Medycyna dawna i współczesna

Herba Polygoni avicularis – ziele rdestu ptasiego

Ziela rdestu ptasiego – Herba Polygoni avicularis na próżno szukać w Farmakopei Polskiej I. Jest natomiast w Farmakopei Polskiej II, FP III, IV, a nawet VI z 2002 r. Zgodnie z FP VI ziele rdestu ptasiego pochodzi z rdestu ptasiego – Polygonum aviculare Linne, z rodziny rdestowatych – Polygonaceae. Ziele trzeba zbierać w czasie kwitnienia i suszyć w cieniu. Ziele rdestu ptasiego powinno zawierać nie mniej niż 0,15% flawonoidów, w przeliczeniu na kwercetynę C15H10O7 – m.cz. 302,24. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%; popiołu nie więcej niż 12%. Działanie przeciwzapalne, miejscowo ściągające. Doustnie w odwarach 3-8 g (jednorazowo), 3-8 g (dobowo). Zewnętrznie w odwarach 3-8 g.

Rdest ptasi występuje pospolicie w naszym kraju, na ugorach, nieużytkach, przy drogach.

Ziele rdestu od starożytności stosowane jako środek moczopędny i przy dolegliwościach ze strony gardła oraz oskrzeli, ponadto jako środek przeciwkrwotoczny i czyszczący krew. Z suchego ziela przygotowuje się napar – 1 łyżkę rozdrobnionego surowca na 1 szklankę wrzącej wody, parzyć 30 minut pod przykryciem, przecedzić. Pic 2-3 szklanki naparu dziennie.

Wskazania: skąpomocz, obrzęki na tle skapomoczu i w przebiegu nadciśnienia oraz osłabienia krążenia; kamica moczowa; stany zapalne nerek i pęcherza moczowego, przewlekłe choroby skórne na tle zaburzeń przemiany materii, nadmierne krwawienia miesiączkowe, niepłodność (?), kaszel, zapalenie oskrzeli i jamy nosowo-gardłowej, zatrucia, kuracje odtruwające, choroby reumatyczne, choroba wrzodowa, niedostateczna krzepliwość krwi, cukrzyca. Rdest ptasi obniża poziom glukozy we krwi i wzmaga wydzielanie śluzu w oskrzelach i tchawicy.

Napar (Infusum), macerat (Maceratio) ze świeżego ziela, papka (Pulpa Polygoni avicularis) ze świeżego ziela rdestu ptasiego – do przemywania i okładów na trudno gojące się rany i owrzodzenia, ponadto napar i odwar do płukania gardła i jamy ustnej przy stanach zapalnych, do nasiadówek i irygacji przy zapaleniu pochwy i warg sromowych.

W XIX wieku zalecany w leczeniu chorób wątroby, nieżytów żołądka i jelit, wspomagająco przy chorobach wenerycznych. Korzystnie działa przy gruźlicy. Krzemionka przyśpiesza gojenie ognisk gruźliczych i wzmacnia naczynia krwionośne, aktywuje gojenie ran.

Ziele rdestu ptasiego zawiera: śluzy (zbudowane z galaktozy, arabinozy, glukozy, ramnozy i kwasu galakturonowego), oksymetyloantrachinony, cukry (ok. 2-3%), flawonoidy (awikularyna, kwercetyna, hiperozyd, witeksyna), garbniki (ok. 3-4%), olejek eteryczny, kwas salicylowy (ok. 1%), kwas p-kumarowy, kwas galusowy, kwas kawowy, kwas chlorogenowy, kumarynowce (umbeliferon, skopoletyna), sole mineralne – ok. 8% (sporo przyswajalnej krzemionki (ok. 0,24%), prowitaminę A, witaminę C (120 mg%), witaminę K.

Ziele rdestu ptasiego jest w Pharmacopoea Helvetica V.

Polygonum aviculare Linne, czerwiec 2009 r., Krosno

Owoc selera – Fructus Apii

Owoc selera – Fructus Apii graveolentis pochodzi z gatunku seler zwyczajny – Apium graveolens L., z rodziny Apiaceae = Umbelliferae, który jest powszechnie uprawiany.

Owoc selera zawiera olejek eteryczny (2-3%, bogaty w d-limonen, d-selinen, sedanolid i bezwodnik kasu sedanowego. Sedanolid nadaje selerowi specyficzny zapach. W nasionach są obecne furanokumaryny (psoralen, bergapten) o działaniu fotouczulującym, flawonoid apiina, olej tłusty i białka. Jest to typowy środek moczopędny i rozkurczowy na drogi moczowe. Działa rozgrzewająco, wzmaga libido, choć równocześnie działa przeciwnerwicowo. Rozszerza naczynia krwionośne, wzmaga ukrwienie nerek i narządów płciowych, zwiększa wrażliwość stref erogennych, co nasila odczuwanie bodźców seksualnych, podobnie jak po zastosowaniu lubczyka – Levisticum. Rozdrobnione owoce selera w ilości 1 łyżki należy zalać 1 szklanka wrzącej wody lub mleka, parzyć 20 minut,przecedzić. Pić 1-2 szklanki naparu dziennie. Korzystnie działa przy przeziębieniu, braku apetytu i osłabieniu.

Przy stosowaniu preparatów z selera nie należy opalać się i poddawać działaniu solarium.

Sok i surówki z korzenia selera Radix Apii polecane są przy reumatyzmie, artretyzmie, skąpomoczu, nieżytach dróg oddechowych,katarze i osłabieniu. Surówka i sok z korzenia selera działa odtruwająco i moczopędnie, ale słabiej niż owoc, mają natomiast silniejsze właściwości odżywcze.

Sok z korzenia selera działa odżywczo i wybielając na skórę, usuwa plamy potrądzikowe, po opalaniu i po lekach, poprawia krążenie i nawilżenie skóry. Ma właściwości antyseptyczne i przeciwzapalne. Rozjaśnia piegi.

Herba Herniariae – ziele połonicznika

Ziele połonicznika – Herba Herniariae należy do moich ulubionych ziół. Połonicznik nagi – Herniaria glabra Linne (Kahles Bruchkraut, Herniaire glabre, Erniaria glabra), z rodziny goździkowatych – Caryophylaceae pokrojem przypomina rdest ptasi. W Szwajcarii wystepuja jeszcze inne ciekawe i lecznicze gatunki: Herniaria hirsuta L. (Behaartes Bruchkraut, Herniaire velue, Erniaria irsuta), Herniaria alpina Chaix (Alpen Bruchkraut, Herniaire des Alpes, Erniaria alpina). Połonicznik nagi jest rozpowszechniony w Polsce na ugorach i nieużytkach.

Zgodnie z Farmakopeą Polską III możliwe jest użycie połonicznika kosmatego – Herniaria hirsuta Linne, jak i domieszka tego gatunku do połonicznika gładkiego. Popiołu nie więcej niż 8%. Wilgoci nie więcej niż 12%. Wodny wyciąg z ziela połonicznika 1+10 pieni się silnie po skłóceniu.

Ziele zawiera saponiny ok. 3-9%, flawonoidy (ok. 1-2%), garbniki, kumaryny (skopoletyna, umbeliferon, metoksykumaryna – herniaryna), alkaloidy. Glikozyd kumarynowy – herniaryna (3%) C10H8O2 rozpada się do kumaryny. Kwaśnej saponiny jest około 0,4% (kwas herniarowy). Alkaloid paronychina. Saponiny są pochodnymi kwasu medikagenowego, 16-alfa-hydroksymedikagenowego i gipsogeniny. Spośród flawonoidów należy wymienić izoramnetynę i kwercetynę. W surowcu jest olejek eteryczny 0,6%

Wodny i wodno-alkoholowy wyciąg z ziela połonicznika działa rozkurczowo na mięśnie gładkie nerek, moczowodów i pęcherza moczowego. Zwiększają wydalanie chlorku sodu i wody, wpływają moczopędnie i przeciwobrzękowo. Odkażają układ moczowo-płciowy. Mogą przyczyniać się do wydalania złogów moczowych. Poprawiają proces oddawania moczu przy przeroście i zapaleniu gruczołu krokowego. Zapobiegają tworzeniu kamicy moczowej. Ziele jest w Farmakopei Polskiej II i III. Zmniejszają obrzęki. Wspomagają proces odchudzania, przez zwiększanie wydalania wody i soli z degradowanej tkanki tłuszczowej. Napar z ziela połonicznika korzystnie wpływa przy przewlekłych chorobach skórnych i w kuracjach odtruwających.

Napar z ziela połonicznika – Infusum Herbae Herniariae 5-15%: 2-3 szklanki dziennie naparu. Alkoholatura stabilizowana – Intractum Herniariae 1:5, na gorącym alkoholu 40-60% i świeżym zielu połonicznika: 5 ml 2-3 razy dziennie.

Połonicznik sprawdza się doskonale przy skąpomoczu, w kuracjach odtruwających i przeciwobrzękowych, przy nadciśnieniu (usuwanie sodu i chloru z ustroju), w profilaktyce infekcji, stanów zapalnych i kamicy układu moczowego, w zapaleniu nerek i pęcherza moczowego, w zapaleniu gruczołu krokowego. Działa wykrztuśnie w przebiegu nieżytów układu oddechowego. Korzystny przy kaszlu suchym. Polecany od dawna w leczeniu dny i reumatyzmu.

Flos Cyani – kwiat bławatka

Kwiat bławatka – Flos Cyani to surowiec antocyjanowy.

Antocyjany to glikozydy rozpuszczalne w wodzie, pochodne 2-fenylochromenolu, barwy czerwonej, fioletowej, błękitnej. Występują w kwiatach, liściach i owocach. Element składowy – aglikon jest antocyjanidyną. Częścią cukrową (glikon) stanowi glukoza, galaktoza, ramnoza, ksyloza lub arabinoza.

Kwiat bławatka (Kornblumenblüten) pochodzi z gatunku chaber bławatek – Centaurea cyanus L., z rodziny Asteraceae (Compositae). Najliczniej występuje w zasiewach zbóż. Surowiec jest objęty przez Deutscher Arzneimittel Codex z 2004 r. Flos Cyani jest w Pharmacopoea Helvetica VI (Fleur de bluet, Fiore di battisegala).

Antocyjanem charakterystycznym dla Flos Cyani jest sukcynylocyjanina. Kwiat zawiera ok. 11% soli mineralnych, głownie magnezu i potasu.

Wyciąg wodny z kwiatu bławatka działa moczopędnie i odtruwająco. W okładach na oczy wpływa przeciwzapalnie. 5% napar (Infusum) stosowany jest przy kamicy moczowej, stanach zapalnych układu moczowego, zatruciach i reumatyzmie. Okłady na oczy przy zapaleniu spojówek i powiek, cieniach pod oczami, obrzękach wokół oczu, przemęczeniu oczu stosować 2 razy dziennie, przez 40 minut.

Napar przyjmować doustnie po 50 ml co 4 godziny. Flos Cyani to składnik farmakopealnych ziółek Species pectorales wg Farmakopei Szwajcarskiej VI, stosowanych przy zapaleniu gardła, kaszlu i jamy nosowo-gardłowej, ponadto przy zapaleniu oskrzeli.

Rp. Species pectorales (Brustee, Especes pectorales, Specie pettorali) Ph. Helv. VI:

Flos cyani 5 g
Flos farfarae 10 g (kwiat podbiału)
Flos helichrysi 5 g (kwiat kocanki)
Flos malvae 10 g (kwiat malwy)
Flos verbasci 15 g (kwiat dziewanny)
Fructus anisi contusus 15 g (owoc anyżu rozdrobniony)
Herba serpylli 10 g (ziele macierzanki)
Radix althaeae 10 g (korzeń prawoślazu)
Radix liquiritiae 10 g (korzeń lukrecji)
Radix senegae 10 g (korzeń senegi)

Zioła wymieszać. 2 g mieszanki parzyć w szklance lub filiżance. Pić kilka razy dziennie przy kaszlu. Korzeń senegi – Radix Senegae można zastąpić kwiatem lub zielem pierwiosnka – Flos et Herba Primulae, zielem kopytnika – Herba Asari, korzeniem mydlnicy – Radix Saponariae lub korzeniem fiołka wonnego – Radix Violae odoratae.

W XIX wieku bławatek w formie herbatki był polecany nie tylko jako środek moczopędny, płuczący drogi moczowe, ale również przeciw słabościom serca i żółtaczce. Nalewka z kwiatów polepszała ponoć wzrok. Z kwiatów pozyskiwano barwnik do barwienia papieru, octu i leków.

Dziś wiemy, że antocyjany poprawiają mikrokrążenie w obrębie naczyniówki i tęczówki oka i aktywują odtwarzanie rodopsyny, co może wpłynąć na poprawę wzroku. Ponadto antocyjany hamują aktywność elastazy i kolagenazy, stabilizują strukturę naczyń krwionośnych i działają przeciwobrzękowo. Uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne.

Stopkowiec tarczowaty – Podophyllum peltatum

Rodzaj stopkowiec – Podophyllum należy do rodziny berberysowatych – Berberidaceae. W niemal wszystkich farmakopeach znalazła się podofilina – Resina Podophylli, która jest mieszaniną różnych związków zawartych w kłączu Rhizoma Podophylli gatunku Podophyllum peltatum L. Najpierw z kłączy sporządzano wyciąg alkoholowy, a następnie za pomocą zakwaszonej wody wytrącano z niego żywicę. Surowiec pochodził z Azji lub Ameryki Północnej. Starano sie przed ekstrakcją przechowywać kłącze nawet dwa lata, bowiem wtedy zawartośc żywicy w surowcu wzrastała nawet do 6%. Podofilina znalazła się w Farmakopei Polskiej II, III, Farmakopei Austriackiej – Osterreichisches Arzneibuch z 1990 r bis 3, Nachtrag 1994 oraz Farmakopei Szwajcarskiej – Pharmacopoea Helvetica 8, Ausgabe 1997, a także starszych, np. Ph. Helv. VI. Podofiliny nie znajdziemy w Farmakopie Polskiej VI z 2002 r. Podofilina była objęta przez Farmakopeę Germańską – Pharmacopoea Germanica III z 1890 r.

W XIX wieku podofilina szeroko była polecana jako środek przeczyszczający. Wówczas wiedziano, że pod wpływem alkalii podofilina rozkłada się do podofilotoksyny i kwasu podofilinowego. Gdy podawano czystą podofilotoksynę podskórnie lub doustnie w nadmiernych dawkach obserwowano wystąpienie biegunki, w ciągu 1-2 godzin, zaburzenia w zborności ruchów, zaburzenia oddychania, zapaść, a nawet śpiączkę. W jelicie grubym spostrzegano podbiegnięcia krwawe, dlatego dawkowano ją ostrożnie i zgodnie z zaleceniami ówczesnych farmakopei.

Podofilina była cenionym środkiem przeczyszczającym, bowiem radziła sobie z poważnymi zastojami kałowymi. Odradzano równoczesnego podawania soli zasadowych i wodorotlenków, aby nie dopuścić do przeobrażeń chemicznych leku. Miała postać żółtawego proszku lub grudek. Podawano doustnie w dawkach 10-100 mg, w formie pigułek lub proszków. Firmy farmaceutyczne z Niemiec dostarczały także czystą podofilotoksynę, która podawano w dawce 0,001-0,01 g, najczęściej w roztworach spirytusowych.

Dziś wiemy, że podofilina zawiera lignany typu aryltetraliny: alfa-peltatyna, beta-peltatyna i podofilotoksyna (ok. 50%), flawonoidy (kwercetyna i jej pochodne).

Stwierdzono również właściwości cytostatyczne podofilotoksyny, które polegają na hamowaniu agregacji (polimeryzacji) tubuliny, niezbędnej do przebiegu podziału komórki. Pod wpływem podofilotoksyny nie wykształcają się mikrotubule. Mikrotubule są potrzebne do wytworzenia wrzeciona podziałowego, odciągającego chromatydy chromosomów do przeciwległych biegunów komórki. Podofilotoksyna działa również wirusostatycznie, co zostało wykorzystane w leczeniu niektórych chorób wirusowych, np. kłykcin kończystych – Condylomata acuminata (20% roztwór podofiliny w 95% spirytusie – do smarowania). Leczy także oporne brodawki – Verrucae.

Właściwości cytostatyczne podofilotoksyny znalazły zastosowanie w terapii nowotworów. Najbardziej znana są półsynteyczne pochodne podofilotoksyny Etoposidum i Teniposide. Etoposide jest w Pharmacopoea Helvetica 8 i Deutsches Arzneibuch z 1998 r.. Hamują one aktywność topoizomerazy II. Etoposidum jest stosowane w leczeniu ziarnicy złośliwej, białaczki limfoblastycznej i szpikowej, chłoniaka nieziarniczego, raka płuc, mięsaka Kaposiego, nowotworów mózgowia i rdzenia kręgowego, raka żołądka, mięsaka Ewinga, zarodkowych nowotworów jadra i jajnika. Teniposide jest stosowany w leczeniu nerwiaków, chłoniaków, białaczki limfoblastycznej i raka płuc (drobnokomórkowego).

Podofilina pod wpływem światła i powietrza ciemnieje. Rozpuszcza się w amoniaku, spirytusie i roztworach zasad. Działa drażniąco na błony śluzowe skórę.

Nie wolno jej podawać kobietom w ciąży ze względu na hamowanie podziałów komórek (poważne wady rozwojowe) i podrażnianie jelit oraz macicy (poronienie).

Podofilina nie tylko działa przeczyszczająco. Wzmaga wydzielanie żółci, działa przeciwbakteryjnie i pobudzająco na czynności wydzielnicze żołądka oraz jelita cienkiego. Dla zmniejszenia skurczów podofilinę łączono często z pokrzykiem, lulkiem lub papaweryną (środki rozkurczowe). Okazało się również, że podofilina działa przeciwgrzybiczo, dlatego była stosowana wleczeniu grzybic skóry oraz paznokci.

Polecano ją w leczeniu żółtaczki, kamicy żółciowej, obrzęków wątroby na tle zastojów żółci.

Sproszkowane kłącze stopkowca – Rhizoma Podophylli pulv. 3 razy dziennie po 0,5 g. Tinctura Podophylli 3 razy dziennie po 25 kropel.

Wg Farmakopei Polskiej III najwyższa dawka jednorazowa podofiliny wynosi 0,1 g, najwyższa dawka dzienna 0,3 g. Zgodnie z FP III podofilina powinna zawierać nie mniej niż 40% podofilotoksyny; popiołu nie więcej niż 0,5%, wilgoci nie więcej niż 5%.

Wg Pharmacopoea Helvetica VI maksymalna dawka jednorazowa podofiliny (Podophyllinum, Podophyllin, Podophylline, Resina Podophylli) doustna wynosi 50 mg; maksymalna dawka doustna dobowa podofiliny 200 mg.

Lysimachia nummularia L. – tojeść rozesłana

Rodzaj tojeść – Lysimachia należy do rodziny pierwiosnkowatych – Primulaceae. W Polsce jest kilka gatunków tojeści, w tym 5 można stosować w lecznictwie:

tojeść rozesłana – Lysimachia nummulaaria Linne, pokrojem przypomina kurzyślad, lecz kwiaty ma żółte; rośnie w lasach, nad brzegami rzek, lubi gleby wilgotne i podmokłe; roślina płożąca się, zakorzeniająca w węzłach: ulistnienie równoległe (naprzeciwległe); liście krótkoogonkowe, okrągławe, czerwono kropkowane, krótkoogonkowe, w nasadzie sercowate, na szczycie zaokrąglone; kwiaty wyrastają z kątów liści, na długich szypułkach, po przekwitnięciu odgiętych ku dołowi; ząbki kielicha sercowojajowate, zaostrzone; płatki korony zaostrzone, żółte; kwiaty w gardzieli nrunatno-gruczołowato kropkowane; owocem jest torebka, pękająca klapami. Kwitnie od maja do lipca;
tojeść gajowa – Lysimachia nemorum L. – tojeść gajowa ma pędy wznoszące się, nagie, liście zaostrzone, jajowate, siedzące, jest rzadka w Polsce, w lasach, w wilgotnych miejscach.
tojeść pospolita – Lysimachia vulgaris L. – dorasta do 100 cm, łodyga wyprostowana, 4-kanciasta, w górze omszona, dołem naga, pojedyńcza, w górnej części rozgałęziona; wytwarza kłącze; liście w okółkach i ustawione naprzeciwlegle, jajowate lub podługowato-lancetowate, czarno kropkowane, zaostrzone; kwiaty zebrane w wiechowaty kwiatostan, żółte; działki kielicha lancetowate, zaostrzone, orzęsione brunatno; płatki korony jajowate; owocem jest torebka. Rośnie nad brzegami wód. Kwitnie od czerwca do sierpnia;
Lysimachia punctata L. – tojeść kropkowana – o łodydze owłosionej w całości, dorastającej do 120 cm wys.; liście przy brzegu kropkowane. Rośnie przy ciekach wodnych, w górach i na pogórzu; spotkałem ją w Krośnie. Pokrojem przypomina tojeść pospolitą, lecz ma kwiaty większe i łodygę owłosioną. Kwitnie od lipca do sierpnia.
Lysimachia thyrsiflora L. – tojeść bukietowa – dorasta do 70 cm wys., liście lancetowate, łodyga pajęczynowato owłosiona, brunatna; kwiaty drobne, złożone w grona. Kwitnie od maja do sierpnia. Rozpowszechniona na niżu.

Lysimachia nemorum L., Brzezówka koło Tarnowca, czerwiec 2009 r.

Tojeść zbierałem w latach 90, potem zaprzestałem. Obecnie wróciłem do tego surowca. Uważam go za wartościowy. Pod względem fitochemicznym tojeśc jest ziołem saponinowo-flawonoidowym, podobnie jak pierwiosnek i kurzyślad.

Ziele – Herba Lysimachiae wybranego gatunku najlepiej zbierać w początkach i w czasie kwitnienia, choć również w fazie owocowania nie traci swoich właściwości. Ziele trzeba suszyć w cieniu.

Z ziela sporządza się napar – Infusum Lysimachiae (1 łyżka na szklankę wrzącej wody lub mleka, najlepiej osłodzić sokiem lub miodem) o działaniu typowo wykrztuśnym, odtruwającym i antyseptycznym. Napar wartościowy w leczeniu zapalenia oskrzeli, krtani i gardła, przy kaszlu, przeziębieniu, katarze. W XIX wieku był także używany w leczeniu nieżytów przewodu pokarmowego, o czym informuje dr Fr. Oesterlen w 1861 r. Saponiny wspomagają usuwanie szkodliwych metabolitów z ustroju, stąd tojeść była używana w leczeniu reumatyzmu. Napar pić często, ale w małych dawkach, co 2-3 godziny po 50 ml, dziennie do 2 szklanek naparu. Przy reumatyzmie 2 razy dziennie po 100 ml (1 szklanka naparu dziennie), przez 1-2 miesiące; kuracja co kwartał. Okłady z naparu na oczy leczę opuchnięcia wokół powiek, rozjaśniają cienie pod oczami i leczą zapalenie spojówek.

Napar z tojeści korzystnie wpływa na skórę z wypryskami, trądzikiem, łuszczycą, atopowym zapaleniem; dobrze oczyszcza i odkaża skórę, przyśpiesza gojenie ran, a przy tym usuwa stan zapalny. Hamuje rozwój bakterii i drożdżaków.

Tojeść w medycynie ludowej była używana w leczeniu skurczów przewodu pokarmowego, gnilca, biegunki, owrzodzeń i trudno gojących się ran. Roztarte na papkę ziele było przykładane na skórę i bandażowane przy mięśniobólach, stawobólach i reumatyzmie. W użyciu był również wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela.

Lepiężnik – Petasites w leczeniu stanów zapalnych, alergii i jako spasmolyticum

Lepiężniki – Petasites to piękne rośliny, lubiące wilgotne i podmokłe gleby. W Polsce występują, m.in.: lepiężnik różowy – Petasites hybridus (L.) Gaertner, Meyer et Scherbius; lepiężnik biały – Petasites albus (L.) Gaertner, lepiężnik kutnerowaty – Petasites spurius (Retzius) Reichenbach. W Szwajcarii rodzaj ten jest reprezentowany przez gatunki: Petasites albus (L.) Gaertn. (Weisse Pestwurz), Petasites hybridus (L.) P. Gaertn. et al. (Rote Pestwurz) i Petasites paradoxus (Retz.) Baumg. (Alpen Pestwurz).

Petasites hybridus – lepiężnik różowy w czasie kwitnienia, Krosno, maj 2008 r.

Surowcem zielarskim jest kłącze i liść – Rhizoma et Folium Petasites (Petasitidis) – Pestwurzwurzelstock und Pestwurzbläter. W surowcach są obecne alkaloidy pirolizydynowe (do 0,04%), flawonoidy (astragalina, izokwercytryna), śluzy, olejek eteryczny (do 0,4%), seskwiterpeny (petazyna 0,36%, izopetazyna), inulina. Preparaty sporządzone z lepiężnika hamują uwalnianie serotoniny. Działają spazmolitycznie, żółciopędnie i uspokajająco. W medycynie ludowej lepiężnik był wykorzystywany w leczeniu padaczki, nerwic, kolek, nadciśnienia, bolesnych miesiączek, astmy, uporczywego kaszlu, alergii i bezsenności. Z surowców sporządza się nalewkę, napar (liście) oraz odwar (kłącza; przy dobrym rozdrobnieniu wystarczy napar). Kłącze ma właściwości przeciwrobacze. Intrakt ze świeżego kłącza lub liścia pomaga w leczeniu migreny (10 ml jednorazowo, podczas bólu). Intrakt z lepiężnika pomocny w znoszeniu ataku astmy (10 ml na dawkę).

Intractum Petasitidis: 100 g świeżego mielonego kłącza zalać 300 ml gorącego alkoholu 40-60%, wytrawiać przynajmniej 7 dni, przefiltrować. Zażywać jako środek wykrztuśny, rozkurczowy, żółciopędny w dawce 5-10 ml; jako środek przerywający kolki, astmę, migrenę – w dawce 10, a nawet 15 ml. Łagodzi objawy alergii. Zewnętrznie do przemywania zmian w przebiegu atopowego zapalenia skóry (uwaga! może wywołać uczulenie u osób nadwrażliwych!, wtedy leczenie przerwać).

Lepiężnik zawiera alkaloidy pirolizydynowe, dlatego regularne stosowanie lepiężnika nie powinno być dłuższe niż 2-3 tygodnie. Kurację można powtarzać raz na kwartał. Do kuracji krótkotrwałych jest bezpieczny i warty polecenia.

Petazyna, neoizopetazyna i izopetazyna to substancje rozkurczowe. Istnieją dwa chemotypy Petasites hybridus: furanopetazynowy i petazynowy. W chemotypie furanopetazynowym zawarte są furanoeremofilany i laktony eremofilanowe (eremofilanolaktony). Składniki aktywne lepiężnika hamują wiązanie histaminy do receptorów H1, hamują degranulację w komórkach tucznych, hamują syntezę leukotrienów i enzymatyczną aktywność fosfolipazy A2. Powstrzymują także napływ wapnia do cytozolu podczas reakcji degranulacji. Dzięki temu lepiężnik wygłusza reakcje alergiczne, zapalne i z autoagresji. Jest to przydatne w leczeniu stanów zapalnych skóry i układowych.

Za granicą (np. Szwajcaria, Niemcy) są dostępne preparaty oparte na lepiężniku (ekstrakty standaryzowane) polecane w terapii alergicznego zapalenia jamy nosowej, astmy (także w przebiegu pyłkowicy), w profilaktyce migreny, w stanach skurczowych dróg moczowo-płciowych (także przerost prostaty). Przeciętna dawka ekstraktu z kłączy (z korzeniami) w preparatach handlowych wynosi 75 mg. Handlowe preparaty w toku produkcji są pozbawiane niepożądanych alkaloidów i standaryzowane na zwartość seskwiterpenów.

Napar z lepiężnika – Infusum Petasitidis: 2 łyżki rozdrobnionego surowca (kłącze lub liście) zalać 1 szklanką wrzącej wody; odstawić pod przykryciem na 30 minut, przecedzić. Pić 4 razy dziennie po 50 ml. Napar można wkraplać dodatkowo do nosa przy katarze siennym oraz stosować do okładów przy zapaleniu spojówek (alergiczne).

Intrakt lepiężnikowy – Intractum Petasitidis 1:3 w dłuższych kuracjach przeciwuczuleniowych zażywać 2-3 razy dziennie po 5 ml.

Petasites hybridus w czasie owocowania, Krosno, maj 2008 r., w pobliżu pokrzywa – Urtica.

Polecam osłonowo stosować równocześnie hepatoprotektory: sylimaryna i cynaryna (Sylimarol 70 i Cynarex – tabl. po 2 tabl. dziennie lub Cynarex – 1 tabl. 2 razy dz. i Sylivit 150 – 1 kaps. dziennie). Chronią wątrobę i jednocześnie dodatkowo działają przeciwzapalnie oraz rozkurczowo.

Korzennik lekarski – Pimenta dioica (Linne) Merrill, czyli ziele angielskie

Korzennik lekarski, czyli ziele angielskie, albo pieprz angielski – Pimenta dioica (L.) Merrill (= Pimenta officinalis Lindley = Eugenia pimenta De Candolle), ang. Pimenta, Allspice, Jamaica Pepper; niem. Piment; z rodziny Myrtaceae, jest drzewem rosnącym w Ameryce Środkowej i na Jamajce. Uprawiany na Madagaskarze, w Indiach, na Jamajce i w Afryce. Dorasta do 13 m wys. Kora, liście i owoce są aromatyczne. Owocem jest kulista jagoda (brunatna). Jest ważną rośliną przyprawową. Pod względem fitochemicznym jest to surowiec eugenolowy. Z owoców i liści pozyskiwany jest olejek eteryczny. Olejek z liści, podobnie jak i z owoców – jest bogaty w eugenol.

Owoce korzennika – Fructus Amomi = Fructus Pimentae zawierają do 5% olejku, w którym dominuje eugenol (65-80%), metyleugenol, eukaliptol (cyneol), chawikol, linalool i kariofilen. W owocach są obecne galloiloglikozydy, proantocyjanidyny, flawonoidy (kwercetyna), katechina, olej i cukry.

Działanie: odkażające, znieczulające i przeciwświądowe miejscowo, pobudzające trawienie i czynności wydzielnicze przewodu pokarmowego, rozkurczowe na mięśnie gładkie. Składniki olejku hamują uwalnianie prostaglandyn. Mają właściwości uspokajające. Leczy niestrawność, bóle żołądka, skurcze jelit, zaparcia. Hamują procesy gnilne i fermentacyjne w jelitach, usuwają nieprzyjemny zapach z ust wywodzący się z zaburzeń trawiennych. Korzennik zmniejsza bóle miesiączkowe, ale w większych dawkach może też nasilać krwawienia miesiączkowe i wypływanie wydzieliny menstruacyjnej. Jest to przydatne przy długotrwałych skurczach i atonii macicy, przez co wydzielina i skrzepy menstruacyjne zalegają w drogach rodnych. Ziele angielskie zapobiega tym zaburzeniom.

Napar z Pimenta rozszerza oskrzela i odkaża gardło oraz jamę ustną (1 łyżeczka owoców roztartych w moździerzu na 1 szklankę wrzącej wody; pić 2 szklanki naparu małymi porcjami). Owoce pimenty naparzone w mleku z miodem działają rozgrzewająco i wzmacniająco przy grypie i przeziębieniu. Dobroczynne działają przy kaszlu, szczególnie z dużą ilością zalegającej wydzieliny. Olejek i spirytus z owoców wcierane w skórę działają przeciwbólowo, leczą ukąszenia owadów i roztoczy, hamują rozwój grzybów i bakterii. Pomocne w leczeniu urazów, wychłodzenia kończyn i reumatyzmu.

Naparem z ziela angielskiego można przemywać skórę z wypryskami, trądzikiem, szczególnie przy łojotoku i nadmiernej potliwości. Wreszcie do płukania gardła i jamy ustnej przy stanach zapalnych i przykrym zapachu z ust.

Olejek i nalewka hamują nudności (wpływ przeciwwymiotny). Nalewkę z ziela angielskiego można sporządzić zalewając 100 g owoców 500 g spirytusu 70%, pozostawić w słoju na 7 dni, przefiltrować. Zażywać po 5 ml 1-4 razy dziennie, zależnie od potrzeby. Również do wcierania w skórę. Owoce przed parzeniem, ekstrahowaniem octem, oliwą lub alkoholem, zawsze rozdrobnić najpierw w moździerzu.

Nie stosować podczas ciąży i laktacji.

Majeranek – Majorana w praktycznej fitoterapii

Majeranek w nowszych pracach fitoterapeutycznych i farmakognostycznych jest coraz częściej pomijany. Niegdyś ważny nie tylko jako przyprawa, ale i lek w medycynie oficjalnej. Jest zamieszczony w Farmakopei Szwajcarskiej 4 – Pharmacopoea Helvetica editio quarta, z 1907 r. pod nazwą Majoran, Meiran, Marjolaine, Maggiorana. Surowcem jest ziele majeranku – Herba Majoranae, z gatunku Majorana hortensis Moench, z rodziny Labiatae = Lamiaceae. W starych systemach majeranek należał do rodzaju lebiodka – Origanum, dlatego posiadał nazwę Origanum majorana Linne (ang. Marjoram, Sweet Marjoram). W Polsce używane były nazwy majeran ogrodowy, lebiodka majerankowa, marjanek i majeranek.

Ziele majeranku – Herba Majoranae jest w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r. Ziele powinno być zbierane w czasie kwitnienia i suszone w cieniu. Surowiec powinien zawierać przynajmniej 0,5% (v/m) olejku eterycznego. Strata masy po suszeniu nie większa niż 13%. Popiołu nie więcej niż 14%. Popiołu nierozpuszczalnego w kwasie solnym nie więcej niż 3,5%. Niestety Farmakopea Polska informuje tylko o zastosowaniu zewnętrznym majeranku w preparatach. W FP VI ostała się jeszcze maść majerankowa – Unguentum Majoranae:

Rp.
Majoranae Herba 2 części
Ethanolum (760 g/l) 1 część
Vaselinum album 10 części
Ziele majeranku średnio rozdrobnione, przesiane przez sito o wielkości oczek 3,15 mm, zwilżyć etanolem, po 1 h dodać stopionej wazeliny i ogrzewać na łaźni wodnej do ulotnienia się zapachu eyanolu. Całość wycisnąć w prasie przez tkaninę. Przechowywać w zamkniętych opakowaniach. Przeciwbakteryjne o słabym działaniu; zastosowanie zewnętrzne.

Maść majerankowa (Marjoram ointment) była popularna w latach 80 i 90 XX wieku. Wcześniej była przygotowywana na wosku żółctym (1,0) i smalcu wieprzowym (20,0). Maść taką stosowano do nosa. Do obu otworów nosowych wprowadzano maść majerankową 2-4 razy dziennie, także u dzieci, przy katarze. Działa ona antybakteryjnie, ściągająco i przeciwzapalnie.

Ziele majeranku zawiera do 3% olejku eterycznego, przeciętnie około 1%. W olejku dominują alfa-terpinen, gamma-terpinen, p-cymen, 4-terpineol, sabinen, linalool, borneol, trochę karwakrolu, cis-sabinen hydrate, trans-sabinene hydrate, octan linalylu, ocymen, kadinen, octan geranylu, cytral, estragol, eugenol, 3-karen. cis-sabinen hydrate nadaje specyficzny aromat majerankowi. Obok olejku surowiec zawiera glikozydy flawonoidowe (glukozyd luteoliny, apigeniny i diosmetyny), glikozydy fenolowe (arbutyna, metyloarbutyna), garbniki, kwas taninowy, kawowy, labiatowy (labiatic acid), chlorogenowy, kumarowy; fitosterole (beta-sitosterol), trójterpenoidy (kwas ursolowy i oleanolowy), parafiny = paraffins (n-trikontan), saponiny, białka (13%), witaminy i sole mineralne.

Składnik olejku – thujanol-4 (C10H18O) występuje w dwóch formach: (+)-cis-sabinen hydrat i (+)-trans-sabinen hydrat. Sabinen C10H16 jest w formie (+), natomiast terpinen-4-ol w dwóch postaciach: (-)-terpinen-4-ol i (+)-terpinen-4-ol.

Działanie. Udowodniono naukowo właściwości antywirusowe, antybakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwskurczowe, napotne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, wzmagające trawienie, moczopędne, żółciopędne. Ekstrakt z majeranku niszczy wirusy opryszczki Herpes simplex. Okłady ze świeżego majeranku mają szczególnie silne właściwości przeciwzapalne na skórę, błony śluzowe, w tym oczy. Przed II wojną światową napar z majeranku był w medycynie germańskiej oficjalnie zalecany do przemywania skóry, okładów na skórę i oczy oraz do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych. Osobiście bardzo dobre rezultaty osiągałem stosując okłady na oczy z naparu świeżego i suchego majeranku przy zapaleniu spojówek w przebiegu alergii. Przed laty bardzo byłem zadowolony z majeranku w leczeniu nieżytu żołądka, jelita cienkiego i grubego. Świetnie leczy zaburzenia trawienne, niestrawność, wzdęcia i biegunkę. W tym celu pić mocny napar co 2 godziny po 100-150 ml. Naparem przemywać twarz łojotokową i bladą, z krostkami i grudkami oraz plamami z przebarwienia. Dłużej stosowany napar majerankowy doustnie i na skórę usuwa hiperpigmentacje.

Majeranek sprawdza się w terapii stanów zapalnych gardła, krtani i oskrzeli. Mocny napar ze świeżego lub suchego majeranku, na wodzie lub mleku, z dodatkiem miodu i propolisu polecam w leczeniu grypy, anginy, ospy, przeziębienia, świnki i zapalenia oskrzeli. Olejek majerankowy można zażywac na soku malinowym, miodzie lub w mleku po 4-6 kropli kilka razy dziennie przy nieżytach układu oddechowego.

Z uwagi na obecność glikozydów fenolowych uwalniających hydrochinon oraz olejku eterycznego, majeranek jest pomocny w leczeniu stanów zapalnych i zakażeń układu moczowego. Można go wówczas łączyć z ortosyfonem, rdestem ptasim, połonicznikiem, liściem mącznicy, zielem skrzypu, zielem nawłoci, kłączem perzu, czy sandałowcem białym.

W XIX wieku majeranek uważano z środek wzmacniający, ułatwiający wydzielanie flegmy, napotny i moczopędny. Wewnętrznie polecano w zaziębieniach narządów oddechowych, nieżytach, słabości macicy, słabej strawności. Herbatka z majeranku używana był do rozpędzania puchlin wodnej, oczyszczania dróg moczowych z piasku i drobnych kamieni, znoszenia skurczów żołądka i kiszek. We wspomnianej Farmakopei Szwajcarskiej majeran jest zalecany w leczeniu kamicy moczowej i bólu głowy. Przy bólach głowy wciągano mocne napary, sok lub olejek do nosa.

Majeranek to doskonała przyprawa do mięsa, kiełbas, serów, zup (np. żurek, zupy z roślin strączkowych), a świeży do sałatek. Także oliwka z oliwek, w której macerowano świeże ziele majeranku to świetny lek żółciopędny, odtruwający wątrobę i doskonała przyprawa. Wyciąg olejowy z ziela majeranku, ocet majerankowy (1 część ziela majeranku siekanego na 3 części oliwy lub octu, wytrawiać przynajmniej 7 dni) polecam do wcierania przy opuchniętych kończynach, po kontuzjach, przy reumatyzmie. Także olejek majerankowy w mazidłach (1:3 na oliwie lub spirytusie) to silny środek rozgrzewający, antyseptyczny, przeciwbólowy i przeciwreumatyczny, przyspieszający ustępowanie obrzęków, wysięków i sińców.

Napar majerankowy – Infusum Herbae Majoranae 2,5-5% można pić w ilości 3-4 szklanek dziennie bez obawy przedawkowania. Na świeżym zielu polecam przygotować intrakt – Intractum Majoranae: 100 g posiekanego ziela majeranku zalać 300 ml ciepłego (ok. 30 stopni C) alkoholu 40-60%, pozostawić na 7-10 dni, przefiltrować. W razie zaburzeń trawiennych, dolegliwości ze strony wątroby i trzustki, nudności – zażyć 5-10 ml intraktu.

Herba Majoranae jest w Farmakopei Polskiej I = Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r. Brak w Farmakopei II, III i IV.

Majorana hortensis Moench – majeranek ogrodowy, Swarzędz, sierpień 2008 r.

Nieprzyjemny zapach z ust, cz. IV

Wiele osób cierpiących na nieprzyjemny zapach z ust, pozbędzie się tego problemu, gdy zacznie usuwać nalot z języka. Powierzchnia języka to ogromny rezerwuar najróżniejszych grzybów i bakterii oraz narząd, który pokrywany jest regularnie wszystkim co jemy i pijemy. Morfologicznie język na powierzchni zawiera brodawki i zagłębienia, w których rozwijają się mikroorganizmy i w których zachodzą różnorodne przemiany chemiczne cząstek pokarmowych. Regularne usuwanie nalotu z języka zapobiega powstawaniu nieprzyjemnych zapachów.

Najlepiej używać do tego celu miękkiej szczoteczki. Po umyciu zębów przystępujemy do mycia języka: na miękką szczoteczkę nanieść nieco pasty i 1-2 krople olejku herbacianego, gaulteriowego, lemongrasowego, cytronelowego lub nalewki gwajakowej. Sprawdza się również olejek melisowy. Po delikatnym szczotkowaniu języka – jamę ustną i gardło wypłukać rozcieńczoną wodą utlenioną (1:1). Woda utleniona uwalnia tlen, który hamuje rozwój bakterii beztlenowych, dobrze oczyszcza i wypłukuje zakamarki powierzchni języka, dziąseł i zębów. Na początku takich kuracji higienizacji jamy ustnej mogą pojawić się podrażnienia i małe ranki. Potem błony śluzowe zahartują się. W tych sytuacjach zalecam płukać jamę ustną naparem z szałwii, rumianku, krwawnika, oczaru, nagietka, cząbru lub goździka przyprawowego. Dobry również preparat apteczny Azucalen (1 łyżeczka na szklankę wody). Także żucie goździka lub kardamonu dodaje świeżości jamie ustnej, zniechęca do palenia tytoniu (po kilku tygodniach żucia wywołuje wstręt do nikotyny) i usuwa stany zapalne oraz hamuje rozwój bakterii i grzybów w jamie ustnej. Przyprawy te są dostępne i uwalniają w trakcie żucia silne substancje odkażające.

W trakcie pobytu w Niemczech, w wielu drogeriach i hipermarketach można kupić doskonale zbilansowany płyn – koncentrat do płukania jamy ustnej Elka Dent Kräuter (Mundwasser – Konzentrat). Oparty został na ekstraktach z roślin i frakcjach olejkowych. Autor tego preparatu znał sie na rzeczy. Po rozcieńczeniu z wodą świetna płukanka. Można nim również (nierozcieńczonym) szczotkować zęby i dziąsła po umyciu, działa bowiem doskonale. Usuwa wszelkie stany zapalne, hamuje rozwój drobnoustrojów, wzmaga gojenie nadżerek, hamuje krwawienia i wysięki z dziąseł, usuwa przykry zapach. Posiada certyfikat Öko Test.

Dla wyparcia niekorzystnych bakterii z przewodu pokarmowego polecam zażywać probiotyki, zawierające Lactobacillus. Dobre są Lacidofil (Lallemand) – kaps. i Trilac (Allergon) – kaps. Probiotyk wprowadzi bakterie korzystne, zakwaszające środowisko przewodu pokarmowego. Bakterie pożyteczne będą wypierały z nisz bakterie niekorzystne i zmienią profil przemian chemicznych w jelitach.

Napar z maczka kalifornijskiego Eschscholzia californica (opisanego na moich stronach), napar z mahonii, napar z berberysu (liście, owoce) lub napar z glistnika (Chelidonium majus) hamują nadmierny rozkład aminokwasów w jelicie grubym i uwalnianie przykro pachnących amin oraz siarkowodoru. Są to zioła zawierające inhibitory dekarboksylacji aminokwasów w jelitach, szczególnie cyklicznych. Zostało to zresztą wykorzystane w produkcji zwierzęcej, w stymulatorach wzrostu dla zwierząt (odzysk aminokwasów, więcej aminokwasów jest wchłaniania i włączana do białek i enzymów organizmu, przewaga anabolizmu białkowego, większy przyrost masy ciała) oraz w preparatach zwalczających nieprzyjemny zapach odchodów u zwierząt. Najlepiej stosować te zioła na zmianę. Zioła sangwinarynowe i chelerytrynowe hamują dodatkowo powstawanie płytki nazębnej i hamują rozwój bakterii w jamie ustnej odpowiedzialnych za powstawanie nieprzyjemnego zapachu. Za granicą są dostępne preparaty (pasty, płyny do płukania) oparte na ekstraktach z roślin (np. Sanguinaria canadensis, Macleaya), zapobiegające stanom zapalnym dziąseł i powstawaniu płytki nazębnej. W naszych warunkach mogą to być preparaty samodzielnie sporządzone z wymienionych surowców.

Płukanki naparem z maczka kalifornijskiego, krwiowca (krwicy) kanadyjskiego (Sanguinaria), z berberysu, z glistnika, z bokkoni = obrzanu (Macleaya) i in. podobnych ziół należy stosować po umyciu zębów 1 raz dziennie lub co dwa dni. Możliwe jest sporządzenie z surowców nalewki (1:3) i stosowanie jej do płukania jamy ustnej oraz gardła po uprzednim rozcieńczeniu wodą (1 łyżeczka na szklankę wody).

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie