|
|
Pokrzyk wilcza jagoda – Atropa belladonna L., lulek czarny – Hyoscyamus niger L., bieluń dziędzierzawa – Datura stramonium L., lulecznica – Scopolia, czy Mandragora to rośliny, które dostarczyły bardzo cenne substancje lecznicze, stosowane w dawnej i współczesnej medycynie. Niewielu lekarzy zdaje sobie sprawę, że wiele leków stosowanych w ich codziennej praktyce, w medycynie ratunkowej, okulistyce, wywodzi się właśnie z roślin, choć ich nowoczesna współczesna forma nie kojarzy się w ogóle z naturalnym pochodzeniem.
Poznanie budowy alkaloidów tropanowych pozwoliło na opracowanie wielu nowych leków syntetycznych, np. tiotropium, ipratropium, tropicamidum, homatropinum, oxytropium, trospium.
Alkaloidy tropanowe dają przy hydrolizie kwas i aminoalkohol. Aminoalkohole alkaloidów tropanowych pochodzą o tego samego związku podstawowego – tropanu.
Metabolity na bazie tropanu występują w rodzinie Solanaceae, Erythroxylaceae, Convolvulaceae, Dioscoreaceae, Cruciferae, Euphorbiaceae i Rhizophoraceae. Znanych jest około 200 alkaloidów tropanowych.
Folium Belladonnae (Belladonna Leaf), czyli liść pokrzyku wilczej jagody jest środkiem leczniczym znanym od starożytności. Pokrzyk wilcza jagoda – Atropa bella-donna Linne, z rodziny psiankowatych Solanaceae jest krzewem dorastającym do 150 cm wys. Liście ma jajowate lub eliptyczne, zaostrzone. Kwiaty w kątach liści, pojedyncze, rurkowodzwonkowate, ciemnofioletowe, w środku brudnożółte. Owocem jest ciemnofioletowa błyszcząca jagoda. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Rośnie w lasach, szczególnie na ich brzegu, na przychaciach, w zagajnikach, w laskach śródpolnych. W Polsce bardzo rzadko, zresztą roślina chroniona. Łatwa w uprawie. Występuje na Podkarpaciu. W Szwajcarii roślina rozpowszechniona na całym obszarze, szczególnie w północnych kantonach. Atropa bella-donna L. znana jest w Szwajcarii pod nazwami Tollkirsche, Belladone i Belladonna.
Zgodnie z Polską Farmakopeą VI, liść pokrzyku wilczej jagody powinien być zebrany w okresie kwitnienia i wysuszony w temperaturze 50-60 stopni C. Zawartość alkaloidów w surowcu – nie mniej niż 0,3%, w przeliczeniu na hioscyjaminę C17H23NO3 o m.cz. 289,36. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%. Popiół – nie więcej niż 14%. Rozkruszu, przechodzącego przez sito o wielkości oczek 3,15 mm, nie więcej niż 3%. Liści o niewłaściwym zabarwieniu – nie więcej niż 3%. Innych części tej samej rośliny – nie więcej niż 3%. Zanieczyszczeń organicznych nie więcej niż 0,5%. Zanieczyszczeń mineralnych nie więcej niż 0,3%. Działanie oficjalne surowca: hamujące układ przywspółczulny, rozkurczające. Dawki zwykle stosowane doustne jednorazowe 0,05-0,1 g, dobowe 0,2 g. Dawki maksymalne: jednorazowe 0,2 g, dobowe 0,6 g. Do sporządzania preparatów galenowych dopuszcza się dodatek innych części tej samej rośliny, w dowolnej ilości lub liści o zmienionej barwie, o ile zawartość alkaloidów odpowiada wymaganiom przewidzianym dla Folium Belladonnae.
Zgodnie z Farmakopeą Polską III, liść pokrzyku wilczej jagody zebrany w okresie kwitnienia powinien zawierać nie mniej niż 0,3% alkaloidów obliczonych jako atropina o wzorze sumarycznym C17H23O3N, masie cząsteczkowej 289,35. Popiołu nie więcej niż 14%. Wilgoci nie więcej niż 10%. Popiół nierozpuszczalny w kwasie solnym – nie więcej niż 2%. Przechowywać w opakowaniach ze szkła brunatnego. Najwyższa dawka jednorazowa 200 mg. Najwyższa dawka dzienna 0,6 g (600 mg).
Zgodnie z Pharmacopoea Helvetica VI Folium Belladonnae (Tolkirschenblatt, Feuille de belladone, Foglia di belladonna) powinien odpowiadać Ph. Eur. I, czyli zawierać nie więcej niż 3% łodyg o średnicy powyżej 5 mm. Popiołu siarczanowego najwyżej 18%, popiołu nierozpuszczalnego w kwasie solnym nie więcej jak 4%. Zawartość alkaloidów winna być nie niższa niż 0,3% w surowcu wysuszonym w temp. 100-105 stopni C. Maksymalna dawka jednorazowa 200 mg, maksymalna dawka dzienna 600 mg. Liście pokrzyku zawierają alkaloidy estrowe (tropanol i kwas tropowy) 0,1-1,2%. Głównym alkaloidem jest L-hioscyjamina (95-98%), obok niej L-skopolamina, atropina (DL-hioscyjamina), belladonina, kuskohigryna; pochodne kumaryny (skopolina i jej aglikon skopoletyna), garbniki (ok. 10%).
Zgodnie z Farmakopeą Polską III, liść lulka – Folium Hyoscyami z lulka czarnego – Hyoscyamus niger Linne, z rodziny psiankowatych Solanaceae, zebrany w czasie kwitnienia powinien zawierać nie mniej niż 0,05% alkaloidów, obliczonych jako atropina C17H23O3N o m.cz. 289,35. Popiołu nie więcej niż 20%, w tym nierozpuszczalnego w kwasie solnym nie więcej niż 5%. Wilgoci nie więcej niż 10%. Chronić od światła. Najwyższa dawka jednorazowa 1 g. Najwyższa dawka dzienna 3 g.
Folium Hyoscyami (Bilsenkrautblatt, Feuille de Jusquiame, Foglia di giusquiamo) wg Pharm. Helvetica VI i Ph. Eur. I – surowiec nie powinien zawierać więcej niż 25% łodyg o średnicy powyżej 7 mm; popiołu siarczanowego nie więcej jak 20%, popiołu nierozpuszczalnego w kwasie solnym nie więcej niż 12%. Zawartość alkaloidów nie niższa niż 0,05% w surowcu wysuszonym w temp. 100-105 stopni C. Standaryzowany proszek lulkowy (sproszkowane liście) – Pulvis Hyoscyamus normatus powinien zawierać od 0,05 do 0,07% alkaloidów.
Zawartość alkaloidów w liściach lulka waha się w granicach 0,03-0,17%. Wśród alkaloidów dominuje L-hioscyjamina i hioscyna, którym towarzyszy skopolamina. Garbników jest ok. 8%. Nasiona lulka są bogate w olej ok. 30%, zawierają również alkaloidy – do 0,10%.
Dawka jednorazowa maksymalna liści lulka 2 g. Dawka dzienna maksymalna liści lulka 6 g.
Zgodnie z Farmakopeą Polską III, liść bielunia dziędzierzawy – Folium Stramonii, z bielunia dziędzierzawy – Datura stramonium Linne, z rodziny Solanaceae, powinien zawierać nie mniej niż 0,2% alkaloidów, obliczonych jako atropina C17H23O3N o m.cz. 289,35. Popiołu nie więcej niż 17%. Wilgoci nie więcej niż 10%. Najwyższa dawka jednorazowa 0,3 g. Najwyższa dawka dobowa 1 g. Chronić przed światłem.
Folium Stramonii (Stechapfelbaltt, Feuille de stramoine, Foglia di stramonio), ang. Stramonium Leaf, wg Ph. Helv. VI i Ph. Eur. I powinien zawierać nie mniej niż 0,25% alkaloidów. Nie powinien zawierać więcej niż 3% łodyg o przekroju nieprzekraczającym 5 mm; popiołu siarczanowego 20%, popiołu nierozpuszczalnego w kwasie solnym najwyżej 4%. Pulvis Stramoni normatus (sproszkowane liście standaryzowane) zawierają 0,23-0,27% alkaloidów.
Zawartość alkaloidów w liściach bielunia waha się w granicach 0,2-0,6%, a w nasionach od 0,3 do 0,5%. Głównym alkaloidem jest hioscyjamina (ok. 30% zespołu) i hioscyna, ponadto skopolamina, skopina, apoatropina, skopelina. Garbników jest od 4 do 7%. Nasiona bielunia zawierają do 0,53% alkaloidów i ok. 20% oleju tłustego. Zawartość alkaloidów w nasionach może być jednak mniejsza – ok. 0,20%.
Maksymalne dawki Folium Stramonii wg Ph. Helv. VI: jednorazowa 300 mg, dobowa 1 g.
Bieluń indyjski – Datura innoxia Miller zawiera w liściach 0,3-0,5% alkaloidów, w korzeniu ok 0,5-0,6%, a w łodygach ok. 0,15%. Dominują hioscyjamina i skopolamina. Zawartość skopolaminy jest najwyższa w młodych roślinach, przed kwitnieniem.
Olej lulkowy – Oleum Hyoscyami: liść lulka – Foliu
m Hyoscyami 100 części, spiritus 95% 75 części, węglan amonu – roztwór Ammonium hydricum solutum 2 części, olej rzepakowy – Oleum Rapae 1000 części. Rozdrobnione liści lulka zwilżyć mieszaniną spirytusu z roztworem wodnym węglanu amonu, zamknąć w słoju na ok. godziny, po czym zalać olejem rzepakowym i podgrzewać na łaźni wodnej aż do odparowania alkoholu, odcedzić. Stosować do wcierania w skórę jako środek przeciwbólowy. Zatem Oleum Hyoscyami, czyli olej lulkowy przygotowywano przez ekstrakcję sproszkowanych liści lulka czarnego Folium Hioscyami zasadowym roztworem alkoholowym (wodorotlenek amonowy 10% 2 g, etanol 95% 75 g), a następnie zmieszanie z olejem rzepakowym – Oleum Rapae (do 1000 g). Taki olej wcierano w skórę przy nerwobólach, bólach stawów i mięśni. Był też składnikiem mazideł przeciwbólowych do stosowania zewnętrznego, np. mazidła chloroformowo-terpentynowego.
Farmakopea Polska III uwzględnia również korzeń pokrzyku – Radix Belladonnae, zebrane w czasie kwitnienia lub owocowania krzewu, wysuszone w temp. do 50 stopni C. Korzeń powinien zawierać nie mniej niż 0,45% alkaloidów, obliczonych jako atropina. Popiołu nie więcej niż 6%. Najwyższa dawka jednorazowa 0,1 g. Najwyższa dawka dzienna 0,3 g.
Tinctura Belladonnae wg FP III, czyli nalewka z pokrzyku wilczej jagody: Folium Belladonnae 100 cz., Spiritus 95% 676 częsci, woda Aqua 324 części. Otrzymywana przez perkolację. Ciężar właściwy 0,898-0,917. Popiół 0,17-0,35%. Zawartość alkoholu 63-69%. Płyn oliwkowo-zielony o słabo gorzkim smaku. Zawiera nie mniej niż 0,03% alkaloidów i nie więcej niż 0,035% alkaloidów, obliczonych jako atropina C17H23O3N, o m.cz. 289,36. Najwyższa dawka jednorazowa 1 g. Najwyższa dawka dzienna 3 g.
W Farmakopei Polskiej I, czyli Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r. należy wilczej jagody szukać pod nazwą ziela – Herba Belladonnae (wilcza wiśnia, psinki ogrodne wysokie, Tesak). Jest też opisany Radix Belladonnae – “korzeń wilczey wiśni”.
Atropina C17H23O3N krystalizuje z alkoholu i acetonu w postaci długich pryzmatów o temp. topn. 116-118 stopni C. Podczas podgrzewania ulega sublimacji. Rozpuszcza się w alkoholu, chloroformie, eterze (słabiej) i glicerynie, trudno rozpuszczalna w wodzie, szczególnie zimnej. Optycznie nieczynna. Występuje w Atropa belladonna L., Hyoscyamus niger L. i Datura metel L. (bieluń indyjski = Datura innoxia Miller). Atropina powstaje z hioscyjaminy w trakcie ekstrakcji i suszenia surowców. Istnieją prace, które zawierają dowody na istnienie w żywej roślinie atropiny, obok hioscyjaminy. Alkohol dobrze ekstrahuje alkaloidy tropanowe z surowców.
Dla lepszej rozpuszczalności i stabilizacji atropiny wprowadzono do lecznictwa sól atropiny – siarczan atropiny – Atropinum sulfuricum (C17H23O3N)2 . H2SO4 . H2O – biały krystaliczny proszek gorzkiego smaku, o temp. topn. 190-194 stopni C, łatwo rozpuszczalny w wodzie (1 cz.), glicerynie (3 części), spirytusie (4 cz.), trudno rozpuszczalny w chloroformie (420 cz.) i eterze (3000 cz.). Siarczan atropiny i atropina czysta rozpuszczone w wodzie i wcierane w skórę nie ulegają wchłonięciu. Rozpuszczone w oleju, spirytusie lub glicerynie są wchłaniane i działają znieczulająco oraz przeciwbólowo.
Atropina działa parasympatykolitycznie (Parasympathicolytica), czyli antymuskarynowo. Wywiera wpływ obwodowy i ośrodkowy.
Obwodowo. Powoduje przyśpieszenie czynności serca, rozszerzenie oskrzeli. Zmniejsza wydzielanie gruczołów ślinowych, łzowych, potowych, oskrzelowych, żołądkowych, dwunastniczych i jelitowych. Zmniejsza wysięk z jamy nosowo-gardłowej. Hamuje laktację. Zmniejsza perystaltykę przewodu pokarmowego. Działa przeciwwymiotnie i przeciwparkinsonoidalnie. Ma działanie przeciwbiegunkowe.
Ośrodkowo pobudza rdzeń i wyższe ośrodki mózgowe. Wywołuje pobudzenie ruchowe. Łagodnie pobudza nerw błędny, pobudza oddychanie, hamuje ośrodki ruchowe pozapiramidowe. Podana dospojówkowo powoduje rozszerzenie źrenic, porażenie akomodacji, wzrost ciśnienia śródgałkowego i światłowstręt (fotofobia). W wysokich dawkach może powodować urojenia i halucynacje.
Atropina w ok. 50% wiąże się z białkami osocza krwi. Wydalana jest z moczem w 80%, w ciągu 24 h. Przechodzi przez łożysko.
Zastosowanie atropiny: kolka jelitowa, nerkowa i żółciowa. Choroba wrzodowa, stany zapalne żołądka i dwunastnicy. Dychawica oskrzelowa. Zaburzenia przewodzenia wewnątrzprzedsionkowego i wewnątrzkomorowego. Zawał mięśnia sercowego z blokiem przedsionkowo-komorowym. Parkinsonizm. Bolesne miesiączkowanie. Zatrucie glikozydami nasercowymi. Moczenie nocne. W okulistyce jako środek rozszerzający źrenice w diagnostyce, w leczeniu zapalenia tęczówki, dla zapobiegania lub rozerwania zrostów. Zatrucia dające objawy muskarynowe. Zatrucia morfiną. Niektóre stany po zapaleniu mózgu. Drżączka porażenna.
Przeciwwskazania: niedrożność porażenna jelit, zwężenie odźwiernika i szyjki pęcherza. Ciąża, laktacja. Gruczolak gruczołu krokowego z zastojem moczu. Niedociśnienie. Zaparcie atoniczne. Jaskra z wąskim kątem przesączania. Choroba Hirschsprunga.
Dawki: Atropinum sulphuricum (sulfuricum), siarczan atropiny doustnie 0,2-1 mg jednorazowo. Podskórnie lub domięśniowo 0,25-1 mg jednorazowo. W ostrym bloku przedsionkowo komorowym, w zawale jednorazowo, domięśniowo lub dożylnie 0,5-1 mg. W parkinsonizmie 0,002 g lub więcej na dobę, podzielone na kilka dawek.
Zatrucie atropiną: podniesienie ciepłoty ciała, zaczerwienienie i suchość skory, plamy na skórze, wzrost tętna, duszność, światłowstręt, rozszerzenie źrenic, zaburzenia widzenia (porażenie akomodacji, utrudnione patrzenie na przedmioty z bliska), zaburzenia połykania, napady krzyku, śmiechu, majaczenia, urojenia, omamy, podniecenie ruchowe, ataki szału. W dalszym okresie zatrucia dochodzi do wyciszenia: niedmomoga krążenia i oddychania, śmierć z porażenia ośrodka oddechowego.
L-hioscyjamina C17H23O3N jest estrem tropiny i kwasu L-tropowego. Krystalizuje z rozcieńczonego alkoholu w postaci jedwabistych igieł o temp. topn. 108,5 stopni C. Jest lewoskrętna. Dobrze rozpuszczalna w benzenie, chloroformie i alkoholu, słabiej w eterze i zimnej wodzie. L-hioscyjamina łatwo przechodzi w formę racemiczną DL-atropinę. Proces ten zachodzi przy dodaniu niewielkich ilości wodorotlenków zasadowych do roztworów alkoholowych hioscyjaminy. Proces ten stymuluje również amoniak i węglan amonu.
Hioscyjamina występuje w Atropa belladonna, której liście zawierają 0,4%, korzenie 0,5%, a nasiona 0,8%; Hyoscyamus niger – liście do 0,08%, korzenie do 0,17%, nasiona do 0,1%; Datura stramonium – liście do 0,4%, korzenie do 0,25%, nasiona do 0,5%. Hioscyjamina jest obecna w Mandragora autumnalis Sprengel.
Hioscyna C17H21O4N jest związkiem bezpostaciowym, syropowatym, rozpuszczalnym w większości rozpuszczalników organicznych. Lewoskrętna. Hioscyna pod wpływem rozcieńczonych zasad przechodzi łatwo w optycznie nieczynną atroscynę. Wystę puje w rodzaju Datura, np. w Datura arborea Linne do 0,45%, w Datura metel L. 0,25-0,55%. Hioscyna jest obecna w Mandragora autumnalis, Atropa belladonna, Scopolia japonica Maximowicz i Hyoscyamus niger.
Butylobromek hioscyny (Hyoscine butylbromide), czyli bromek N-butyloskopolaminy działa parasympatolitycznie obwodowo, podobnie jak atropina, lecz krócej. Znosi kolkę jelitową, dróg moczowych i żółciowych. hamuje perystaltykę przewodu pokarmowego. Działa przeciwskurczowo i rozk
urczowo. Ma zastosowanie w leczeniu stanów skurczowych przełyku, wpustu, odźwiernika, jelit, układu żółciowego i moczowego, w leczeniu wspomagającym stanów zapalnych pęcherzyka żółciowego, choroby wrzodowej. Dla zapobiegania wymiotów, w leczeniu wspomagającym zapalenia trzustki. Ponadto w diagnostyce, w endoskopii i przy badaniu niedrożności jajowodów. Jest przeciwwskazany przy jaskrze, owrzodzeniu rogówki, przy przeroście gruczołu krokowego, w podciśnieniu, w zaparciu atonicznym.
Skopolamina działa podobnie jak atropina, na zakończenia przywspółczulne (parasympatyczne) porażając je, wywiera jednak silniejszy wpływ narkotyczny na ośrodkowy układ nerwowy. Oddziałuje na okolicę motoryczną kory mózgowej, dlatego w dawnej medycynie znalazła zastosowane w leczeniu podniecenia szałowego u ludzi psychicznie chorych, w białej gorączce (delirium tremens), w szale abstynencyjnym u morfinistów. Wywiera aktywność wobec ośrodków podkorowych hamując drżenie mięśniowe, szczególnie kończyn w parkinsonizmie i drżączce porażennej
Bromowodorek skopolaminy – Scopolamine hydrobromide działa cholinolitycznie, antymuskarynowo i parasympatykolitycznie. Działa silniej depresyjnie ośrodkowo niż atropina. Wywołuje senność, znużenie, niepamięć wsteczną, euforię. Ponadto działa depresyjnie na ośrodek wymiotny, przesz co dawniej był wykorzystywany w zapobieganiu choroby lokomocyjnej. U osób starczych skopolamina wywołuje często stany podniecenia. Działa silniej rozkurczowo na mięśnie gładkie niż atropina, silniej hamuje czynności wydzielnicze gruczołów niż atropina. Wzmaga działanie narkotycznych leków przeciwbólowych. Dawki: jednorazowo 0,3-0,5 mg. Zewnętrznie w okulistyce 0,1-0,3% roztwory w kroplach, maść, zawiesina. Podskórnie 0,5-1 mg na dobę. Dawniej również w chirurgii, przed znieczuleniem, przeważnie 0,5 mg, łącznie z morfiną chlorowodorek morfiny 0,01 g) w premedykacji. Maksymalna dawka jednorazowa podskórna 0,5 mg, dobowa 1,5 mg (wg Farmakopei Polskiej IV).
Atropamina = apoatropina C17H21O2N jest alkaloidem krystalicznym o temp. topn. 60 stopni C. Słabo rozpuszcza się w wodzie, łatwo w rozpuszczalnikach organicznych z wyjątkiem benzyny lekkiej. Alkaloid nieczynny optycznie. Po podgrzaniu w roztworze ulega częściowej przemianie do belladoniny, a częściowo podlega rozkładowi uwalniając tropinę i kwas tropowy. Proces ten wywołuje także dodanie do roztworu atropaminy kwasu solnego i podgrzanie.Nie rozszerza źrenicy oka.
Belladonina, czyli bellakrystyna jest izomerem atropaminy. W handlu jest w postaci Belladonin hydrogen sulfate C34H44N2O8S. Występuje w Atropa belladonna 0,01-0,04%. Jest trudna do krystalizacji. Słabo rozpuszcza się w wodzie i benzynie.
Liście i korzenie pokrzyku (Folium et Radix Belladonnae) zawierają alkaloidy tropanowe, głównie L-hioscyjamina, która podczas suszenia surowca i wyosobnieniu ulega łatwo racemizacji do atropiny. Sproszkowany surowiec, wyciągi alkoholowe z pokrzyku hamują muskarynowe działanie acetylocholiny, lecz nie blokują jej działania nikotynowego. Ośrodkowo wpływają pobudzająco na nerw błędny i ośrodek oddechowy, depresyjnie na niektóre mechanizmy ruchowe. Preparaty pokrzyku wilczej jagody mają zastosowanie w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, stanów skurczowych przewodu pokarmowego, zaparcia skurczowego i dychawicy oskrzelowej. Dawka liści – Folium Belladonnae (nie mniej niż 0,3% alkaloidów obliczonych jako hioscyjamina) doustna maksymalna 200 mg, dobowa 500 mg. Nalewka – Tinctura Belladonnae (nie mniej niż 0,03% i nie więcej niż 0,035% alkaloidów obliczonych jako atropina) 5-15 kropli 2-3 razy dziennie. Największa dawka jednorazowa nalewki 1 g, dobowa 3 g. Wyciąg płynny – Extractum Belladonnae fliudum (nie mniej niż 0,35% i nie więcej niż 0,30% alkaloidów obliczonych jako atropina) doustnie zwykle jednorazowo 0,04-0,08 g, dobowo 0,12-0,2. Wyciąg suchy – Extractum Belladonnae siccum (nie mniej niż 1,4% i nie więcej niż 1,6% alkaloidów obliczonych jako atropina) – zwykle 0,01-0,02, max jednorazowo 0,05 g, dobowo max 0,15 g.
Mandragora officinarum L. zawiera w kłączach 0,2-0,6% alkaloidów, głównie l-skopolaminę.
W XIX wieku. Alkaloidy tropanowe: atropina, hioscyjamina i hioscyna były określane niekiedy wspólną nazwą tropein. Obecnie tropeiny to tylko produkty syntetyczne otrzymywane w wyniku estryfikacji tropiny innymi kwasami (np. kwasem benzoesowym, migdałowym). W XIX w do lecznictwa wprowadzono także syntetyczną homatropinę – homatropinum (ester tropinowy kwasu migdałowego) o krótkotrwałym działaniu atropinopodobnym, szczególnie w formie kropli do oczu podczas badania okulistycznego 0,025-0,05 g substancji rozpuszczone w 5 g Aq. destillata.
Tropeiny uważano za dobre środki rozszerzające źrenicę i porażające akomodację, których działanie może utrzymywać się nawet do tygodnia od chwili podania. W użyciu były krople 0,5% (siarczan atropiny), ponadto roztwory do zakraplania oczu zawierające salicylan atropiny – atropinum salicylicum: 0,01-0,025:5,0 Aq. destill., ponadto maść 0,01-0,025, Aq. destill. q.s. ad solut. (ilość niezbędna do rozpuszczenia), vaselini 5,0. Zwrócono uwagę na przyśpieszenie tętna po podaniu doustnym atropiny i jej izomerów, ponadto na zahamowanie czynności wydzielniczych gruczołów i efekt rozkurczenia mięśni gładkich. W II połowie XIX wieku preparaty atropinowe zalecano w leczeniu zapalenia tęczówki, owrzodzenia rogówki (obecnie odradzane) i wypadnięcia tęczówki. Zwrócono uwagę na niekorzystny wpływ atropiny przy jaskrze. Dla rozszerzenia źrenicy preferowano w wielu krajach hioscynę, a nie atropinę. W użyciu były także mieszaniny (krople) hioscyny i atropiny. Doustnie podawano tropeiny jako środki zmniejszające nadmierne pocenie się z przebiegu niektórych chorób, np. gruźlicy. W leczeniu zaparcia zwrócono uwagę, że alkaloidy i surowce tropeinowe są skuteczne, ale tylko w przypadków stanów skurczowych, natomiast nieprzydatne lub wręcz szkodliwe przy atonii jelit. Nawet aktualnie spotykam się z przypadkami, że lekarze przepisują preparaty alkaloidów tropanowych przeciwko zaparciom, nie do końca wiedząc jaka jest przyczyna obstrukcji. Przy słabej perystaltyce, niedostatecznym przyjmowaniu napojów, bezsoczności – dochodzi wówczas do pogorszenia objawów i zupełnego rozleniwienia jelit oraz zaniku naturalnych odruchów defekacji. Już w XIX wieku spostrzeżono, że surowce atropinowe nie dają dobrych rezultatów przy kokluszu, padaczce, kaszlu i nerwobólach. Hioscyna natomiast okazała się wartościowa przy hamowaniu drżączki porażennej, delirium i napadów szału na podłożu psychicznym.
Zalecane dawki w XIX wieku: Folia Belladonnae – sproszkowane liście pokrzyku 0,02-0,2 g jednorazowo, do 0,6 g dobowo. Extractum Belladonnae – wyciąg alkoholowy płynny z liści pokrzyku 0,005-0,05 na raz, do 0,2 g dziennie. Atropinum sulfuricum: doustnie jednorazowo 0,0005-0,001, do 0,003 g na dobę, w pigułkach lub roztworze; podskórnie 0,0001-0,0005 jednorazowo.
Herba Hyoscyami – ziele lulka sproszkowane doustnie jednorazowo 0,03-0,3 g, dobowo 1,5 g. Extractum Hyoscyami – wyciąg płynny wodno-alkoholowy z ziela, gęsty – doustnie jednorazowo 0,02-0,2 g, dobowo 1 g, w pigułkach lub roztworze. Hyoscinum hydrochloricum doustnie jednorazowo 0,0005-0,001 g; podskórnie jednorazowo 0,0001-0,0005 g. Folium Stramonii – w papierosach 4 g palić przy astmie.
Wyciągi z owoców pokrzyku, z bielunia, mandragory, lulka wchodziły w skład dawnych eliksirów miłosnych oraz “maści czarownic” –
Hexensalbe. Hexensalbe zastosowana na narządy płciowe wywoływała ich stan zapalny, a po wessaniu się do krwi powodowała halucynacje.
Surowce tropanowe w praktycznej fitoterapii.
Zarówno lulecznice (Scopolia, zawierają w liściach do 0,5% alkaloidów, a w korzeniu do 2% alkaloidów) jak i bielunie (Datura), lulek (Hyoscyamus), czy pokrzyk (Atropa) mogą być uprawiane w ogrodach, bowiem są to cenne leczniczo i w dodatku piękne rośliny. Lulek czarny – Hyoscyamus niger L. jest rośliną dziko występującą w naszym kraju. Nieprawdziwe są jednak informacje szerzone w wielu książkach botanicznych, że lulek to roślina pospolita w naszym kraju, a wynikają jak myślę z bezkrytycznego powielania dawnych danych. Lulek obecnie jest rośliną rzadką w naszym kraju, choć czasem można spotkać miejsca masowego jego występowania. Trudno jednak pozyskiwać surowiec ze składowiska odpadów, chyba, ze jest to typowe składowisko odpadów ogrodniczych, bez ryzyka skażenia chemikaliami. Pokrzyk jest rośliną chronioną i również rzadko znajdowaną w naturze.
Niekiedy można spotkać przy starych lub opuszczonych gospodarstwach bielunie lub lulecznice (dziczejące). Zalecam jednak postaranie się o nasiona wybranych roślin i ich uprawę, aby posiadać powtarzalny surowiec.
Zebrane surowce, najlepiej same liście obrywane stopniowo przed i w czasie kwitnienia najlepiej wysuszyć w lekko ogrzanym piekarniku, w temp. do 60 stopni C. Przechowywać w szczelnych pojemnikach, z dala od światła. Rozdrabniać przed przetwarzaniem lub zażyciem, aby nie tracić składników. Są to zioła silne w działaniu i należy przestrzegać dawek. Nie wolno kombinować z tymi surowcami. Oczywiście dzieci nie mogą mieć dostępu do tego typu surowców. Niedopuszczalne jest aby dzieci miały dostęp do uprawianych roślin tropanowych w ogrodzie. Dzieci ulegają śmiertelnemu zatruciu po spożyciu 4-5 owoców wilczej jagody, osoby dorosłe po około 20 sztuk. Pyłek z bielunia i lulecznicy jest trujący dla ludzi, dlatego nie należy ustawiać uli przy naszych plantacjach z ziołami tropanowymi. Dawka śmiertelna atropiny waha się w granicach 50-120 mg, przy czym może ona wynieść nawet 1 g. Dzieci są bardziej wrażliwe na alkaloidy tropanowe.
Dawne nalewki z surowców tropanowych przygotowywano w proporcjach 1 cz. surowca na 10 cz. rozpuszczalnika (alkoholu). W większości farmakopei opisana jest metoda kroplowej ekstrakcji surowca etanolem (perkolacja).
Dla swoich potrzeb można jednak zastosować prostą metodę maceracji alkoholem:
Tinctura Belladonnae – nalewka z pokrzyku: 1 część rozdrobnionych suchych liści zalać 10 częściami alkoholu 70%, pozostawić w szczelnym słoju na 7 dni, codziennie wstrząsając. Przefiltrować. Zażywać 1-3 razy dziennie po 1 ml. Zawartość alkaloidów w liściach pokrzyku waha się od 0,1 do 1,23%, dlatego dawek tych z przyczyn bezpieczeństwa nie należy przekraczać.
Tinctura Hyoscyami – nalewka lulkowa: 1 część ziela lub liści zalać 10 częściami alkoholu 70%, macerować 7 dni. Przefiltrować. Zażywać 1-3 razy dziennie po 1-2 ml. Zawartość alkaloidów w liściach lulka wynosi do 0,1%, rzadko 0,15%. W praktyce oznacza to, że należy wziąć dwa razy większą dawkę leku, aby uzyskać taki efekt jak przy wcześniej podanej dawce pokrzyku.
Tinctura Stramonii– nalewka bieluniowa 1:10, na alkoholu 70%, przygotowana jak wyżej. Dawka 1-3 razy dziennie po 0,8-1 ml. Zawartość alkaloidów w liściach bielunia dziędzierzawy waha sie w granicach 0,16-0,58%, rzadko do 0,8%. Bieluń indyjski – Datura innoxia zawiera w liściach ok. 0,4-0,5% alkaloidów. Dawka więc nalewki z bielunia indyjskiego jest podobna.
Tinctura Scopoliae – nalewka lulecznicowa 1:10, z liści na alkoholu 70%. Dawka 0,8-1 ml 1-3 razy dziennie. Mogą być użyte gatunki: Scopolia lurida Don., Scopolia tangutica Maxim., Scopolia japonica Maxim., Scopolia carniolica Jacq. Korzenie zawierają więcej alkaloidów, nawet ponad 1%, dlatego przy dawce uwzględniłem tylko liście z tych gatunków.
Ponadto surowce można zażywać doustnie w postaci sproszkowanej, zgodnie z dawkami przewidzianymi przez farmakopee. Liście należy przez użyciem zmielić, potem odważyć na wadze. Dla lepszej ekstrakcji proszek popić gorącą herbatą lub wcześniej zwilżyć spirytusem (odmierzoną dawkę) i wymieszać z miodem lub sokiem.
Zastosowanie: jako środek rozkurczowy (spazmolityczny), przeciwastmatyczny, w profilaktyce choroby morskiej i lokomocyjnej, we wspomagającym leczeniu choroby Parkinsona, do znoszenia kolek. Zewnętrznie jako wyciąg olejowy z wymienionych surowców tropanowych, sporządzony jak olej lulkowy (patrz wyżej) do wcierania przy mięśnio-, nerwo- i stawobólach.
Przy astmie: 1 łyżeczka suszu (liście bielunia) w fajce lub papierosie do spalania.
Rp. Species laxantes cum spasmolytico – ziółka przeczyszczająco – rozkurczowe, przeciwko zaparciom, wg Pharm. Helv. VI
Flos sambuci (kwiat bzu czarnego) 10 g
Folium hyoscyami (liść lulka) 10 g
Fructus anisi contusus (owoc anyżu, rozdrobniony) 10 g
Fructus foeniculi contusus (owoc kopru włoskiego rozdrobniony) 10 g
Fructus senna 50 g (owoc senesu)
Radix liquiritiae 10 g (korzeń lukrecji)
Zioła wymieszać. 1-2 g ziółek zaparzać w filiżance wrzątku. Pić 1-2 razy dziennie. Zamiast lulka można użyć inny surowiec tropanowy. Zamiast owocu senesu można zastosować liść senesu.
W Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. znaleźć można dwa rodzaje alony:
1. Aloë barbadensis – alona barbadoska jest to stwardniały sok z liści Aloë Barbadensis Miller, z rodziny liliowatych – Liliaceae. Alona powinna zawierać nie mniej niż 28% związków antranoidowych, w przeliczeniu na aloinę C21H22O9 o m. cz. 418,40. Alona ma postać grudek różnej wielkości, barwy ciemnobrunatnej, niemal czarnej, o zapachu swoistym. Strata masy po suszeniu nie większa niż 10%. Popiół – nie więcej niż 1,5%. Po podaniu doustnym działa przeczyszczająco. Dawki doustne jednorazowe zwykle stosowane 100 mg.
2. Aloë capensis – alona przylądkowa to stwardniały sok z liści różnych gatunków aloesu Aloë, głównie Aloë ferox Miller, z rodziny Liliaceae. Surowiec powinien zawierać nie mniej niż 18% związków antranoidowych, w przeliczeniu na aloinę C21H22O9, o masie cząsteczkowej 418,40. Ma postać brył nieregularnego kształtu i różnej wielkości, barwy zielonobrunatnej, niemal czarnej, zwykle pokryte zielonym pyłem; grudki przy ucisku rozpadają się na ostrokanciaste odłamki; przełam ich jest lśniący, muszlowy, zapach swoisty. Działanie farmakologiczne: przeczyszczające. Dawki zwykle stosowane doustne, jednorazowe 0,15 g (150 mg).
Aloe jest w Pharmacopoea Helvetica VI i pochodzi z Aloe barbadensis Miller, Aloe ferox Miller, Aloe africana Miller, Aloe spicata Baker, z rodziny Liliaceae. Surowiec powinien zawierać przynajmniej 18% antrachinonów, w przeliczeniu na aloinę (C21H22O9) o m.cz. 418,4. Smak gorzki, barwa brązowa, zielonawa lub żółta. Strata masy po suszeniu, najwyżej 12% (1 g próbki, 4 h przy 105 stopniach C). Popiół – najwyżej 4% (próbka 1 g). Oficjalny preparat: Extractum aloes siccum. Farmakopea ta obejmuje również aloinę – Aloinum, czyli 1,8-dihydroksy-3-hydroksymetylo-10-glukozylo-9-antron, przynajmniej 90% (dawka jednorazowa doustna 5 mg; popiół najwyżej 0,3% (0,2 g); strata masy po suszeniu – najwyżej 10% (105 stopni C, 0,5 g).
Extractum Aloes siccum (Aloetrockenextract, Extrait sec d’aloes, Estratto secco di aloe) powinien zawierać 18-22% antrachinonów, w przeliczeniu na aloinę. Dawka jednorazowa 50 mg, dawka dzienna 100 mg. Jest higroskopijny, rozpuszczalny w alkoholu 63%. Służy do otrzymywania nalewki aloesowej oficjalnej – Tinctura Aloes (16 g ekstraktu suchego + 84 g etanolu 94%). Tinctura Aloes wg Ph. Helv. VI zawiera 2,7-3,3% antrachinonów w przeliczeniu na aloinę. Dawka jednorazowa 300 mg (18 kropli), dawka dzienna 600 mg (36 kropli).
W zachodniej literaturze spotkać można dwa terminy: Kap-Aloe i Curacao-Aloe. Kap-Aloe to wyschnięty sok z Aloe capensis, natomiast Curacao-Aloe to wysuszony sok z Aloe barbadensis. Oba surowce opisuje Farmakopea Europejska 5.
Kap-Aloe zawiera od 13 do 27% aloiny A i B, których mieszanina nosi nazwę barbaloiny, ponadto aloinozyd A i B (11-O-alfa-ramnozyd aloiny), 5-hydroksyaloina A, nieco aloe-emodyny i chryzofanolu; chromonoglukozyle (głównie aloerezyna A, B i I, ponadto C i D, glikozydy gorzkie (aloenina A i B).
Curacao-Aloe zawiera 25-40% aloiny A i B, 7-hydroksyaloinę A i B, 6’-O-p-kumaroilo-7hydroksyaloinę A i B, 8-O-metoksy-7hydroksyalonę A u B, aloe-emodynę, chryzofanol i ich glikozydy, chromonoglikozyle, szczególnie aloerezynę B (aloezyna), C, B i F.
Główne składniki czynne alony należą do antranoidów.
Alona w małych dawkach, do 50 mg działa pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych. w Dawce powyżej 300 mg działa przeczyszczająco, choć oficjalnie działanie to powinno występować po przyjęciu niższych dawek. Alona w dawkach przeczyszczających zwiększa ukrwienie jamy brzusznej i miednicy mniejszej, dlatego nie może być polecana w czasie ciąży i miesiączki. Zażyta w czasie menstruacji może zwiększać krwawienia i nasilać bóle miesiączkowe. Zalecane jest łączenie alony z środkami rozkurczowymi, np. z pokrzykiem, lulkiem, maczkiem kalifornijskim, glistnikiem, które przeciwdziałają bolesnym skurczom jelit. Alona działa na jelito grube. Ulegają resorpcji do krwi, częściowo przechodzą do jelita grubego. Pobudzają sploty Auerbacha, zmagając skurcze jelita. Drażnią też śluzówkę jelita grubego. Efekt przeczyszczenia występuje po upływie 6-8 godzin od zażycia. Po zastosowaniu alony i pobudzenia defekacji dość często dochodzi do wywołania okresowej atonii jelita, przez co niemożliwe staje się samodzielne naturalne wypróżnienie, co znów składania pacjentów do sięgnięcia po środki przeczyszczające. Nie jest to korzystne dla zdrowia i samopoczucia (uzależnienie, przyzwyczajenie), dlatego polecam kojarzenie alony z różnymi innymi środkami przeczyszczającymi, o odmiennym punkcie działania. Nie można polecać wleczeniu i zapobieganiu zaparcia stosowanie preparatów jednoskładnikowych, np. opartych tylko na alonie.
Aloe działa dodatkowo żółciopędnie i pobudza wydzielanie soku trzustkowego.
W XIX wieku podawano aloinum nie tylko doustnie w dawce 100-200 mg i większych, ale również podskórnie po uprzednim rozpuszczeniu w glicerynie (1:8) i wyjałowieniu, w dawce 150-200 mg. Rzadziej używano alonę i aloinę do pobudzania miesiączkowania (np. w połączeniu z siarczanem żelaza). Odradzano tego typu leki przy polipach i owrzodzeniu jelita grubego z uwagi na zagrożenie wywołania krwotoku. Przeciwwskazane przy zapaleniu jelita i ślepej kiszki (appendix, wyrostka). Dawka powyżej 0,6 g alony działa silnie czyszcząco.
Rp. Pigułki Morisona, przeczyszczające
Extractum Colocynthidis (wyciąg burzankowy, kolokwinty)
Pulv. r. rhei (korzeń rzewienia)
aloes
jalapae (jalapa)
Gumi Guti ana 1,0 (wszystko po 1 g) = gumiguta
Myrrhae 2,0 (mirra)
f. pil nr 50 (przygotować 50 pigułek)
S. od 1 do 4 pigułek w ciągu dnia przy obstrukcji.
Alona wchodzi w skład dostępnych gotowych leków, np. Boldaloin – tabletki i Boldovera – tabletki.
Adianthum capillus-veneris Linne, niem. Venushaar, fr. Cheveu de Venus, ital. Capelvenere comune, czyli włosy Wenus jest paprocią z rodziny Adiantaceae. Należy do rzędu szparnicowatych – Schizaeales, występujących w krajach klimatu tropikalnego i subtropikalnego. Wytwarza zarodnie pękające podłużną szparą, które są rozmieszczone na brzegach liści, co jest cechą pierwotną, nawiązującą do staropaproci. Paproć włosy Wenus nie występuje w naszym kraju. Rosną natomiast dziko w Szwajcarii (kanton Ticino, Vaud, Graubünden, Neuchatel), we Francji, w Hiszpanii i we Włoszech. Surowiec oficjalny w XVIII – XX wieku ziele lub liść włosów Wenus – Herba (Folium, Frons) Adianthi, z których przyrządzano napar i syrop.
Adianthum jest w Pharmacopoea Parisiensis z 1758 r. Farmakopea Paryska uwzględnia również syrop z tej paproci.
Pharmacopoea Hispanica z 1826, wydana za króla Ferdynanda VII (1784-1833) wymienia Adianthum (Capillus veneris) jako surowiec oficjalny.
Również moje ulubione: Pharmacopoea Helvetica z 1893 r. obejmują Folium Adianti (w pisowni pominięto literkę h) – Frauenhaar, Capillaire, Capilvenere z gatunku Adiantum Capillus Veneris L. lub Adiantum pedatum L.; Pharmacopoea Helvetica z 1907 r. Wedel von Adiantum capillus veneris L. oraz syrop.
Sirupus Adianti (Sirupus Capilli veneris) przygotowywano przez zalanie liści paproci (10 części) gorącą wodą (36 części) i macerację przez 12 h (odstawić pod przykryciem na pół doby). Następnie filtrowano, dodawano cukier (60 części), mieszano podgrzewając. Na końcu wlewano wodę z kwiatów pomarańczy (4 części). W nowszym wydaniu Ph. Helv. syrop przyrządzano z dodatkiem gliceryny.
Włosy Wenus zawierają śluzy i fenole ( w tym garbniki i glikozydy fenolowe; kwas kumarowy, kawowy). W naparze i syropie działają przeciwkaszlowo i przeciwzapalnie, osłaniająco. Polecane były przy kaszlu, chrypce, nieżycie oskrzeli, przeziębieniu, anginie. Dawkowano łyżkami kilka razy dziennie. Napar w większych dawkach.
Macierzankę piaskową Thymus serpyllum Linne wspominałem wiele razy, ale nie poświęciłem jej odrębnego opisu. Występuje dziko w naturze, głównie na niżu, w słonecznych miejscach (zbocza, skarpy), przy lasach sosnowych. Przy roztarciu ładnie pachnie tymiankiem. Surowiec dostępny w sklepach zielarskich. W Polsce mamy jeszcze macierzankę zwyczajną – Thymus pulegioides L., o podobnych właściwościach leczniczych.
Ziele macierzanki (ang. Wild Thyme) – Herba serpylli zostało wpisane do Farmakopei Polskiej III. Surowcem są ulistnione pędy macierzanki piaskowej – Thymus serpyllum Linne (Labiatae) oraz jej podgatunków i odmian. Surowiec powinien zawierać przynajmniej 0,4% olejku eterycznego. Popiołu nie więcej niż 10%. Wilgoci nie więcej niż 11%. Grubsze łodygi należy odrzucić. Przechowywać w szczelnych pojemnikach i z dala od światła.
Macierzanka – Wild Thyme nie została pominięta przez najnowszą Farmakopeę Brytyjską – British Pharmacopoeia z 2009 r., wg której ziele powinno zawierać nie mniej niż 0,3% (minimum 3 ml/kg) olejku eterycznego. Popiół max 10%; strata masy po suszeniu max 10% (próbka 1 g suszona 105 stopni C, 2 h).
Herba Serpylli, niem. Quendel, fr. Sepolet, ital. Serpillo zbierane w czasie kwitnienia z gatunku Thymus serpyllum L. z rodziny wargowych – Labiatae, jest w Pharmacopoea Helvetica VI. Ziele powinno zawierać nie mniej niż 0,2 Vol/Gew% (procent objętościowy) olejku eterycznego, w którym dominują karwakrol i tymol (C10H14O o m.cz. 150,2); popiół najwyżej 9% (próbka 1 g). Dawka jednorazowa do naparzenia 2 g. Wchodzi w skład Species pectorales farmakopealnych. Pharm. Helvetica III z 1893 r. i IV z 1907 r. obok ziela macierzanki wymieniają jeszcze spirytus macierzankowy – Spiritus Serpylli (Quendelgeist, Espirit de serpolet, Spiritio di serpillo), do wcierania.
Quendelkraut, czyli Serpylli Herba jest w Farmakopei Europejskiej 5. Zawartość olejku w zielu waha się w szerokich granicach i wynosi od 0,1 do 0,6%, przy czym PhEur. wymaga przynajmniej 3 ml x kg-1, w którym dominują karwakrol (5-33%) i tymol (1-4%), ponadto cytral, linalol, octan linalylu, borneol, 1,8-cyneol, geraniol). Flawonoidy są reprezentowane przez luteolinę, apigeninę i glikozydy skutellareiny. Trójterpeny wywodzą się z kwasu ursolowego i oleanolowego. W zielu występuje kwas rozmarynowy 5-7%. Wyciągi z macierzanki działają przeciwdrobnoustrojowo, rozkurczowo, wykrztuśnie, przeciwświądowo, stymulują trawienie i wydzielanie żółci. Oficjalnie jest zalecany w leczeniu nieżytów układu oddechowego. Wchodzi w skład złożonych nalewek, syropów, mieszanek ziołowych, cukierków i pastylek do ssania (na gardło).
Olejek macierzankowy – Oleum Serpylli jest dostępny w handlu i można go zażywać doustnie w dawce 3-5 kropli kilka razy dziennie przy kaszlu, zapaleniu zatok, katarze, przeziębieniu, zaburzeniach wydzielania żółci, chorobach pasożytniczych przewodu pokarmowego. Wcierany w skórę (stopy, okolica krzyżowa, kark, kolana itd.) działa rozgrzewająco. Hamuje rozwój bakterii i grzybów, ponadto pierwotniaków. Podawany na czczo w wysokich dawkach pomaga w zwalczaniu obleńców pasożytniczych. Dr J. Lypa (1933 r.) zaleca wyciąg z Thymus serpyllum przez 5-6 dni w dawce 0,2-1 g jako środek do zwalczania pasożytów obłych.
Macierzanka ma podobne działanie jak cząber Satureja i tymianek – Thymus. Doustnie stosuje się napar 10% kilka razy dziennie, można dodać miód lub sok malinowy, np. przy gorączce, grypie, przeziębieniu, kaszlu. Jest to zioło bezpieczne w stosowaniu. Listki macierzanki stanowią również dobrą przyprawę do pizzy, carpatio, serów, sałatek, rosołu, sosów, mięsa, ryb, makaronów. Duża wartość przyprawową ma także olej z oliwek, w którym macerowano świeże ziele macierzanki. Wyciąg olejowy, najlepiej na oleju z oliwek, ze świeżego ziela macierzanki lub z dodatkiem olejku eterycznego macierzankowego działa żółciopędnie i reguluje wypróżnienia, lepiej niż czysta oliwa a oliwek. 1 część świeżego ziela skropić spirytusem i zalać 1 lub 2 częściami ciepłego oleju, macerować 7 dni, przefiltrować (lub pozostawić przez filtracji). Zażywać 1 raz dziennie po 1-2 łyżki dla oczyszczenia wątroby i dróg żółciowych oraz przy zaparciach. Olejek eteryczny macierzankowy w ilości 3-6 ml na 1 l oleju, wymieszać, zażywać po 1-2 łyżki na czczo przy kandydozie (Candida) przewodu pokarmowego, zaparciach i dla zapobiegania zastojowi żółci w układzie żółciowym. Ponadto do pielęgnowania skóry (jak balsam) słabo ukrwionej, suchej, ze świądem, ze zmianami ropnymi i podatnej na infekcje grzybowe oraz roztoczowe.
W handlu są dostępne kosmetyki zawierające wyciąg z macierzanki, polecane dla cery trądzikowej i z krostkami bakteryjnymi. Są także kosmetyki macierzankowe do kąpieli (sole, olejki, płyny, peelingi, żele) o działaniu odprężającym, pobudzającym krążenie krwi i rozgrzewającym (takie spotkałem we Włoszech). Podobny profil działania mają: rozmaryn – Rosmarinus, lebiodka – Origanum = Oregano, tymianek Thymus, cząber – Satureja.
Ziele macierzanki zostało opisane przez Komisję E w monografii nr 193 z 15 X 1987 r. (sprostowanie nr 50 z 13 III 1990 r.). Komisja E podała dawki dobowe 4-6 g surowca; przetwory odpowiednio. Interakcje nieznane. Zakres stosowania: nieżyty górnych dróg oddechowych. Działanie przeciwdrobnoustrojowe i rozkurczające. Macierzanka został pozytywnie zaopiniowana przez Komisję E.
Ze swojej strony polecam dobrą mieszankę ziołową z macierzanką:
Rp.
Ziele macierzanki 2 części
Ziele hyzopu lub ziele cząbru 1 cz.
Pączki topoli lub pączki sosny 1 cz.
Korzeń mydlnicy 1 cz.
Kora wierzby lub ziele (kwiat) wiązówki 1 cz.
Korzeń omanu lub korzeń arcydzięgla 1 cz.
Owoc anyżu (może być anyż gwiazdkowy) lub liść eukaliptusa 1 cz.
Zioła rozdrobnić i wymieszać. 1 łyżkę mieszanki na 1 szklankę wody doprowadzić do wrzenia, lekko zagotować, odstawić na 30 minut, przecedzić. Dodać 2 łyżki rumu, miód. Pić po 1 szklance 3-4 razy dziennie przy grypie, przeziębieniu, osłabieniu, zapaleniu oskrzeli i zatok.
Len przeczyszczający – Linum catharticum Linne, z rodziny lnowatych – Linaceae jest rośliną dwuletnią, rozpowszechnioną na niżu i pogórzu. Preferuje wilgotne gleby, dlatego rośnie niekiedy masowo na mokrych pastwiskach, polanach i łąkach, przy olsach i łęgach nadrzecznych. Ziele lnu przeczyszczającego – Herba Lini cathartici powinno być zbierane od czerwca do września i suszone w normalnej temperaturze. Zawiera glikozydy, w tym mające strukturę laktonu (linaryna, linina = Linin – ten ostatni ok. 0,5%), saponiny, śluzy. Linina działa przeczyszczająco i moczopędnie. Także linaryna posiada właściwości rozwalniające i pobudzające wydzielanie soków trawiennych. Stosowane są napary 5-10% w dawce 200-400 ml dziennie. Pulvis Lini cathartici (sproszkowane ziele) można podawać w dawce 2 g 2 razy dziennie. Len przeczyszczający nadaje się do uprawy w ogródku; wymaga obfitego podlewania.
Linum catharticum (Purgirlein) został opisany przez dra Fr. Oesterlen’a w 1861 r. Autor wymienił lininę jako składnik czynny o gorzkim smaku. W XIX wieku ziele tego lnu było stosowane również do zwalczania pasożytów przewodu pokarmowego (na czczo), w leczeniu chronicznego nieżytu oskrzeli, reumatyzmu, dny i puchliny wodnej. Dr Oesterlen zaleca dawkę 1 drachmy po sproszkowaniu doustnie lub do zaparzenia (przeliczanie na gramy – patrz http://www.luskiewnik.eu/apteka/products.htm). Surowiec był ponownie przebadany w 1905 r. przez Hillis’a, który uznał lininę za glikozyd podobny do pikropodofiliny.
Olej rycynowy (Castor Oil, Oleum Castoris, Oleum Christi Palmae, Oleum Ricini, Rizinusöl) jest wytłaczany z nasion rącznika pospolitego Ricinus communis Linne (rodzina Euphorbiaceae, wilczomleczowate). Oleju rycynowego nie znajdziemy w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. Opisany w Farmakopei Polskiej III, wg której jest otrzymywany przez wytłaczanie na zimno jąder nasiennych rącznika i oczyszczenie przez wygotowanie z wodą. Jest to ciecz słomkowożółta, przezroczysta, lepka, o swoistym smaku i łagodnym smaku. W trakcie schładzania mętnieje, a w temp. 0 stopni C daje krystaliczne płatki, w temp. –10 stopni C krzepnie. Miesza się z alkoholem i kwasem octowym. Rozpuszcza się w 4 częściach spirytusu, częściowo rozpuszcza się w benzynie i eterze naftowym (w przeciwieństwie do innych olejów). Ciężar właściwy 0,947-0,967. Liczba zmydlenia 176-186. Liczba jodowa 82-90. Stopień kwasowości nie większy niż 7. Pozostałość nie zmydlająca się nie większa niż 2%. Olej należy przechowywać z dala od światła i w szczelnym opakowaniu. Farmakopea Polska IV również uwzględnia olej rycynowy. Ujęty przez Deutsches Arzneibuch z 1997 r., ponadto przez Pharm. Eur. 5.
Oleum Ricini (Ricinusöl, Huile de ricin, Olio di ricino) wg Pharmacopoea Helvetica VI przybiera postać masła w temperaturze –5-0 stopni C. Ciężar właściwy przy 20 stopniach C 0,945-0,965. Liczba kwasowa najwyżej 4. Liczba zmydlania 177-185. Liczba jodowa 82-86. Liczba peroksydacji (nadtlenkowa) najwyżej 0,5. 1 g to ok. 40 kropel.
W handlu znajduje się również olej uzyskiwany przez ekstrakcję rozpuszczalnikami.
Liczba kwasowa waha się w szerokich granicach 0,3-4. Olej rycynowy zawiera ok. 80% kwasu rycynolowego (68-77%, 3-9% kwasu oleinowego, ok. 3-4% kwasu linolowego, ok. 3% kwasów nasyconych. Nie jest olejem schnącym. Nasiona rącznika – Semen Ricini obok oleju tłustego (ok. 50%; 46-53%) zawierają także rycynę, rycyninę (alkaloid pirydynowy) i enzymy lipolityczne oraz proteolityczne. Rycyna należy do toksalbumin, czyli fitotoksyn porażających ośrodki naczynioruchowe i oddechowe wywołując zgon. Pod względem chemicznym są to lektyny. Oleje rycynowe do celów leczniczych są pozbawione rycyny. Szczególnie niebezpieczne jest spożycie nasion rącznika (kilka nasion może zabić człowieka).
Po podaniu doustnym olej rycynowy ulega hydrolizie i zmydleniu do mydeł rycynylowych, które drażnią jelito cienkie, wzmagają perystaltykę i pobudzają wydzielanie soków trawiennych. Powoduje to upłynnienie masy kałowej i przeczyszczenie. Wypróżnienie następuje w ciągu 4-6 godzin od zażyci. Dawka oleju 15-30 g (przeciętnie 1-2 łyżki doustnie). Olej rycynowy pobudza syntezę prostaglandyn E2, ponadto wzmaga sekrecję wody oraz elektrolitów do światła jelita. Hamuje transferazę adeninonukleotydową.
Wróćmy do wspomnianej lektyny – rycyny. Rycyna wprowadzona podskórnie wywołuje stan zapalny i obrzęk, zniszczenie komórek, naciek ropny i powiększenie węzłów chłonnych. Zabija zwierzęta w dawce 0,005 mg/kg masy ciała. Podana doustnie częściowo jest trawiona, ale ze względu na wysoką toksyczność nawet nieznaczna jej ilość wywołuje zatrucie. Jest to przede wszystkim podrażnienie błon śluzowych (przekrwienie, owrzodzenie), uszkodzenie nerek (krwotoczne zapalenie nerek), wątroby (zwyrodnienie), serca (zmiany zwyrodnieniowe) i szpiku. Rycyna niszczy także gruczoły dokrewne i powoduje powstawanie zawałów. Podana dożylnie powoduje przejawia swe działanie po kilkunastu godzinach lub kilku dniach (gorączka, drgawki, biegunka, porażenie ośrodków nerwowych). Króliki można uodpornić na rycynę na okres pół roku (odporność swoista). Surowica uodpornionych zwierząt wytrąca rycynę z roztworów. Rycyna wywołuje aglutynację krwinek, a u zwierząt zimnokrwistych dodatkowo – hemolizę.
Olej rycynowy jest ważnym składnikiem podłoży do kremów, maści i mazideł. Jest dobrym rozpuszczalnikiem dla wielu leków. Stosowany do wyrobu zawiesin i kropli do oczu, ponadto jako plastyfikator do tabletek. Olej rycynowy to ważny składnik kosmetyków, znany pod nazwą Castor Oil. Jest dobrze tolerowany przez skórę, nie wysycha, dobrze nawilża. Zapobiega wysychaniu skóry i dobrze chroni skórę przed czynnikami atmosferycznymi. Ma lekkie działanie zmiękczające i przeciwzapalne. Dobrze pokrywa skórę, włosy, rzęsy i brwi, dlatego występuje w szminkach, pomadkach, tuszach, błyszczkach, w odżywkach do włosów, w brylantynie. Dodawany do lotio, kremów i śmietanek kosmetycznych. Korzystnie wpływa na włosy, nadając im miękkość i połysk, ponadto ochrania powłoczkę włosa. Jest dobrym materiałem do uzyskania detergentów (synteza), jak i złagodzenia osuszającego działania syntetycznych detergentów (dodatkowy składnik).
W XIX wieku olej rycynowy podawano przed porodem i zabiegami chirurgicznymi na jamie brzusznej, w obstrukcji, przy kamieniach kałowych, chorobach pasożytniczych, dyzenterii i paradoksalnie przy przewlekłych biegunkach (dla oczyszczenia jelit, usunięcia nieznanej przyczyny biegunki). W starych dziełach niejeden autor chwalił się, iż uzyskał dobre wyniki leczenia biegunek właśnie za pomocą kilkukrotnego podania oleju rycynowego, co wyjaśniano zupełnym oczyszczeniem światła jelita z zalegających toksyn, bakterii, drożdżaków, pierwotniaków, koprolitów i wzmożeniem czynności sekrecyjnych oraz perystaltycznych jelit (swoistego rodzaju bodziec dla przewodu pokarmowego, prowokator odnowy).
Gonorrhoea, czyli rzeżączka, albo tryper jest chorobą weneryczną wywoływaną przez dwoinkę Neissera – Neisseria gonorrhoeae, = gonokok (Diplococcus gonorrhoeae). Dwoina rzeżączki to bakteria tlenowa, Gram-ujemna, mająca na powierzchni fimbrie, które umożliwiają przyczepienie się do powierzchni dróg moczowo-płciowych, a nawet do powierzchni plemników. Bakterie mają średnice 0,6-1 um. W fimbriach obecne są enzymy, które rozkładają immunoglobuliny A (przeciwciała IgA). Tryper jest przenoszony drogą płciową. Kobiety zakażają się zwykle w czasie stosunku płciowego. Nasienie chorego mężczyzny zawiera bakterie i wydzielinę ropną z dróg moczowo-płciowych. W pierwszej kolejności infekcji ulega przedsionek pochwy i cewka moczowa kobiety, potem zakażenie rozciąga się na okolice odbytu, pochwę, szyjkę macicy. Możliwe jest zakażenie drogą pozapłciową, np. przez używanie tych samych przyborów do mycia, ręczników. W ten sposób zakażeniu rzeżączką ulegają dziewczynki. Okres wylęgania trwa 5-7 dni. Bakterie mają zdolność infekowania spojówek, a nawet gałek ocznych (rzeżączkowe zapalenie gałek ocznych). Zakażenie w obrębie układu płciowego szerzy się głównie za pośrednictwem układu limfatycznego. Zakażenie oczu noworodka podczas porodu powoduje utratę wzroku, dlatego tak rozpowszechnionym zabiegiem było zakraplanie oczu 1% roztworem azotanu srebra (zabieg Credego) w celach profilaktycznych.
W I połowie XX wieku wprowadzono do lecznictwa sulfonamidy i antybiotyki. Wiadomo, że to one stały się podstawowymi lekami w leczeniu chorób wenerycznych. Zanim to jednak nastąpiło stosowano w terapii inne środki:
1. Balsamum copaivae – balsam kopaiwy uzyskiwany z drzew Copaifera (pol. kopajwa), z rodziny brezylkowatych Caesalpiniaceae, pochodzących z Południowej Ameryki i Ameryki Środkowej. Do głównych gatunków należą: Copaifera Jacquomo Desf i Copaifera guyaensis Desf. Drzewa są nacinane (kora i drewno), co powoduje wyciek gęstej, żywicowej substancji, barwy brunatno-czerwonej lub żółtej, o smaku gorzkim i drapiącym, zapachu balsamicznym. Balsam zawiera olejek eteryczny (35-70%), żywicę (53-61%). Składnikami czynnymi są seskwiterpeny (alkohole, kariofilen alfa i beta, kadinen) i kwasy kopaiwowe. Olejek kopaiwowy – Oleum Copaivae jest cieczą jasnożółtą. Olejek i balsam rozpuszczają się w spirytusie, kwasie octowym, chloroformie i tłuszczach. Balsam podawano doustnie w dawce 8 g dziennie, najczęściej w kapsułkach żelatynowych (dawki podzielone), rzadziej w postaci powidełek. Działa moczopędnie i odkażająco na drogi moczowo-płciowe. Niewątpliwie miał zastosowanie w leczeniu rzeżączki przewlekłej. Próbowano go stosować w przebiegu gruźlicy (także jako inhalacje), ale tutaj bez większych rezultatów. U niektórych pacjentów wywoływał pokrzywkę – urticaria balsamica), w dawkach wysokich powodował zaburzenia trawienne (odbijanie, wymioty), czasem podrażnienie nerek.
2. Oleum Santali – olejek sandałowy (patrz także: http://www.rozanski.li/?p=292) z Santalum album L. (Santalaceae) bogaty w santalol i santalen hamuje rozwój bakterii rzeżączki, działa moczopędnie, bakteriobójczo oraz antyseptycznie. Leczenie chorych trwało ok. 1 miesiąca. Rzadko wywoływał działania uboczne. Nie podrażniał nerek i przewodu pokarmowego. Znosił ponoć bolesne erekcje u zakażonych mężczyzn. Likwidował objawy nieprzyjemnego pieczenia cewki i parcia na mocz. Olejek sandałowy podawano doustnie w dawce 500-600 mg 2-3 razy dziennie. Do lecznictwa I połowy XX wieku wprowadzono także frakcje olejku eterycznego: santylum = Santyl (salicylan santalolu) – 800 mg 2-3 razy dziennie; Santalol = Gonorol 300 mg 2-3 razy dziennie. Preparat o nazwie Blenal był węglanem santalolu.
3. Gonosan = Kavasantol to połączenie wyciągu lub żywicy z kłączy i korzeni pieprzu metystynowego kava-kava – Piper methysticum Foster (Piperaceae) z olejkiem sandałowym lub santalolem. Z jednej strony preparat hamował rozwój bakterii i działał bakteriobójczo, z drugiej natomiast znosił dolegliwości bólowe (efekt znieczulenia, dz. przeciwbólowego) oraz spastyczności (skurcze) w drogach moczowych w przebiegu rzeżączki. Leczenie trwało 1 miesiąc.
4. Olejek kubebowy – Oleum Cubebarum i wyciąg kubebowy – Extractum Cubebarum uzyskiwane są z Piper cubeba Linne (Cubeba officinalis Rafinesque-Schmalz) z rodziny Piperaceae. Kubeba występuje w Indonezji i na Jawie. Surowcem jest owoc – Fructus Cubebae. Surowiec zawiera lignany – ok. 2,5% (kubebina = (-)-cubebin, C20H20O6), olejek eteryczny 6-11% bogaty w monoterpeny i seskwiterpeny. Obecnie ma zastosowanie jako środek rozgrzewający, moczopędny, wykrztuśny i przeciwreumatyczny (do wcierania). Niszczy pierwotniaki pasożytnicze. Ekstrakt spirytusowo-eterowy z owoców podawano w dawce 1-2 g 3-4 razy dziennie. Sproszkowane owoce 2 g kilka razy dziennie w powidełkach lub w opłatku. Olejek eteryczny kubebowy (5 kropel kilka razy dziennie) stosowano przy nieżytach układu oddechowego i zaburzeniach trawiennych, ponadto wspomagająco przy infekcjach układu moczowego i płciowego; nie był tak skuteczny w leczeniu rzeżączki jak wyciąg akoholowo-eterowy z owoców kubeby. Olejek kubebowy i ekstrakt kubebowy łączono z sandałowcem lub z Balsamum copaivae.
5. Matico = Folia matico z Piper angustifolium (Ameryka Południowa) w dawce 2 g kilka razy dziennie w leczeniu rzeżączki, najczęściej skojarzony z innym środkiem wyżej wymienionym. Skuteczny w infekcjach i stanach zapalnych układu moczowo-płciowego. Poprawia trawienie. Niszczy pierwotniaki i bakterie odpowiedzialne za biegunkę. Ponadto jako środek przeciwkrwotoczny. Liść zawiera olejek eteryczny – ok. 2,5-3%.
Surowce gorzko aromatyczne – amaro-aromatica mają za zadanie pobudzać wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego, wzmagać apetyt, stymulować trawienie. Wiele z nich działa wiatropędnie. Olejki eteryczne i gorzkie substancje zawarte w ziołach amaro-aromatica wywierają synergistyczny wpływ na czynności sekrecyjno-absorpcyjne układu pokarmowego. Należą tutaj Herba Absinthii – ziele piołunu, Herba millefolii – ziele krwawnika, Radix Archangelicae – korzeń arcydzięgla, Rhizoma Calami – kłącze tataraku, Folium Menthae – liść mięty, Flos Naphae (Aurantii) – kwiat pomarańczy, Radix Colombo, Cortex Cascarillae, Fructus Aurantii immaturus i in.
Niedojrzałe owoce pomarańczy – Fructus Aurantii immaturus i owocnia pomarańczy – Exocarpium Aurantii zawierają olejek eteryczny, ok. 1% (bogaty w d-limonen), goryczki (auranti-amaryna), flawonoidy (hesperydyna, naryngina), karoteny, kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy).
W użyciu jest nalewka pomarańczowa – Tinctura Aurantii: 3 razy dziennie po 30-50 kropel. Stosowany jest także syrop pomarańczowy – Sirupus Aurantii jako corrigens, czyli środek poprawiający smak i zapach leków.
Tinctura Aurantii – nalewka pomarańczowa wg FP III. Nalewkę pomarańczową przyrządza się przez 7-dniową macerację rozcieńczonym spirytusem. Proporcje i składniki: owocnia pomarańczy Exocarpium Aurantii 200 cz., spiritus 95% 676 cz., woda 324 części. Ciężar właściwy 0,908-0,923; sucha pozostałość 5,4-7,2%; popiół 0,07-0,18; zawartość alkoholu 62-67%.
Sirupus Aurantii exocarpi wg FP III. Grubo rozdrobnioną naowocnię pomarańczy gorzkiej (50 części) macerować przez 24 h mieszaniną 250 części wody i 50 części spirytusu 95%, często mieszając, po czym zlać płyn, pozostałość wycisnąć. Wyciśniętą naowocnię przepłukać jeszcze wodą. Wodą tą uzupełnić otrzymane poprzednio ciecze do masy 310 części. Przesączyć, dodać 640 części cukru. Cukier rozpuścić ogrzewając do zagotowania. Po ostudzeniu dodać nalewkę pomarańczową (50 części) i uzupełnić wodą przegotowaną do 1000 części. Stosować dla poprawienia smaku do kropli i syropów na nieżyty układu oddechowego, dla poprawienia apetytu i trawienia, dla wzmocnienia.
W Farmakopei Polskiej VI jest surowiec o nazwie Aurantii Amari Pericarpium, czyli owocnia pomarańczy gorzkiej, który pochodzi z dojrzałych owoców Citrus aurantium Linne subspecies amara Linne z rodziny Rutaceae. Owocnia jest suszona w temperaturze do 35 stopni C, nie wyższej. Surowiec powinien zawierać nie mniej niż 1,5% olejku eterycznego (v/m); wskaźnik goryczy nie niższy niż 1000. Strata masy po suszeniu nie większa niż 10%. Popiół – nie więcej niż 6%. Fragmentów owocni o niewłaściwym zabarwieniu – nie więcej niż 1%. Zanieczyszczeń organicznych nie więcej niż 0,3%. Zanieczyszczeń mineralnych nie więcej niż 0,3%. Jest to surowiec pobudzający łaknienie i poprawiający smak leków. Dawki dobowe zwykle stosowane 4-6 g. Do naparów. W składzie owocni stwierdzić można flawonoidy: hesperydynę i narynginę.
Olejek pomarańczowy gorzki (Bitter Orange Oil) zawiera głównie monoterpeny (d-limonen, mircen, kamfen, pinen, ocymen, p-cymen), alkohole: linalol, terpineol, nerol, farnezol, nerolidol, oktanol; aldehydy (dekanal, nonalal, dodekanal, citronelala, neral), ketony (karwon, alfa-ionon, jasmon), wolne kwasy (octowy, pelargonowy, cynamonowy), estry (octan linalylu, pelargonian decylu = decyl pelargonate, octyl acetate = octan oktylu, geranyl acetate = octan geranylu); kumaryny (auraptenol, ostol).
Olejek pomarańczowy gorzki otrzymywany jest z Citrus aurantium L. ssp. amara (L.) Engler = Citrus bigaradia Risso. W handlu jest także olejek pomarańczowy słodki (Sweet Orange Oil) uzyskiwany z Citrus aurantium L. var. dulcis Persoon = Citrus aurantium L. ssp. dulcis L. = Citrus sinensis L. = Citrus aurantium Risso ssp. sinensis Engler.
Colocynthis, czyli kolokwintyda, Koloquinte, albo kolokwinta to surowiec pochodzący z ogórka burzanki – Cucumis colocynthis Linne (= Colocynthis vulgaris Schrader = Citrullus colocynthis (L.) Schrader), z rodziny Cucurbitaceae, o działaniu przeczyszczającym, żółciopędnym, przeciwrobaczym, wzmagającym perystaltykę jelit i pobudzającym wydzielanie soków trawiennych. Działa czyszcząco silnie, a po przedawkowaniu wywołuje zapalenie żołądka i jelit (gastritis, enteritis). Colocynthis jest w Farmakopei Polskiej I i II. Objęty przez Pharmacopoea Helvetica V. Środek znany także pod nazwą Cucumis colocynthis.Zawiera gorzki glikozyd – kolocyntynę (ok. 2%), który w wyniku hydrolizy kwasowej i po podgrzaniu ulega rozpadowi do elateryny, kolocynteiny i glukozy. Zawiera również fitosterole (citrulol) i kolocyntydynę. Popiół do 8%. Burzanki nie wolno podawać przy stanach zapalnych jelit i kobietom ciężarnym oraz karmiącym. Zwiększa ukrwienie narządów jamy brzusznej. Sproszkowany owoc burzanki – Pulvis Colocynthidis jest podawany w dawce jednorazowej 0,05-0,3 g, w dawce dobowej 1 g. Extractum Colocynthidis spiss. 0,005-0,05 w pigułkach, wieczorem 2 pigułki. W większości osób przeczyszczenie następuje po 4 godzinach od zażycia. Nasiona zawierają tłusty olej (15-17%) i po uprażeniu są jadalne. Burzanka obecnie jest rzadko stosowana w lecznictwie.
Wykazuje właściwości przeciwnowotworowe, podejmowano próby leczenia czerniaka i mięsaka.
Burzanka uprawiana jest w Afryce Północnej, Indiach, Iranie, Hiszpanii, na Cyprze, w rejonie Morza Śródziemnego.
W Pharmacopoea Borussica VII (1862 r.) występuje pod nazwą Fructus Colocynthidis (Koloquinte, Poma Colocynthidis, Alhandal) z Citrullus colocynthis Arnott = Cucumis colocynthis L. W wcześniejszym wydaniu Farmakopei Pruskiej, mianowicie III z 1813 r., znajdziemy surowiec pod nazwą Colocynthis.
W Pharmacopoea Helvetica III z 1893 r. jest Colocynthis; maksymalna dawka jednorazowa 0,25 g, maksymalna dawka dzienna 1 g. W Pharmacopoea Helvetica IV z 1907 r. Colocynthis (Coloquinte, Coloquintide), dawka jednorazowa max 0,3, dawka dzienna max 1 g.
Pharmacopoea Germanica editio III z 1890 r. również uwzględnia Fructus Colocynthidis (po niem. zapisane jako Koloquinthen), podaje jednak inne maksymalne dawki: najwyższa dawka jednorazowa 0,5 g; najwyższa dawka dzienna 1,5 g.
Socznica, czyli powój czyszczący – Convolvulus scammonia L., Scamony (rodzina Convolvulaceae, powojowate) występuje naturalnie w Azji Mniejszej. Jest spokrewniony z naszymi powojami. Surowcem są korzenie oraz sama wyekstrahowana żywica – Radix et Resina Scammonii (Scammoniae). Cenione są korzenie 3-4-letnie. W korzeniu znajdują się żywice (glikożywice = glikozydy żywicowe) 8-10%, zwane ogólnie skamoniną (Scammonium). Do glikożywic zaliczane są konwolwulina i jalapina. Żywicę można wyekstrahować spirytusem lub eterem, po czym rozpuszczalnik odparować (Extractum Scammoni, Scammoniumharz, Resina Scammoni). Żywica dostępna w handlu ma postać proszku, grudek, barwy żółtobrunatnej. Terminem Scammonium określano także żywicę uzyskiwaną przez nacinanie górnej części korzenia i dolnej części pędu rosnącej rośliny. Wypływający sok zastygał, następnie go zbierano. Scammonium surowe (crudum) jest zanieczyszczone fragmentami rośliny i cząstkami glebowymi, piaskiem, przez co jest mniej wartościowym surowcem.
Jak podaje dr Fr. Oesterlen (1861 r.) żywica powoju czyszczącego oraz korzeń tego powoju stosowano w leczeniu obstrukcji, puchliny wodnej (obrzęków) i chorób pasożytniczych przewodu pokarmowego. Scammonium (Diagrydion, Diacrydium, Resina Scammonii) podawano w postaci sproszkowanej w dawce 5-20 granów (nie gramów!). Wyrabiano z żywicy pigułki i emulsję doustną. Żywicę sproszkowaną mieszano ze skrobią, migdałami (mleczko migdałowe, migdały utarte), mlekiem i (lub) cukrem. Żywica socznicy jest rozpuszczalna w eterze i spirytusie, ponadto w terpentynie i chloroformie.
Obecnie ten surowiec jest mało popularny, ale nadal dostępny w handlu za granicą, także przez internet. Działa przeczyszczająco drastycznie i pewnie. Resina Scammoni 0,1 g 1-3 razy dziennie. Radix Scammoniae pulv. (sproszkowany) 1-2 g 1 raz dziennie. Duże dawki powodują bolesne skurcze jelit tuż przed każdym aktem wydalenia upłynnionego kału.
Scammonium Halepense z Convolvulus scammonia, skammonia, sok socznicowy jest w Farmakopei Polskiej I – Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r. (pochodzenie Syria).
Scammonium (Skammonium, Scammonee, Scammonea) z Convolvulus scammonia L. jest w Pharmacopoea Helvetica III z 1898 r. Maksymalna dawka dobowa 0,5 g.
Radix Scammoniae (Scammoniawurzel, Racine de Scammonee, Radice di Scammonea) jest w Pharmacopoea Helvetica IV z 1907 r. Oficjalnym preparatem była także nalewka – Tinctura Jalapae composita (Tuber Jalapae + Radix Scamoniae 10:10, spirytus, perkolacja); co ciekawe również nowsza Farmakopea Szwajcarska V uwzględnia Scammonium.
Farmakopea Londyńska – Pharmacopoeia Londinensis z 1824 r. obejmuje Scammoneae Gummi-Resina z Convolvulus scammonea oraz Pulvis Scammoneae compositus zawierający Scammoneae Gummi-Resinae (gumożywicę socznicową) wymieszaną z kłączem imbiru i ekstraktem jalapowym.
Farmakopea Paryska – Pharmacopoea Parisiensis z 1758 r. obejmuje Scammonium Smirneum, La Scammonee de Smyrne (Convolvulus syriacus, Scammonia syriaca).
Pharmacopoea Hispanica z 1826 r. wymieniła Scammonium, succus inspissatus ex Convolvulo scammonea Linne jako lek oficjalny.
Farmakopea Pruska – Pharmacopoea Borussica III z 1813 opisuje Scammonium Halepense, Scammonium von Aleppo (Convolvulus scammonia). Jednakże Farmakopea Pruska VII z 1862 r. już nie uwzględnia Scammonium.
|
|
Najnowsze komentarze