|
|
Balsam peruwiański w czystej formie jest gęstą cieczą ciemnobrunatnej barwy i o przyjemnym zapachu nieco cynamonowo-waniliowym. Dobrze miesza się z alkoholami i tłuszczami, z acetonem. Smak ma gorzki, drapiący. Ciężar właściwy 1,14-1,16. Liczba kwasowa 56-84. Liczba zmydlenia – nie mniej niż 224. Niegdyś popularny składnik leków doustnych i dermatologicznych (zewnętrznych). Obecnie rzadko stosowany, ale dostępny nadal w handlu. W Szwajcarii dostępne preparaty zewnętrzne i do inhalacji oparte na balsamie peruwiańskim. Doustnie podawano balsam peruwiański jako lek wykrztuśny i odkażający drogi oddechowe, w dawce 5-20 g:180 g w formie emulsji z gumamami i syropu, przy przeziębieniu, kaszlu, zakażeniach oskrzeli i gardła, zapaleniu zatok, a nawet gruźlicy. Zewnętrznie w maściach, mazidłach, pastach, kremach jako lek przeciwpasożytniczy przy świerzbie, infekcji Demodex i innymi roztoczami, do odpędzania pcheł i innych owadów pasożytniczych.
Leki zewnętrzne zawierają 10-50% balsamu peruwiańskiego. Duży wzrost ceny balsamu peruwiańskiego w okresie międzywojenym spowodował opracowanie substytutów, np. mieszaniny oleju rycynowego z benzoesanem benzylu (w handlu Peruol) i estrem benzoesowym glikolu (w handlu Rostin). Nie były one jednak tak skuteczne jak balsam peruwiański.
Balsam peruwiański zawiera w składzie kwasy fenolowe i ich estry, terpeny i polifenole. Głównie są to pochodne kwasu benzoesowego i cynamonowego. Frakcja olejkowa nosi nazwę cynameiny i powinno byc jej przynajmniej 56%. Frakcji żywicowej powinno byc około 28%. Otrzymywany z drzewa Myroxylon balsamum (L.) Harm. (Papilionaceae = Leguminosae). Roslina występuje w San Salvador, na Cejlonie, Nikaragui, Gwatemalii i na Hondurasie. Jedno drzewo może wyprudukować rocznie około 2,5-3 kg balsamu.
Balsam odkaża skórę i błony śluzowe. Działa początkowo drażniąco, następnie przeciwbólowo i znieczulająco, a z dużą domieszką cynameiny – przeciwświądowo. Zmniejsza obrzęk. Przyśpiesza gojenie ran. Poprawia krążenie skórne i podskórne. Dlatego był używany w leczeniu odleżyn i odmrożeń, ponadto w terapii łysienia na tle troficznym.
Tymol – 1 metylo-hydroksy-4-izopropylobenzen jest to związek fenolowy występujący w wielu olejkach eterycznych, najczęściej obok swojego izomeru – karwakrolu. Przed wojną używany do odkażania układu żółciowego i przewodu pokarmowego, podobnie jak salicylan sodu, salicylan beta-naftolu, naftalen, trypaflawina, urotropina i salicylan fenylu. Wywiera silne i pewne działanie wykrztuśne, przeciwkaszlowe i odkażające. Wzmaga również wydzielanie moczu. Jest wchłaniany do krwi i limfy. Wydalany jest z żółcią i moczem; częściowo również przez płuca, wraz z powietrzem wydychanym. Działa rozkurczowo (porażająco na mięśnie gładkie) i przeciwbólowo (porażająco na receptory bólowe). Słabo rozpuszczalny w wodzie. Łatwo rozpuszcza się w alkoholu, olejach, acetonie. Niszczy pasożyty przewodu pokarmowego. Zastosowany zewnętrznie działa odkażająco i również przecipasożytniczo. Zwiększa ukrwienie skóry. Polecam jako składnik mazideł antyseptycznych i przeciwbólowych, rozgrzewających (np. przy reumatyzmie). Zalecana dawka doustna tymolu krystalicznego wynosiła w dawnej medycynie (I połowa XX wieku) 2 g jednorazowo, 10 g dziennie. Na przełomie XIX i XX wieku zalecane dawki wynosiły 0,05-0,1 g przy tyfusie, reumatyzmie stawowym, 0,5-1 g jako środek przeciwgorączkowy, ponadto przeciwko tęgoryjcowi. Tymol służył do konserwowania preparatów anatomicznych i balsamowania zwłok (wcześniej olejki bogate w tymol).Do opatrywania ran w roztworze 1:1000 wody, 1:10 spirytusu, 20 gliceryny i 10 wody (mikstura). Ponadto w postaci mazideł i maści, 1:5 w leczeniu infekcji skóry. Inhalacje 0,5:1000 gorącej wody przy chorobach płuc. Przy zakażeniu i bólu zęba wkładano kryształek tymolu do zęba i zamykano. Do czyszczenia zębów zepsutych, gnilnych i bolących używano mieszanki tymolu z węglanem wapnia (proszek do mycia zębów). Do płukania ust i gardła przy gnilnym zapachu, zakażeniach stosowano roztwór tymolu w wodzie 1:1000. W medycynie stosowano również izomer tymolu – karwakrol. Z uwagi na wyższą cenę mniej jednak był używany. Natomiast ostatnio karwakrol zyskał spore znaczenie w produkcji zwierzęcej i w weterynarii do profilaktyki parazytoz i jako alternatywa dla antybiotykowych stymulatorów wzrostu. Ponadto w Szwajcarii wchodzi w skład preparatów do leczenia stanów zapalnych wymienia i likwidacji komórek somatycznych w mleku (wewnętrznie) przy stanach zapalnych gruczołu mlekowego. W latach 30 XX wieku w użyciu był Carvasept – chlorokarwakrol – jako składnik 0,1% maści dezynfekcyjnych. Tymol działa 25 razy silniej przeciwbakteryjnie niż fenol.
Olejki eteryczne zasobne w tymol i karwakrol pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, trzustkowego i enzymów jelitowych. Pobudzają ukrwienie jelit i żołądka, krążenie limfy w kosmkach, przez co usprawniają wchłanianie mleczka pokarmowego z jelit do krwi i chłonki. Ponadto pobudzają system odpornościowy układu pokarmowego GALT. Na mięsnie gładkie działają porażająco, powodując rozkurcz. Sporo tymolu zawiera Trachyspermum copticum (L.) Link, czyli Carum copticum Benth. et Hook. = Trachyspermum ammi (L.), który dostarcza surowiec – Fructus Ajowan. Ajowan zwany również kminkiem koptyjskim (rodzina baldaszkowate – Umbelliferae) zawiera w owocach od 2 do 5% olejku eterycznego (Oleum Ajowan), a w nim tymol (45-60%), ponadto p-cymen, gamma-terpinen i limonen. Tymianek – Thymus zawiera do 2,6% olejku eterycznego (Oleum Thymi), a w nim tymol (do 45%) i karwakrol (25-60%). Ekstrakt z tymianku oraz tymol są składnikami tabletek do ssania, kropli, syropów wykrztuśnych i przeciwkaszlowych.
Przykładowe leki recepturowe z przełomu XIX i XX wieku
Rp. Thymol 0,5
Chloroform 5,0
Ol. olivar. (oliwa z oliwek) 15,0
M.D.S. Do wcierania przy parchu
Rp. Thymol 1,0
Spirit. vini rectif. 50,0
D.S. Kilka kropel na kieliszek wody do płukania ust przy stanach zapalnych i nieprzyjemnym zapachu.
W latach 20. i 30. XX w. tymol był składnikiem past leczniczych do mycia zębów.
Lubczyk lekarski (Levisticum officinále Koch = Ligusticum levisticum Linné), zwany także do XIX wieku lubiśnikiem lekarskim (rodzina Umbelliferae = Umbelliflorae = Apiaceae) jest składnikiem dawnych i współczesnych preparatów zalecanych w leczeniu puchliny wodnej (obrzęków), skąpomoczu, przewlekłej niewydolności krążenia, niedostatecznego miesiączkowania, wzdęć, nieżytów przewodu pokarmowego i układu oddechowego. Jest także składnikiem modnych obecnie w lecznictwie suplementów odtruwających i oczyszczających organizm ze szkodliwych produktów przemiany materii i ksenobiotyków. Tradycyjnie lubczyk jest stosowany w profilaktyce kamicy moczowej oraz w leczeniu infekcji i stanów zapalnych układu moczowego. Z tego względu, że lubczyk działa odtruwająco i moczopędnie – wykorzystywany jest również w leczeniu chronicznych (przewlekłych) chorób skórnych i metabolicznych. Za granicą istnieją w obrocie handlowym afrodyzjaki zawierające w składzie lubczyk. W zalezności od zawartości olejku eterycznego są one mniej lub bardziej skuteczne. Składniki terpenowe i alkiloftalidowe lubczyka zwiększają ukrwienie narządów płciowych, przez co mogą wpływać pobudzająco na czynności seksualne, nie zostało to jednak jednoznacznie potwierdzone eksperymentalnie u ludzi. Problemem jest ustabilizowanie olejku eterycznego w preparatach lubczykowych oraz uzyskanie maksymalnego jego stężenia. Podobnie jak w przypadku melisy – preparaty lubczykowe ubogie w lotne składniki olejkowe – są mało skuteczne lub nawet odważę się powiedzieć – bezwartościowe. Zawartość alkiloftalidów olejkowych decyduje o wartości leczniczej preparatu lubczykowego. Lubczyk pobudza ukrwienie macicy, dlatego pobudza też krwawienia miesiączkowe.
Olejek eteryczny, kumaryny i flawonoidy zwiększają ilość wydzielanego moczu, potu, a wraz z nimi chlorków, mocznika i kwasu moczowego. Jest to szczególnie ważne i wartościowe w leczeniu artretyzmu, obrzęków (hiperchloremia, hipernatremia, nadciśnienie) i reumatyzmu. Związki alkiloftalidowe i flawonoidy działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg moczowych i układu żółciowego. Kwasy fenolowe, seskwiterpeny i terpeny pobudzają wydzielanie żółci. Wodne i alkoholowe wyciągi wykazują działanie antyseptyczne.
Do celów leczniczych można pozyskiwać owoc, ziele jak i korzeń lubczyka – Fructus, Herba (Folium) et Radix Levistici. Cała roślina zawiera aktywny olejek eteryczny: korzeń ok. 1-1,5%, ziele (liść) 0,5-0,6%, owoc – 0,7-1,8%. Korzeń posiada olejek eteryczny szczególnie bogaty w związki ftalidowe 3-butyloftalid, 3-butylidenoftalid (syn. ligusticum, ligustycyna), 3-butylo-4,5-dwuhydro-butyloftalid (sedanenolid), ligustylid -cis i –trans. Mniej składników ftalidowych jest w olejku z owoców lubczyka ( ok. 20-22%). Składnikami olejku eterycznego są również terpinen, beta-pinen, felandren, karwakrol, eugenol, estry kwasu walerianowego, masłowego i benzoesowego, cyneol. Ponadto roślina zawiera hydroksykumaryny (umbeliferon), furanokumaryny (bergapten, psoralen), fitosterole (beta-sitosterole), poliacetyleny (falkarinol), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), kwas mirystycynowy, kwas walerianowy, kwas angelikowy, lecytynę (korzeń 0,9%), żywice, pektyny. Związków kumarynowych najwięcej jest w owocach lubczyku.
Lubczyk został opisany jako roślina lecznicza przez św. Hildegardę (1098-1179), Lonicerus’a (1528-1586), Matthiolus’a (1501-1577) i Weinmann’a (1742 r.).
W lecznictwie stosowane są wodne wyciągi z lubczyka: napar – Infusum Levistici (8-10 g/100-200 ml wrzącej wody; doustnie 100 ml 2-4 razy dziennie), nalewka lubczykową – Tinctura Levistici 1:3 lub 1:5 (5-10 ml 3 razy dziennie), rzadziej ekstrakt lubczykowy płynny lub suchy – Extractum Levistici (krople, pigułki, kapsułki) i odwar – Decoctum Levistici (20 g/200 ml wody, gotować 5-10 minut; doustnie wypić w ciągu dnia małymi porcjami). Wg FP VI dawki jednorazowe doustne Radix Levistici w naparach powinny wynosić 0,5-2 g, dobowe 4-8 g.
Wodne i alkoholowe wyciągi z lubczyka zwiększają wrażliwość skóry na światło słoneczne. Najsilniej jednak działają fotouczulająco wyciągi alkoholowe i eterowe. Nie należy ich podawać kobietom w ciąży, karmiącym i skłonnym do krwotoków macicznych. Lipofilne związki lubczyka przenikają do mleka matki, nadając mu zapach i smak i oddziałując na oseski (pobudzenie wydzielania soków trawiennych, zmiana częstotliwości skurczów perystaltycznych przewodu pokarmowego, zwiększenie diurezy i wydzielania potu, nadwrażliwość na promienie UV). Butyloftalid i sedanenolid mają działanie uspokajające i przeciwlękowe.
Lubczyk jest doskonałą przyprawą do zup, sosów i mięs. Lubczyk do celów przyprawowych można zakonserwować poprzez zamrożenie, solenie, zalanie olejem roślinnym i zasolenie lub wysuszenie. Suszenie polecam jednak tylko w przypadku korzenia i owoców. Ziele lub liście podczas suszenia tracą składniki aromatyczne.
W dawnej medycynie ogromną rolę jako środek antyseptyczny odegrał tymol (p-cymen-2-ol) oraz jego pochodne. Jest to związek fenolowy o silnych właściwościach odkażających, przeciwgnilnych i przeciwfermentacyjnych. Zastosowany na błony śluzowe i skórę działa podrażniająco i rozgrzewająco, pobudza ukrwienie, następnie poraża receptory bólowe. Działa też przecipasożytniczo, niszcząc pierwotniaki, obleńce i płazińce. Karwakrol, który ma zastosowanie w medycynie weterynaryjnej i produkcji zwierzęcej (stymulowanie trawienia, profilaktyka kokcydiozy, substytut antybiotykowych stymulatorów wzrostu) jest izomerem tymolu.
Cząber ogrodowy – Satureja hortensis L., Swarzędz 2008.08.09
Rośliną bogatą w tymol, cymen, karwakrol jest cząber – Satureja (np. gatunek Satureja hortensis L.). Nalezy do moich ulubionych roślin leczniczych i przyprawowych. Olejek cząbrowy Oleum Saturejae zawiera ok. 50-62% tymolu, 9-10% p-cymenu, spatulenol (4-6%), karwakrol (6-8%), metyl-tymol (5-6%), beta-kariofilen (4-5%), gamma-terpinen (3-4%). Niektóre odmiany i gatunki cząbru (np. Satureja laxiflora Koch) są bardzo bogate w tymol (63-64%) i terpinen (11-12%), mniej w karwakrol (4-5%), geraniol (3-4%) i octan geranylu (3%). Satureja boissieri wytwarza olejek eteryczny zawierający 44-45% karwakrolu i 35% p-cymenu. Olejek eteryczny Satureja icarica zawiera 59-60% karwakrolu, 15-16% p-cymenu i 2% metyl-karwakrolu. Wszystkie wymienione surowce są stosowane w leczeniu infekcji i stanów zapalnych układu oddechowego. Działają silnie odkażająco na układ pokarmowy, oddechowy, przeciwzapalnie, przeciwpasożytniczo i żółciopędnie. Mają własciwości pobudzające krażenie krwi, napotne, rozgrzewające i przeciwdepresyjne. Wzmagają diurezę i odkażają drogi moczowe. Stosowane w przetworach: Infusum 5% – w ciągu dnia wypić 1-2 szklanki naparu; Oleum Saturejae, Oleum Thymi seu Origani – 2-3 razy dziennie 5-6 kropel, po jedzeniu. Tinctura z wymienionych surowców 1:5 – doustnie 5 ml 3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody. Cząber jak przyprawa: do ryb, sałatek, mięs, zup, kanapek, wędlin. Doskoanły jako przyprawa jest olej z oliwek z dodatkiem świeżego cząbru (do butelki z oliwką włożyć kilka gałązek śweżego cząbru). 1 łyżka oliwy cząbrowej zażyta na czczo działa przecikamiczo w stosunku do kamieni żóciowych, przecipasożytniczo (na czczo, mocny wyciąg oliwny) i silnie żółciotwórczo oraz oczyszczająco na wątrobę. Olejek cząbrowy eteryczny można zażywać 2-3 razy dziennie po 4 krople przy kaszlu, zapaleniu gardła, przeziębieniu, bólu brzucha i bólu głowy.
Cykoria podróżnik – Cichorium intybus Linne zaliczana jest do rodziny złożonych (Compositae). Rośnie pospolicie na łąkach, pastwiskach, przy drogach, na miedzach i nieużytkach. Surowcem zielarskim jest kwiat, całe ziele i korzeń – Flos, Herba et Radix Cichorii. Jest to surowiec farmakopealny (korzeń). Dostępny w sklepach zielarskich.
Cichorium intybus L. – kwiat, Beskid Niski, okolice Polan, 17 sierpień 2008 r.
Napar z kwiatu działa przeciwzapalnie, nawilżająco, odżywczo, słabo antyseptycznie. Nadaje się do przemywania podrażnionej skóry i oczu przy stanach zapalnych. Wspomaga leczenie wyprysków. Znosi obrzęk pod oczami, poprawia krążenie oczne, usuwa objawy zmęczenia oczu (okłady z naparu). Podawany dzieciom z miodem wrzosowym działa uspokająco i przeciwstresowo oraz łagodząco na kaszel i nieżyt gardła oraz oskrzeli przy przeziębieniu, grypie, anginie. Dobrze pielęgnuje skórę suchą, z wypryskami i trądzikiem różowatym. Wzmacnia śródbłonki naczyń krwionośnych. Łagodzi objawy rumienia. Podawany doustnie działa moczopędnie. Jest bezpieczny w użyciu, nie ma ryzyka przedawkowania. Nadaje się do sporządzania mieszanek herbat aromatyczno-smakowych.
Ziele podróżnika zawiera więcej fenolokwasów, laktonów, kumaryn i glikozydów flawonoidowych, przez co silnie odziałuje na przewód pokarmowy. Wzmaga wydzielanie żółci. Pobudza wydzielanie soków trawiennych. Reguluje wypróżnienia. Wzmaga diurezę i odtruwanie ustroju. Pobudza przmianę materii. Wpływa ochronnie na miąższ wątroby, działa silniej przeciwbakteryjnie niż kwiat.
Wyciągi z korzenia cykorii działaja żółciotwórczo, żółciopędnie, moczopędnie, trawiennie, prebiotycznie i hipoglikemicznie. Nadają się do leczenia cukrzycy, zaburzeń przemiany materii, do odbudowy mikroflory przewody pokarmowego (prebiotyk – inulina). Zapobiega zaparciom. Łagodzi objawy cukrzycy i zatruć metabolicznych. Nasila detoksykację. Odwar z korzenia działa łagodząco i nawilżająco na skórę i błony śluzowe. Rozdrobniony i uprażony korzeń służy do sporządzania kawy (można mieszać z orzeszkami bukowymi, orkiszem, rozdrobnionymi żołędziami i in.). Zalecany do leczenia dyskinezy dróg żółciowych, profilaktyki i łagodzenia kamicy żółciowej. Ponadto intrakt z korzenia, odwar z korzenia służy do kuracji odtruwających i regenerujących wątrobę. Szczególnie warto łączyć (przy chorobach wątroby i dróg żółciowych) cykorię z karczochem (cynaryna, preparat Cynarex), kurkumą (preparat solaren, kurkumina), ostropestem (sylimaryna), rzepikiem (ziele), dziurawcem (ziele), glistnikiem (ziele), maczkiem kalifornijskim (ziele), kocanką (ziele, kwiatostan). Korzeń cykorii jest bogaty w inulinę, laktony seskwiterpenowe, flawonoidy, hydroksykumaryny, kwasy fenolowe, trójterpeny i glikozydy fenolowe.
Przetwory z cykorii można podawać dzieciom i kobietom w ciąży.
Cykoria podróżnik – Cichorium intybus L., Beskid Niski, Polany, 17 sierpień 2008 r.
Ostatnie dni spędziłem poza Poznaniem i Swarzędzem. Objechałem południową Polskę oraz Słowację. Jak zwykle zebrałem zioła w naturze, bowiem rozpoczyna się sezon na wrotycz, nawloć późną i kanadyjską, tarninę (słoneczne stanowiska), zagorzałek, pszeniec; trwa sezon na świetlik, mydlnicę, krwawnik, koniczynę, dziewannę, rdesty, lebiodkę, macierzankę i in.
Beskid Niski, widok na przełęcz Dukielską w okolicy Mszany, 17 sierpień 2008 r.
Odontites rubra Gilib. – zagorzałek późny, Polany, Beskid Niski, 17 sierpień 2008 r. – cenna choć mało znana roślina lecznicza.
Zagorzałek był obiektem moich badań przez wiele lat. Zawiera glikozydy irydoidowe, fenolokwasy, flawonoidy, glikozydy fenolowe pochodne kwasu cynamonowego, alkohole cukrowe oraz metabolity wtórne i pierwotne ze swoich żywicieli. Należy do półpasożytów. Pasożytuje na roślinach zielnych. Wykształca ssawki korzeniowe. Działa przeciwbólowo, przeciwreumatycznie, antybakteryjnie i silnie przeciwzapalnie oraz przeciwzakażeniowo. Znosi objawy alergii. Krople z naparu z ziela zagorzałka na soli fizjologicznej leczą nieżyt nosa wirusowy, bakteryjny, grzybowy i alergiczny. Dobry jest zarówno napar na roztworze soli fizjologicznej z suchego jak i świeżego ziela zagorzałka zabranego w okresie kwitnienia. Doskonały do leczenia stanów zapalnych narządów płciowych, jamy ustnej i gardła, przeziębienia, chorób reumatycznych, stanów zapalnych dziąseł i nadmiernych oraz bolesnych krwawień miesiączkowych. Leczy choroby bakteryjne skóry. Sprawdza się w leczeniu zapalenia zatok po połaczeniu z zielem hyzopu i cząbru w równych częściach. Dodatek do tej mieszanki korzenia arcydzięgla lub ziela wrotyczu wzmacnia wpływ przeciwbakteryjny. Polecam napar i intrakt z ziela zagorzałka. Napar z 1 łyżki na 1 szklankę wrzątku pić 4 razy dziennie po 100 ml lub stosować do płukania, irygacji, okładów, przemywań. Intrakt (1 część świeżego ziela mielonego na 5 częsci alkoholu gorącego 40%) zażywać 3-4 razy dziennie po 10-15 ml. Można stosować do pędzlowania schorzeń skórnych i błon śluzowych (łuszczyca, trądzik, ropnie, trudno gojące się rany, liszaje, wypryski oporne na inne leczenie). Zagorzałek całkowicie zastępuje świetlik lekarski w leczeniu chorób oczu (stany zapalne, infekcje), choć jest silniejszy i nigdy nie podrażnia oczu, tak jak czasem czyni to świetlik. Polecam okłady z letniego naparu na 40-45 minut, zmieniane co 20 minut, ponadto do przemywania oczu opuchniętych i nadmiernie łzawiących oraz zaropiałych. leczy także ropienie oczu u zwierząt. Zagorzałek leczy cienie pod oczami (okłady), znosi objawy suchości i piasku w oczach. Odżywia i nawilża oczy. Napar okulistyczny z zagorzałka można sporządzać na roztworze soli fizjologicznej (dostępny w aptekach bez recepty). Taki napar dobrze nadaje się do leczenia zmian na błonach śluzowych i skórze, do irygacji, do okładów na trudno gojące się rany i odleżyny. Napar ze świego ziela zagorzałka przyśpiesza gojenie ran.Okłady z naparu z zagorzałka leczą łojotokowe zapalenie skóry i trądzik młodzieńczy. Zagorzałek korzystnie wpływa na cerę z trądzikiem różowatym i rumieniem, działajac przeciwwysiękowo, przeciwzapalnie i lekko ściągająco oraz nawilżająco. Alkohole cukrowe i irydoidy hamują stany zapalne skóry, znoszą świąd oraz podnoszą wilgotność skóry. Polifenole, flawonoidy i fenolokwasy zagorzałka zmniejszają wydzielanie łoju, obkurczają rozszerzone pory oraz naczynia krwionośne.
Zapotrzebowanie dzienne dla dorosłych mężczyzn na mikro- i ultraelementy, zgodnie z zaleceniami w USA i krajach Unii Europejskiej, kształtuje się następująco:
Chrom; Cr 25-35 ug (mcg = mikrogram)
Cynk; Zn 9,5-11 mg
Fluor; F 4 mg
Jod; I 130-150 ug
Mangan; Mn 1,4-10 ug
Miedź; Cu 0,9-1,2 mg
Molibden; Mo 45-400 ug
Selen; Se 55-75 ug
Żelazo; Fe 8-9 mg
Coraz więcej suplementów i leków mineralno-witaminowych zawiera dodatek molibdenu oraz manganu. Poświęcałem już nieco miejsca tym metalom – biopierwiastkom. Dzisiaj wracam do tematu.
Molibden jest składnikiem enzymów biorących udział w utlenianiu aldehydów, przemianach (katabolizm – rozkład) puryn i pirymidyn oraz przy odtruwaniu (detoksykacja, usuwanie siarczynów z ustroju). Niedobór molibdenu prowadzi do zaburzeń detoksykacji i nagromadzenia siarczków w tkankach, co powoduje w pierwszej kolejności uszkodzenie układu nerwowego i wzroku.
Głównym źródłem molibdenu dla organizmu człowieka są rośliny motylkowe, kapusta czerwona, mięso, jaja i kasza gryczana. Z pożywienia organizm zdrowy może wyzyskać około 30-40% zawartego molibdenu; istnieją doniesienia, że nawet 80%, jest to jednak w praktyce mało realne. Wchłaniany jest głównie w żołądku i jelicie cienkim. We krwi jest związny z krwinkami czerwonymi i białkami. Kumulowany jest w wątrobie, kościach i nerkach. Wydalany z moczem i żółcią.
Objawy niedoboru molibdenu: kurza ślepota, ból głowy, śpiączka, ospałość, zawroty głowy, osłabienie kośćca, tachykardia, przyspieszony oddech, zaburzenia pamięci, utrata orientacji przestrzennej, wypadanie włosów, łamliwość paznokci; spadek poziomu kwasu moczowego we krwi, wzrost poziomu metioniny we krwi. Przeciętna dieta dostarcza molibden w ilości dolnego przedziału zalecanego, dlatego suplementacja jest zalecana.
Mangan jest składnikiem metaloenzymów biorących udział w przemianach pirogronianu w szczawiooctan (składnik karboksylazy pirogronianowej). Składnik dysmutazy ponadtlenkowej i arginazy (do syntezy mocznika). Zapewnia prawidłoe przemiany aminokwasów, cholesterolu i cukrów. Niezbędny do syntezy proteoglikanów tkanki łącznej właściwej, chrzęstnej i kostnej.
Głownym źródłem w diecie manganu są orzechy, czekolada, borówki, rośliny strączkowe, zboża z pełnego przemiału. Niestety z pokarmu jest słabo przyswajalny, jedynie około 5% zawartości w produktach jest wchłaniane. Pobierany jest w jelicie cienkim. We krwi przenoszony za pomocą albumin i transferyn. Wydalany jest głównie z żółcią. Kumulowany w wątrobie, kościach i nerkach.
Przy niedoborze manganu spada odporność organizmu na infekcje, spada prawidłowy poziom cholesterolu, co prowadzi do zaburzeń w syntezie hormonów. Na skórze pojawia się wysypka łuskowata, wypadają włosy, pękają paznokcie. Mogą wystąpić zmiany zwyrodnieniowe kości i stawów. Osteoporoza ulega nasileniu. Elastyczność i wilgotność skóry spadają. Skóra staje się pomarszczona i sucha z powodu zaburzeń w produkcji kwasu hialuronowego. Niedobór manganu prowadzi do demineralizacji kości i wzrostu stężenie fosforanów oraz wapnia we krwi oraz w moczu. Rozwija się cukrzyca. Pojawiają się zaburzenia pamięci i koncentracji.
W leczeniu obrzęków oraz w celu wzmożenia procesów odtruwania (detoksykacji) korzystne rezultaty przyniosą: korzeń i ziele wilżyny – Radix et Herba Ononidis. Jest to dość zapomniane zioło w naszym kraju, choć łatwo dostępne w sklepach zielarskich i w stanie naturalnym. Surowiec farmakopealny (korzeń) dostarcza wilżyna ciernista – Ononis spinosa L., z rodziny motylkowatych Papilionaceae. Równie wartościowym leczniczo jest gatunek: wilżyna bezbronna Ononis arvensis L. (Ononis hircina Jacq.). Surowce zawierają olejek eteryczny 0,02-0,2%, flawonoidy – 0,2% (glikozyd formononetyny – ononina), trójterpeny – 0,2%, a wśród nich triterpen alfa-onoceryna = onokol – 20%, sole mineralne 10-12%, w tym 30% soli potasu, glukuronid – ononid, saponiny, izoflawon – formononetynę, terpen – gamma-onocerynę, żywicę, fitosterole (beta-sitosterol). Wodne wyciągi z wilżyny działają przeciwreumatycznie, przeciwartretycznie (wzmagają wydzielanie kwasu moczowego), moczopędnie, przeciwobrzękowo, zwiększają wydalanie chlorku sodu. Wzmagają wydzielanie żółci i soku żołądkowego, regulują perystaltykę przewodu pokarmowego. Izoflawony i fitosterole wywierają dodatkowo wpływ estrogenny. Wodne wyciągi zapobiegają kamicy moczowej i ułatwiają wydalanie piasku z układu moczowego. W połączeniu z ortosyfonem, mącznicą i połonicznikiem dobrze oczyszcza drogi moczowe i zapobiega infekcjom. Izoflawony wilżyny mają działanie estrogenne i mogą być stosowane przy niedoborach estrogenów oraz w okresie spadku ich poziomu (menopauza).
Z surowców można sporządzać napar (5-12 g na szklankę wrzącej wody; odstawić na 40 minut) i przyjmować doustnie 2-3 razy dziennie po 100-150 ml. Większe dawki nie działają szkodliwie. Zioło całkowicie bezpieczne. Można podawać dzieciom.
Pluskwica groniasta – Cimicifuga racemosa (L.) Nuttall (Actaea racemosa L.) należy do rodziny jaskrowatych – Ranunculaceae. Występuje w Ameryce Północnej. Surowcem farmaceutycznym jest korzeń – Radix Cimicifugae racemosae (poprawnie ujmując jest to kłącze z korzeniami Rhizoma cum radicibus Cimicifugae racemosae). Grupa czynnych składników pluskwicy, która jest łatwa do wyizolowania w formie frakcji określona została wspólną nazwą cymicyfugina (cimicifugin) – 15-20% (znana od 1835 roku). W jej skład wchodzą: żywice, kumaryny, ranunkulozydy, laktony terpenowe i gumy. Obok gumo-żywicowej frakcji surowiec zawiera kwas taninowy, izoflawony – formononetynę (formononetin), glikozydy triterpenowe o charakterze saponin (actein = akteina, cimigoside = cymigozyd, macrotin = makrotyna, racemoside = racemozyd, 27-deoxyactein = 27-dezoksyakteina), kwas salicylowy, kwas izoferulowy, kwas cynamonowy i alkaloidy (cytyzyna, metylocytyzyna).
Wspomniana cytyzyna jest alkaloidem chinolizydynowym występującym u wielu gatunków, np. w złotokapie – Laburnum. Pobudza ośrodek oddechowy i naczynioruchowy, zwiększa wydzielanie adrenaliny, podnosi ciśnienie krwi. Znosi objawy głodu nikotynowego, co zostało wykorzystane w leczeniu nikotynizmu przewlekłego.
Z powodu występowania cytyzyny w pluskwicy, preparaty z niej przygotowane po przedawkowaniu wywołują zatrucie, którego objawami są: nudności, wymioty, przyśpieszenie akcji serca, rozszerzenie źrenic, drgawki, bóle i zawroty głowy, a nawet zgon wskutek porażenia ośrodka oddechowego.
Wyciągi z kłącza pluskwicy wykazują wpływ rozkurczowy, napotny, wykrztuśny, kardiostymulujący i uspokajający. Laktony w połączeniu z alkaloidami i kwasami fenolowymi wywierają wpływ przeciwbakteryjny.
Izoflawony i triterpeny pluskiwcy hamują uwalnianie lutropiny (LH) hamując owulację i wytwarzanie ciałka żółtego oraz produkcję i uwalnianie progesteronu. Należy dodać, że wyciągi z pluskwicy podawane mężczyznom przez ponad 30 dni hamują również uwalnianie lutropiny w przysadce i tym samym produkcję oraz uwalnianie testosteronu przez komórki Leydiga (w jądrach) – efekt antyandrogenny. Izoflawony wywierają wpływ estrogenny (oddziałują na receptory ER-beta).
Preparaty z pluskwicy powinny być zalecane pacjentkom w II fazie klimakterium (postmenopauza), kiedy to następuje zwiększone uwalnianie lutropiny i przez to zwiększone uwalnianie progesteronu oraz androgenów.
Na rynku są dostępne liczne preparaty zawierające ekstrakt z kłączy pluskwicy (tabletki, kapsułki) jak i też będące wyciągami etanolowymi z kłączy (krople, nalewka).
Dawkowanie:
- Sproszkowane kłącze (korzeń) – Pulvis Cimicifugae racemosae: 15-30 gran (0,9375-1,875 gram).
- Nalewka z pluskwicy – Tinctura Cimicifugae racemosae 1:10: 10 ml 2 razy dziennie lub 1 drachma aptekarska tj. 3,8 g 2 razy dziennie. Tinctura Cimicifugae racemosae 1:5: 4-6 ml 2 razy dziennie.
- Wyciąg gęsty z pluskiwcy – Extractum fluidum Cimicifugae racemosae 1:1: 2 ml 2 razy dziennie.
- Wyciąg suchy z pluskwicy Extractum siccum Cimicifugae racemosae: 250-500 mg dziennie.
W Polsce występuje dość pospolicie gatunek: pluskwica cuchnąca – Cimicifuga foetida L., który może dostarczyć surowiec o podobnym składzie chemicznym i zastosowaniu.
|
|
Najnowsze komentarze