można marynować i konserwować w roztworach soli z dodatkiem kwasu octowego/cytrynowego lub jabłkowego. W liście winogron zawijać można mięso z ryżem, sam ryż (odpowiednio doprawiony; albo kaszę) i gotować podobnie jak gołąbki w kapuście. Do zawijania ryżu, mięsa służą liście winorośli świeże (sparzone w rosole lub osolonej wodzie – blanszowane), marynowane i podkiszane (na zimę najlepiej pasteryzować do tego celu).
Chrzan pospolity (niem./szwajc. Meerrettich, Kren; fr. Raifort; ital. Cren, Barbaforte, Rafano; retorom. Ragisch amara, Ragisch forta; ang. horseradish) posiada kilka polskich i łacińskich nazw synonimowych: warzęcha chrzan, warzucha chrzan, chrzan zwyczajny; Cochlearia armoracia Linne = Cochlearia rusticana Lamarck = Armoracia rusticana Gaertner et al. = Nasturtium armoracia (L.) F. Schulz.
W praktyce chrzan jest rozmnażany wegetatywnie, bowiem nasiona w naszym klimacie nie mają zdolności kiełkowania. Przy zbiorze korzeni ze stanu dzikiego należy poodcinać korzenie boczne o długości kilkunastu centymetrów i przeznaczyć je do posadzenia.
Surowcem leczniczym jest korzeń i liść chrzanu – Radix et Folium Armoraciae. Liście można suszyć lub przetwarzać w stanie świeżym (macerat na chłodnej wodzie z kwaskiem cytrynowym). Korzenie są najwartościowsze w stanie świeżym.
Korzenie i liście chrzanu zawierają glukozynolaty, wśród których można wyróżnić fitoncydy o działaniu przeciwdrobnoustrojowym (alternatywy dla antybiotyków). Do glukozynolatów należy synigryna i glukonasturcyina. Pod wpływem enzymów i kwasów glukozynolaty uwalniają olejek gorczyczny o ostrym, drażniącym i duszącym zapachu (izosiarkocyjanian allilu). W liściach i korzeniu jest obecna witamina C w znaczących ilościach (ok. 0,25-0,3%). Zawartość synigryny w korzeniu wynosi ok. 0,2%. Chrzan jest bogaty w siarkę, jod, żelazo, wapń i magnez. W liściach występują flawonoidy: kwercetyna, kemferol i rutyna, ponadto kumaryny, kwasy fenolowe, enzymy (mirozynaza, peroksydaza). Źródłem wymienionych enzymów są oczywiście też korzenie. W chrzanie występuje ciekawy związek (alkohol) – fenyloetyl, który jest powiązany z glikozydami siarkowymi i ma właściwości antybakteryjne.
Sok ze świeżego korzenia chrzanu zabija wiele opornych bakterii, np. Bacillus subtilis, Escherichia coli, Staphylococcus aureus, dlatego jest zalecany przy infekcjach układu moczowego, skóry, układu oddechowego oraz pokarmowego. Dawka doustna zalecana wynosi 20 g świeżego tartego korzenia chrzanu na dzień, najlepiej w dwóch porcjach, po 10 g.
Świeży chrzan działa wybielająco na skórę, usuwa liczne plamy, jednocześnie pobudza miejscowo krążenie krwi i hamuje rozwój bakterii oraz grzybów. Sok z korzenia chrzanu zakwaszony kwasem octowym, jabłkowym, glikolowym, bursztynowym lub lepiej migdałowym (mandelic acid) i wymieszany dodatkowo z witaminą C efektywnie usuwa przebarwienia ze skóry, dobrze oczyszcza pory i zmiękcza naskórek.
Bardzo dobre jest połączenie tartego chrzanu z kwasem migdałowym (mandelic acid) w leczeniu zakażeń układu moczowo-płciowego i jelita grubego (opornych na antybiotyki i sulfonamidy). Na każde 10 g tartego chrzanu dać dodatkowo 1 g kwasu migdałowego. Dziennie zażywać 3 takie porcje. Jednocześnie pić napar z mieszanki ziołowej:
Rp.
Liść borówki 2 cz.
Ziele połonicznika lub rdestu ostrogorzkiego 1 cz.
Liść mącznicy lub gruszy 2 część
Liść ortosyfonu 1 część
Ziele nawłoci 2 część
Nasiona pietruszki, selera lub korzeń (albo owoc) lubczyka 2 cz.
Wymieszać. 1 łyżka na szklankę wrzątku, odstawić na 30 minut, przecedzić. Pić 3 szklanki naparu dziennie.
Napar z suchych lub świeżych liści chrzanu jest źródłem związków siarki, flawonoidów i witamin. Wspomaga leczenie nieżytów układu oddechowego i chorób alergicznych, pomocny w terapii chorób reumatycznych (jako depurativum) i skórnych (na tle zaburzeń metabolicznych i troficznych). Ze świeżych liści można przygotować macerat: 2 łyżki zmielonych liści na 1 szklankę chłodnej przegotowanej wody, odstawić na 6 godzin, przecedzić. Pić 2 razy dziennie po 1 szklance maceratu. Z suchych liści też można przygotować napar, ale jest mniej wartościowy. Lepiej świeże (całe) liście zamrozić na zimę i macerować letnią wodą po uprzednim rozdrobnieniu.
Korzeń można ucierać na tarce i zaraz spożywać lub macerować chłodną wodą przez 1 godzinę i wypijać.
W starych lekospisach Radix Armoraciae widniał pod nazwą Radix Raphani rusticani (marini), przez co można było go pomylić z korzeniem rzodkwi – Raphanus.
W dawnej medycynie sporządzano następujące leki z korzenia chrzanu:
1. Macerat ze świeżego korzenia chrzanu na piwie lub winie (zamiast wyżej wymienionej wody) – jako środek oczyszczający układ moczowy, moczopędny, najlepiej wypijane na ciepło kilka razy dziennie.
2. Ze świeżego korzenia z parą wodną oddestylowywano olejek gorczyczny, który następnie podawano doustnie przy infekcjach układu pokarmowego i oddechowego, także parazytozach (chorobach pasożytniczych), ponadto wcierano w skórę jako środek rozgrzewający, pobudzający ukrwienie i rozchodzenie się obrzęków limfatycznych; pobudzający ukrwienie w okolicach stawów reumatycznie zmienionych. Do wcierania we włosy ze spirytusem przy łysieniu.
3. Syrop chrzanowy jodowany – Sirupus Armoraciae jodatus = Sirupus Raphani rusticani jodatus o działaniu przeciwszkorbutowym (antiscorbuticus) i wykrztuśnym, odkażającym układ pokarmowy i oddechowy; zawierał syrop z korzenia chrzanu i jod w jodku potasu (jodynę).
4. Succus Raphani rusticani: sok z korzenia chrzanu stabilizowany spirytusem – zażywany doustnie przy zaburzeniach wydzielania i przepływu żółci, zaburzeniach trawiennych. Odpowiednik wyciągu z czarnej rzodkwi Extr. Raphani nigri, występujący np. w preparacie polskim Raphacholin.
5. Tinctura Armoraciae composita antiscorbutica: wyciąg alkoholowy z korzenia chrzanu, gorczycy mielonej i chlorku amonowego (salmiak). W leczeniu szkorbutu podawano doustnie.
Do okładów rozgrzewających stosowano także świeży tarty korzeń chrzanu – Cataplasma Armoraciae ex tempore parata, np. przy nerwobólach, bólach stawów, bólach mięśni, stanach zapalnych tkanek miękkich (leczenie bodźcowe).
W Farmakopei Szwajcarskiej – Pharm. Helvetica z 1865 r. jest opis Syrupus antiscorbuticus (syrop przeciwgnilcowy, czyli antyszkorbutowy) przygotowywany z kory cynamonowca (Corticis Cinnamomi zeylanici), skórki pomarańczowej (Cortici aurantii), świeżego ziela warzęchy lekarskiej – Cochlearia officinalis Linne, świeżego ziela rukwi wodnej (Herbae recentis Nasturtii – Nasturtium officinale R. Brown), świeżego ziela przetacznika bobownika – Herbae recentis Beccabungae (Veronica beccabunga L.), świeżego korzenia chrzanu (Radicis recentis Armoraciae), a wszystko to na winie białym, z dodatkiem cukru.
Armoraciae Radix znajdziemy w British Pharmacopoeia z 1867 r. (Horseradish Root). Sporządzano z niego Spiritus Armoraciae compositus. Taki spirytus chrzanowy złożony zawierał jeszcze nutmeg, czyli gałkę muszkatołową i Bitter Orange Peel – skórkę gorzkiej pomarańczy.
Zgodnie z opisem dra Fr. Oesterlen’a (1861 r.) korzeń chrzanu był wykorzystywany w dawnej medycynie w leczeniu braku miesiączki (amenorrhoe), gnilca (Scorbut), puchliny wodnej, zimnicy, zaparć i zaburzeń w trawieniu.
|
|
Najnowsze komentarze