|
|
Rodzaj mięta – Mentha liczy 25 gatunków oraz liczne odmiany. W Polsce można naliczyć kilkanaście dziko rosnących mieszańców, chociaż podstawowych gatunków dzikich jest 6:
1. Mentha arvensis L. – mięta polna, tworzy dodatkowo mieszańce
2. Mentha aquatica L. – mięta nadwodna, tworzy również odmiany
3. Mentha spicata L. – mięta zielona
4. Mentha sylvestris L. = Mentha longifolia (L.) Hudson – mięta leśna = mięta długolistna
5. Mentha suaveolens Ehrhart = Mentha rotundifolia (L.) Hudson – mięta okrągłolistna
6. Mentha pulegium L. – mięta polej.
Mięta kosmata – M. villosa Hudson = M. niliaca Jacquin to mieszaniec M. spicata x M. suaveolens, nie gatunek.
Mięta okręgowa – Mentha verticillata L. jest mieszańcem M. aquatica x M. arvensis
Mięta pieprzowa – Mentha piperita L. jest mieszańcem M. aquatica x M. spicata
W Szwajcarii dziko występują:
1. Mentha pulegium – Polei Minze, Menthe pouliot, Mentha poleggio, w kantonach przygranicznych północnych i zachodnich, ponadto w kantonie Ticino (mięta polej).
2. Mentha aquatica L. – Wasser Minze, Menthe aquatique, Menta d’acqua, Menta d’aua, wszędzie rozpowszechniona, głównie jednak w północnej połowie Szwajcarii.
3. Mentha arvensis L. – Acker Minze, Menthe des champs, Menta campestre,Menta d’er, wszędzie pospolita za wyjątkiem obszarów wysokich gór.
4. Mentha longifolia (L.) Huds. – Ross-Minze, Menthe longues feuilles, Menta selvatica, Menta cun feglia lunga, wszędzie pospolita.
5. Mentha spicata L. – Ährige Minze, Menthe en grappe, Menta romana, rozproszona, głównie w północnych kantonach.
6. Mentha suaveolens Ehrh. –Rundblättrige Minze, Menthe a feuilles rondes, Menta a foglie rotonde, rozproszona, np. w kantonie Jura, Solura, Basel, Genewa.
7. Mentha piperita L. Pfeffer Minze, Menthe poivree, Menta piperina, uprawiana, czasem dziczejąca.
Mięta to roślina przyprawowa, lecznicza i kosmetyczna. Należy do grupy roślin, które odegrały ogromną rolę w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, kosmetycznym, bowiem trudno dziś sobie wyobrazić brak aromatu i smaku miętowego, brak mentolu i wielu leków opartych na mięcie.
W Polsce łatwo można nabyć miętę w doniczkach (hipermarkety, np. Selgros, Makro, Carrefour), przy czym najczęściej jest to mięta – Mentha spicata varium crispa (mylnie nazywana ogrodową) i mięta pieprzowa – Mentha x piperita L.
  
Mentha spicata var. crispa; Swarzędz, wrzesień 2009.
Olejek z mięty kędzierzawej – Mentha spicata L. varium crispa Bentham (Krauseminzöl – Menthae crispae aetheroleum opisany w Deutscher Arzneimittel Codex z 2005 r.. Podobny olejek pod względem chemicznym pochodzi z mieszańców Mentha aquatica Hell. var. crispa L. (Benth.) i Mentha longifolia Nath. var. crispa Benth. Olejek ten zawiera (-)-(R)-carvon (karwon – ok. 70% w olejku), limonen i octan dihydrokarweolu. Liście Mentha crispa zawierają ok. 2-3% olejku eterycznego. Liść mięty kędzierzawej – Folium Menthae crispae w formie naparu i nalewki działa pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych, rozkurczowo i wiatropędnie. Jest alternatywą dla innych surowców karwonowych: owocu kminku – Fructus Carvi, olejku kminkowego – Oleum Carvi (ponad 50% karwonu), owocu kopru włoskiego – Fructus Anethi i olejku koperkowego – Oleum Anethi (40-60% karwonu). Olejek mięty kędzierzawej, znany również pod nazwą Oleum Menthae viridis (z mięty zielonej Mentha spicata = Mentha viridis L. lub jej mieszańców) to ciecz bezbarwna lub jasnożółta, czasem zielonkawo-żółta o ciężarze właściwym 0,916-0,934. Olejek mięty kędzierzawej zawiera karwon lewoskrętny. Olejek koperkowy i kminkowy mają karwon prawoskrętny.
Wskazania: zaburzenia trawienne, przeziębienie (dodatkowo dla przyniesienia ulgi, nie jako środek główny!), niskie tempo przemiany materii, zaburzenia w wydzielaniu żółci, niedokwaśność soku żołądkowego, przewlekłe wzdęcia.
Napar – Infusum Menthae crispae: 1-2 łyżki rozdrobnionego ziela lub samych liści, świeżych lub suchych zalać 1-2 szklankami wrzącej wody lub mleka. Po 20 minutach przecedzić i pić kilka szklanek dziennie. Fajnie smakuje mięta świeża naparzona w mleku. Można dodać miodu lub soku malinowego. Mięte polecam mieszać z yerba mate. Dobrze smakuje z listkami cytrynowymi (lemonka) i owocami lemonki, doskonała z trawką cytrynową – na wzmocnienie i pobudzenie. Harmonizuje dobrze z z imbirem i kardamonem. Wreszcie jako przyprawa do ryb, mięsa wołowego, drobiowego, baraniny, wieprzowego, do pizzy, spaghetti (poszarpane listki) i wielu zup oraz rosołu. Smakuje w sałatkach i na serach pleśniowych oraz dojrzałych (woskowych, żółtych).
Intraktu nie ma sensu robić z uwagi na niską temperaturę wrzenia olejku. Nalewka – Tinctura Menthae crispae na suchym lub lepiej świeżym posiekanym zielu, 1:3, najlepiej przygotowana na alkoholu 70%. Zażywać po 3-5 ml 1-3 razy dziennie.
Olej miętowy jako przyprawa – Oleum Menthae crispae: 100 g świeżego ziela mięty posiekać, skropić spirytusem, zalać 200-300 ml ciepłej oliwy, odstawić na minimum 7 dni. Zażywać 1 raz dziennie na czczo po 1 łyżce jako środek żółciopędny i żółciotwórczy, oczyszczający wątrobę i regulujący wypróżnienia. Ponadto jako przyprawa do sałatek i sosów. Przechowywać w lodówce. Do wcierania w uderzone miejsca oraz przy świądzie skóry (pokrzywka).
Środek silnie żółciopędny i rozkurczowy, wzbudzający strumień żółci dla zapobiegania powstawania złogów, ponadto jako środek oczyszczający wątrobę i drogi żółciowe przy chorobach pasożytniczych: wodę zdrojową Zuber podgrzać do temperatury 50-60 stopni C, do szklaneczki takiej wody wrzucić siekane ziele świeżej mięty, odstawić na 5 minut pod przykryciem. Wypić całość bez cedzenia, najlepiej na czczo.
Mięta pieprzowa
Mięta pieprzowa – Mentha piperita w formie suszonej jest dostępna w sklepach zielarskich. Rozmaite herbatki ekspresowe zawierające zmielone na pył ziele mięty są mało wartościowe, bowiem olejek po rozdrobnieniu surowca szynko wietrzeje. Olejek mięty pieprzowej jest dostępny w aptekach i sklepach zielarskich, podobnie jak krople miętowe Guttae Menthae piperitae.
Nalewka miętowa – Tinctura Menthae piperitae wg Farmakopei Polskiej III – płyn zielony i miętowym zapachu i smaku. Powinna zawierać nie mniej niż 5% olejku miętowego. Folium Menthae (liść mięty) 50 części, Spiritus 95% 927 części, Aqua (woda) 75 części, Oleum Menthae piperitae 50 części. Liście mięty, średnio rozdrobnione, macerować przepisaną mieszaniną spirytusu 95% i wody przez jeden dzień, ciecz przesączyć i w przesączu rozpuścić olejek miętowy. Ciężar właściwy 0,822-0,837; zawartość alkoholu 78-82% obj.
Farmakopea Polska III: Liść mięty pieprzowej Folium Menthae piperitae z Mentha piperita Linne (rodzina wargowe – Labiatae); surowiec powinien zawierać nie mniej niż 1,5% olejku eterycznego. Popiołu nie więcej niż 11%. Wilgoci nie więcej niż 12%. Przechowywać w ciemnym miejscu.
Olejek mięty pieprzowej Aetheroleum Menthae piperitae = Oleum Menthae Piperitae uzyskiwany jest z ziela lub samych liści przez destylację w parą wodną. Ciecz bezbarwna lub żółtawa o orzeźwiającym zapachu i smaku mentolu (smak piekąco chłodzący). Olejek powinien zawierać nie mniej niż 50% mentolu (C10H20O) i nie może mieć gorzkiego smaku. Ciężar właściwy 0,888-0,920. FPIII obejmuje też olejek mięty kędzierzawej – Oleum Menthae crispae.
Folium Menthae piperitae (Pfefferminzblatt, Feuille de mente poivree, Foglia di menta piperita) zgodnie z Pharmacopoea Helvetica VI powinno zawierać przynajmniej 1,0 vol./Gew.% olejku eterycznego. Popiołu nie więcej niż 16%. Dawka jednorazowa 2 g do naparów. Wchodzi w skład oficjalnych ziółek gorzko-aromatycznych – Species amar-aromaticae, ziółek napotnych – Species diaphoreticae, ziółek przeciwwzdęciowych – Species carminativae i ziółek uspokajających – Species sedativae.
Rp. Species amaro-aromaticae (Bitter aromatischer Tee, Especes ameres-aromatiques, Specie amaro-aromatiche) dla poprawienia trawienia i przemiany materii, wg Pharm. Helv. VI
Cortex cinnamomi (kora cynamonu) 10 g
Cortex quercus (kora dębu) 10 g
Flavedo aurantii amari (naowocnia pomarańczy gorzkiej, skórka pomarańczowa) 10 g
Folium menthae (liść mięty) 10 g
Folium menyanthidis (liść bobrka) 10 g
Herba absinthii (ziele piołunu) 20 g
Herba cardui benedicti (ziele drapacza) 20 g
Rhizoma calami (kłącze tataraku) 10 g
Ziółka wymieszać. 2 g mieszanki zaparzać, pić 2-3 razy dziennie przy niestrawności, biegunkach, wzdęciach, skurczach jelit, atonii jelit, niedoczynności trzustki, żołądka, wątroby i jelit.
Rp. Species carminative (Blähungswidriger Tee, Especes carminatives, Specie carminative) wg Pharm. Helvetica VI, ziółka znoszące wzdęcia.
Flos chamomillae 25 g (kwiat rumianku)
Folium menthae 20 g (liść mięty)
Fructus carvi (contusus) 30 g (owoc kminku rozdrobniony)
Rhizoma calami 15 g (kłącze tataraku)
Rhizoma valerianae 10 g (kłącze kozłka)
Zioła wymieszać. 2 g mieszanki parzyć w filiżance. Pic 3 filiżanki dziennie.
Oleum Menthae – Pfefferminzöl, Essence de menthe, Essenza di menta wg Ph. Helv. VI powinien zawierać przynajmniej 45% wolnego mentolu (C10H20O o m.cz. 156,3) i przynajmniej 5% estrów mentolu, w przeliczeniu na octan mentylu C12H22O2 (o m.cz. 198,3). Gęstość 0,898-0,915. 1 g to ok. 52 krople olejku miętowego.
Farmakopea Polska I = Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r. obejmuje ziele mienty (inna pisownia) kędzierzawej – Herba Menthae crispae i ziele mienty pieprznej – Herba Menthae piperitae, ponadto olejek eteryczny z Mentha crispa i Mentha piperita.
Peppermint Leaf – Folium Menthae piperitae jest w British Pharmacopoeia z 2009 r. Surowiec powinien zawierać przynajmniej 12 ml olejku eterycznego/kg, rozdrobniony surowiec 9 ml/kg. Popiół ogólny max 15%. Wymagania w stosunku do olejku – Peppermint Oil: mentol 30-55%, menton 14-32%, cyneol 3,5-14%, izomenton 1,5-10%, octan mentylu 2,8-10%, mentofuran 1-9%, limonen 1-5%, izopulegol – max 0,2%, pulgenom – max 4%, karwon – max 1%. Gęstość względna 0,900-0,916.
Mentol (mentholum) jest alkoholem terpenowym. Naturalny lewoskrętny (-)-mentol to igiełki o temp. topn. 42,5 stopni C, temp. wrzenia 49,55 stopni C. Mentol nie jest rozpuszczalny w wodzie, łatwo rozpuszcza się w tłuszczach, eterach, alkoholach, acetonie. Racemiczny DL-mentol otrzymywany jest syntetycznie z tymolu. Podany doustnie działa początkowo drażniąco, potem znieczulająco na przewód pokarmowy. Działa słabo hamująco na bakterie. Pobudza ośrodek naczynioruchowy i mięsień sercowy, rozszerza oskrzela i tchawicę ułatwiając oddychanie, upłynnia wydzieliny śluzowe, osusza drogi oddechowe przynosząc chwilową ulgę przy zakatarzeniu. Znosi objawy nudności. Wydalany jest z ustroju z moczem, powietrzem wydychanym i żółcią. Wpływa nieznacznie żółciopędnie. Może przerwać kolkę żółciową. W większych dawkach poraża układ nerwowy. Mentol krystaliczny może być podawany doustnie w dawce 500 mg dziennie jako środek przeciwbólowy przy bólach brzucha, katarze, zastojach żółci, bólach miesiączkowych, chorobie lokomocyjnej, wymiotach. Nie wolno podawać mentolu dzieciom i kobietom ciężarnym oraz karmiącym. Zewnętrznie mentol jest stosowany na skórę jako środek przeciwświądowy, znieczulający, słabo antyseptyczny, ściągający, pojędrniający, w kosmetykach i lekach dermatologicznych. Stężenie efektywne mentolu w preparatach na skórę 0,5-5%, zależnie od potrzeby. Wykazuje synergizm z wieloma lekami, np. tymolem, rezorcyną, kamforą, salicylanami, środkami przeciwhistaminowymi. Roztwory mentolu w olejach i alkoholach przynoszą ulgę przy oparzeniach. Także olejek miętowy polecam wcierać w miejsca uderzone, swędzące i oparzone, szczególnie przydatny w oparzeniach lekkich, np. w kuchni, gdy właściwie nie wiadomo co zrobić, żeby przykre pieczenie skóry przeszło. Jako środek przeciwbólowy do smarowania w oparzona skórę, np. u dzieci – nadaje się także preparat mentowal – w kroplach, zawierający izowalerianian mentolu.
Czasem w niektórych publikacjach można znaleźć taką informację: “mentol w roztworze alkoholowym 0,1% działa bakteriobójczo”. Napisał to nie jeden Profesor. Mnie to nie dziwi: alkohol 70%, jaki jest wymagany do rozpuszczenia mentolu, także i bez mentolu działa bakteriobójczo. Czasem więc ogólnie przyjęte “prawdy” naukowe , ślepo powtarzane, także i czasem przeze mnie, nie są niestety prawdziwe do końca, są to często półprawdy. Ostatnio prowadzę badania nad propolisem. Propolis rozpuszczony w alkoholu 70% i wyższym musi działać bakteriostatycznie i bakteriobójczo. Jednak gdy użyjemy innego rozpuszczalnika, np. rozmaite oleje, to propolis w stężeniu 1, czy 2 % nie dość, że może zapleśnieć, to jeszcze szaleją w nim bakterie niczym w prabulionie. Zresztą jak wiemy z życia codziennego, także czosnek jest porażony grzybem, a i cebula nie działa przeciwgnilnie, skoro sama gnije. Ale na dziś chyba dość mojego pesymizmu, zresztą na skutek niektórych wyników badań jakie ostatnio uzyskałem. Całe życie musimy weryfikować różne informacje. Dodatkowo jeszcze powiem o kwasie borowym uważanym zawsze za środek antyseptyczny; dopiero Szwajcarzy udowodnili, że w roztworze tego kwasu mogą żyć bakterie i pierwsi wywalili go z lekospisów.
Istnieją badania solidne, które dowodzą, że mentol działa 2 razy silniej bakteriobójczo n
iż fenol.
Mentholum
Olejek miętowy dostępny w sklepach zielarskich działa podobnie jak mentol. Wywiera dodatkowo działanie przeciwzapalne i silniejsze antyseptyczne z uwago na obecność dodatkowych składników (np. estrów). Olejek miętowy można stosować zewnętrznie w maściach, kremach, mazidłach przeciwbólowych i przeciwświądowych (5-10%). Doustnie stosuję dawki 5-6 kropli na miodzie, cukrze 1-3 razy dziennie, zależnie od potrzeby przy przeziebieniach (jako środek wspomagający), grypie, osłabieniu, zaburzeniach trawiennych, bólach miesiączkowych (dobrze współdziała wtedy z maczkiem kalifornijskim, glistnikiem, Scopolanem), zapaleniu zatok, katarze nosa, nudnościach.
Przetwory z ziela i liści mięty pieprzowej pobudzają wydzielanie soków trawiennych, głównie żołądka, ponadto mają właściwości rozkurczowe, żółciopędne i wiatropędne. Polecane od zawsze w nieżytach jelit i żołądka, przy zaburzeniach wydzielania żółci, skurczach odźwiernika. Napar: Infusum Fol. (Herbae) menthae piperitae 5%: 2-3 szklanki dziennie, Infusum 10%: do 2 szklanek dziennie, porcjami. Pulvis Fol. Menthae piperitae (zmielone ziele na pył, świeżo przed zażyciem!) 1-2 g 1-3 razy dziennie. Oleum Menthae aethericum: 1-3 razy dziennie 5-10 kropli.
Komisja E wydała monografię na temat Folium Menthae piperitae, nr 223 z 30 XI 1985 r. i sprostowanie nr 50 z 13 III 1990 r. oraz nr 164 z 1 IX 1990 r. Surowiec powinien zawierać co najmniej 1,2% obj./wag. olejku eterycznego. Wskazany przy dolegliwościach skurczowych w obrębie żołądka, jelit i układu żółciowego. W kamicy żółciowej powinien być stosowany wyłącznie w porozumieniu z lekarzem. Dawkowanie: wewnętrznie 3-6 g surowca, 5-15 ml nalewki. Komisja E uznała właściwości rozkurczające na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, żółciopędne i wiatropędne. Także olejek mięty pieprzowej uzyskał monografię Komisji E nr 50 z 13 III 1986 r., sprostowanie nr 50 z 13 III 1990, nr 164 z 1 IX 1990 i nr 128 z 14 VII 1993 r.. Olejek miętowy zawiera co najmniej 4,5 i najwyżej 10% estrów, obliczonych jako octan mentolu, co najmniej 44% wolnych alkoholi, obliczonych jako mentol, i co najmniej 15, a najwyżej 32% ketonów, obliczonych jako menton. Komisja E w zakresie stosowania wymieniła dolegliwości kurczowe górnego odcinka przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, nadwrażliwość jelita grubego, nieżyty górnych dróg oddechowych; stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej. Zewnętrznie: bóle mięśniowe i nerwobóle, nieżyty górnych dróg oddechowych. Maść do nosa przy nieżycie górnych dróg oddechowych.
Przeciwwskazania: niedrożność dróg żółciowych, stany zapalne pęcherzyka żółciowego, ciężkie uszkodzenia wątroby. Przeciwwskazany dla małych dzieci – nie nakładać przetworów olejkowych na skórę twarzy i nie wprowadzać do jamy nosowej.
U osób nadwrażliwych mogą występować dolegliwości żołądkowe po spożyciu preparatów mięty.
Wewnętrznie: średnia dawka dobowa 6-12 kropli. W nadwrażliwości jelita grubego: średnia dawka jednorazowa 0,2 ml, średnia dawka dobowa 0,6 ml dojelitowo (w kapsułce odpornej na sok żołądkowy). Do inhalacji: 3-4 krople na gorącej wodzie.
Zewnętrznie: kilka kropli wetrzeć w odpowiednią partię skóry. W półstałych i olejowych przetworach 5-20%, w przetworach wodno-etanolowych 5-10%, w maściach do nosa 1-5% olejku.
Zatem Komisja E wypowiedziała się pozytywnie o mięcie pieprzowej.
Komisja E wydała też monografię na temat olejku mięty polnej – Mentha arvensis Linne, nr 177a z 24 IX 1986, sprostowanie nr 50 z 13 III 1990, nr 164 z 1 I 1990, nr 128 z 14 VII 1993. Olejek mięty polnej uzyskiwany jest na drodze destylacji z parą wodną świeżego, kwitnącego ziela mięty polnej. Olejek zawiera minimum 3 i najwyżej 17% estrów, obliczonych jako octan mentolu, co najmniej 42% wolnych alkoholi, obliczonych jako mentol i co najmniej 25, a najwyżej 40% ketonów, obliczonych jako menton.
Zakres stosowania. Wewnętrznie przy czynnościowych dolegliwościach żołądkowych, jelit i pęcherzyka żółciowego, nieżyty górnych dróg oddechowych. Zewnętrznie bóle mięśniowe i nerwobóle, nieżyty górnych dróg oddechowych. Maści do nosa: nieżyty górnych dróg oddechowych.
Działanie: wiatropędne, żółciopędne, przeciwbakteryjne, sekretolityczne, chłodzące.
Przeciwwskazania: niedrożności dróg żółciowych, stany zapalne pęcherzyka żółciowego, ciężkie uszkodzenia wątroby. Małym dzieciom nie stosować do nosa i na skórę twarzy. U osób nadwrażliwych może powodować dolegliwości żołądkowe.
Wewnętrznie, średnia dawka dobowa 3-6 kropli. Do inhalacji 3-4 krople na gorącej wodzie. Zewnętrznie kilka kropli nanieść na odpowiednią partię skóry. W półstałych i olejowych przetworach 5-20%, w przetworach wodno-etanolowych 5-10%, w maściach do nosa 1-5% olejku.
Menthae piperitae Folium jest w Farmakopei Polskiej VI. Surowcem są liście i ulistnione szczyty pędów mięty pieprzowej Mentha piperita (L.) Hudson z rodziny Labiatae = Lamiaceae., zebrane w roślin niekwitnących, wysuszone szybko w cieniu, w temp. nie wyższej niż 35 stopni C. Surowiec powinien zawiera minimum 1,2% (v/m) olejku eterycznego. Popiołu nie więcej niż 13% (moim zdaniem mocno zaniżona, wręcz teoretyczna). Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%. Zanieczyszczeń mineralnych nie więcej niż 0,5%. Rozkruszu, przechodzącego przez sito o wielkości oczek 3,15 mm nie więcej niż 3%. Liści o niewłaściwym zabarwieniu nie więcej niż 5%. Zanieczyszczeń organicznych nie więcej niż 0,5%. Liści porażonych rdzą, na powierzchni większej niż 1/3 blaszki liściowej, nie więcej niż 2%. Działanie rozkurczające, w zaburzeniach trawiennych. Dawki jednorazowe 1-3 g, dawki dobowe 3-6 g.
Olejek eteryczny mięty pieprzowej wg FP VI powinien zawierać nie mniej niż 30% i nie więcej niż 55% mentolu wolnego C10H20O o m.cz. 156,27. Olejek miętowy ma postać cieczy bezbarwnej lub jasnożółtej, lub z odcieniem zielonkawym o orzeźwiającym zapachu mentolu. Gęstość d20 od 0,890 g/ml do 0,915 g/ml. Liczba kwasowa nie większa niż 1,4. Liczba estrowa nie mniejsza niż 12. Działanie rozkurczające w zaburzeniach trawiennych, zewnętrznie – przeciwświądowe. Dawki doustne w preparatach jednorazowe 20-40 mg, dobowe 60-120 mg. Zewnętrznie w preparatach 1-5%.
British Pharmacopoeia z 1867 r. opisuje olejek z mięty zielonej - Oleum Menthae viridis z Mentha viridis Linne (Oil of Spearmint) i olejek z mięty pieprzowej – Oleum Menthae piperitae – Oil of Peppermint.
Menthol i Oleum Menthae piperitae = Oil of Peppermint są w British Pharmacopoeia z 1932 r. Olejek jest cieczą żółtą lub żółtozieloną o ciężarze 0,902-0,910 (przy temp. 15 stopni C). Zawiera nie więcej niż 9% estrów w przeliczeniu na octan mentylu i nie mniej niż 46% mentolu.
Menthol i Peppermint Oil w Farmakopei Brytyjskiej z 1963 r. Peppermint Oil powinien zawierać nie mniej niż 45% wolnego mentolu C10H20O. Ciężar właściwy 897-0,910 g, w temp. 20 stopni C. Dawka 0,05-0,2 ml.
Folium Menthae piperitae i Oleum Menthae piperitae są w Pharmacopoea Germanica III z 1890 r.
Pharmacopoea Helvetica
z 1898 r. zawiera Folium Menthae i Oleum Menthae z Mentha piperita L. Olejek powinien mieć ciężar właściwy 0,90-0,91.
Pharmacopoea Helvetica z 1907 r. obejmuje: Oleum Menthae piperitae i Folium Menthae z Mentha piperita (L.) Hudson.
Pharmacopoea Borussica (Farmakopea Pruska) z 1813 r. opisuje Herba Menthae crispae i Herba Menthae piperitae.
Pharmacopoea Austriaca VII z 1889: Folia Menthae crispae et Folia Menthae piperitae opisane.
Ziele i liść mięty pieprzowej zawiera oprócz olejku eterycznego także inne ważne składniki: flawonoidy (mentozyd, hesperydyna, eriodykcjol, apigenina, luteolina, rutyna), witaminę E, karotenoidy, azuleny, betainę, kwas rozmarynowy, kwas kawowy, kwas chlorogenowy, garbniki (do 5%). Flawonoidów jest 9-18% Spośród flawonoidów najwięcej jest eriocytryny (7-O-rutynozyd eriodykcjolu, 6,6-15%). Mięta zawiera również trójterpeny: kwas ursolowy, kwas oleanolowy; fitosterole.
Farmakopea Europejska 5 wymaga co najmniej 12 ml x kg-1 olejku eterycznego w surowcu. Liść i ziele mięty mają różną zawartość olejku, od 0,5 do 4%.
Mięta polej – Mentha pulegium L. zawiera w zielu do 2,6% olejku eterycznego. Olejek mięty polej jest cieczą żółtą lub czerwonawą, czasem wchodząca w odcień niebieski lub zielony. Olejek mięty polej zawiera ok. 80% pulegonu, 4% mentonu, 3% piperytonu i 5% mentolu. Działa żółciopędnie, rozkurczowo i trawiennie.
W kosmetykach olejki i wyciągi miętowe działają antyseptycznie, pojędrniająco, przeciwzapalnie, ściągająco na pory. Wpływają rozjaśniająco na cerę. Mają właściwości przeciwświądowe, co jest wykorzystywane w kosmetykach do włosów. Ponadto w kosmetykach zalecanych dla cery wrażliwej i alergicznej, swędzącej.
Języcznik zwyczajny – Phyllitis scolopendrium (Linne) Newman należy do rodziny zanokcicowatych – Aspleniaceae. Jest paprocią chronioną, której grozi wyginięcie. Występuje w Karpatach i Sudetach. W Szwajcarii znany pod nazwami Hirschzunge, Langue de cerf, Scolopendria comune i Lieunga-tschierv. Dawna nazwa języcznika to Asplenium scolopendrium Linne. W Szwajcarii rozpowszechniona praktycznie we wszystkich kantonach, z wyjątkiem obszarów najwyższych gór.
W przeszłości języcznik zwyczajny dostarczał do celów medycznych ziele lub sam liść – Herba seu Folium Scolopendrii = Herba et Folium Linguae cervinae (Scolopendrium officinararum = Scolopendrium vulgare Smith). Przetwory z języcznika były używane w leczeniu padaczki, gruźlicy, biegunek, kaszlu i nieżytu oskrzeli. W użyciu była herbatka (Infusum) i wyciąg alkoholowy z ziela (liści) języcznika. Ten środek opisał krótko mój ulubiony farmakolog – dr Fr. Oesterlen w 1861 r. Języcznik pomagał ponoć zwiększa też krzepliwość krwi, dlatego stosowano go przy krwotokach.
Inny pokrewny gatunek paproci – zanokcica skalna – Asplenium trichomanes L. również był składnikiem leków wykrztuśnych polecanych w terapii nieżytu górnych dróg oddechowych.
 
Języcznik zwyczajny – Asplenium scolopendrium L. = Phyllitis scolopendrium (L.) Newman. Spiez (kanton Bern) Szwajcaria, lipiec 2008 r.
Zanokcica murowa – Asplenium ruta-muraria L., Locarno (Szwajcaria), lipiec 2009 r.
Na murze rośnie drobna paproć – zanokcica zielona – Asplenium viride Hudson (Locarno, Szwajcaria, lipiec 2009 r.). Pokrojem podobna do niej jest zanokcica skalna – Asplenium trichomanes L.
Zanokcice są słabo poznane pod kątem chemicznym. Zawierają kwas gamma-aminomasłowy, kwas pimelinowy (pimelic acid C7H12O4 – powstaje z utlenienia kwasu oleinowego), kwas gamma-oksy-alfa-aminopimelinowy, acetyloornitynę, kwercetynę, kaempferol, rutynę.
Języcznik zawiera leukodelfinidynę, śluzy, garbniki, kwas asparaginowy i glutaminowy, kwas gamma-metylo-glutaminowy, kwas gamma-metyleno-glutaminowy, kwas gamma-metylo-gamma-oksyglutaminowy, kaempferol, kwas kawowy.
Czartawa – Circaea (rodzina wiesiołkowate – Onagraceae = Oenotheraceae) jest ciekawą roślinką występującą w cienistych lasach, często w łęgach i w parkach. Lubi wilgotne gleby. W Polsce występują:
1. Czartawa pospolita – Circaea lutetiana L., w całym kraju rozpowszechniona.
2. Czartawa drobna – Circaea alpina L. – częsta w lasach iglastych.
3. Czartawa pośrednia – Circaea intermedia Ehrhart, w Karpatach, Sudetach, na Podkarpaciu w dolinach wielu rzek i na mokradłach.
W zielu czartawy występują flawonoidy (witeksyna, izowiteksyna, wicenina, orientyna w formie glikozydowej), leukoantocyjany, kwas synapinowy, cynamonowy, galusowy, kawowy i ferulowy.
Surowcem jest ziele zbierane do jesieni, najlepiej w czasie kwitnienia i owocowania. Ziele z owocami zawiera więcej fitosteroli niż przed kwitnieniem.
Herbatka z ziela czartawy działa odtruwająco i moczopędnie, nieznacznie wpływ na układ krążenia. W większych dawkach może mieć ochronny wpływ na wątrobę i rozkurczowy na drogi żółciowe, wreszcie żółciopędny. Prawdopodobnie poprawia też krążenie oczne i stabilizuje strukturę ścian naczyń krwionośnych. Napar nadaje się do codziennego picia zamiast herbaty, jest smaczny i zawiera antyoksydanty oraz wymiatacze wolnych rodników, substancje hamujące generalnie stany zapalne i rozkurczowe na mięśnie gładkie.
Intrakt lub nalewka ze świeżego ziela czartawy 1:3 w dawce 5 ml 2 razy dziennie rozszerza oskrzela i naczynia krwionośne, poprawia krążenie, zapobiega dusznicy i astmie. Zmniejsza tworzenie zakrzepów. Przetwory z czartawy można polecić przy chorobie wieńcowej, lekkich niedomogach wątroby, przy tendencjach do zakrzepicy, ponadto jako środek czyszczący krew.
Dawki naparu z czartawy: zioło całkowicie bezpieczne, napar można pić szklankami.
Circaea lutetiana L. – czartawa pospolita, Brzezówka koło Tarnowca, sierpień 2009 r.
Wykazuje synergizm z głogiem, nawłocią, kaliną (kwiat i owoc), liściem i owocem borówki, diosminą, fiołkiem trójbarwnym, pokrzywą, wiesiołkiem, miłorzębem i glistnikiem.
Dostaję wiele listów z pytaniami, jak właściwie należy robić nalewki i intrakty. Pomimo, że ten temat poruszałem już w różnych publikacjach, ponownie przekaże garść praktycznych informacji.
Należy odróżnić nalewki o wartości smakowej od nalewek leczniczych. Popularne nalewki mające przynosić wrażenia smakowo-zapachowe sa sporządzane z wybranych części roślin. Często zawierają dodatkowe przyprawy, a sam surowiec wymaga przemrożenia, karmelizowania w cukrze lub miodzie, czasem wyszukanej obróbki. Zawartość surowca lub proporcje surowców w mieszankach w stosunku do rozpuszczalnika są odpowiednio dobrane, aby nie zakłócić walorów smakowo-zapachowych i aby uzyskać właściwą nutę smaku.
Nalewki lecznicze są sporządzane wg receptur autorów lub wg farmakopei różnych narodów, często stosunek surowca do rozpuszczalnika jest tak dobrana, aby uzyskać odpowiednią zawartość składników czynnych w dawce. Należy pamiętać, że nalewki są stosowane w małych dawkach dlatego, że nośnikiem ciał czynnych i ekstraktorem jest alkohol, który jak wiadomo w odpowiednio dużych dawkach wywołuje odurzenie alkoholowe. Trzeba pamiętać, że alkohol wypłukuje z surowca składniki hydrofobowe, nierozpuszczalne w wodzie, czyli takie, które nie przechodzą do naparu, maceratu wodnego i odwaru. Nalewka ma czasem inny profil działania niż wyciąg wodny z tej samej rośliny. Ważna jest moc alkoholu. Zbyt wysokoprocentowy alkohol może ekstrahować tylko wybrane związki z rośliny, podczas gdy zbyt niskoprocentowy może nie wypłukiwać z surowca cennych składników hydrofobowych (nie lubiących wodę, fobia – niechęć, filia – miłość, preferencja, lubić). Niektóre alkaloidy rozpuszczają sie tylko w spirytusie, inne w wodzie czystej lub niskoprocentowym alkoholu. Jeżeli zalejemy czeremchę lub żurawinę spirytusem oczywiste jest, że wiele glikozydów, soli, cukrów najzwyczajniej nie przejdzie do nalewki. Uzyskamy słabo zabarwioną nalewkę i w dodatku mało wartościową. Dodatek cukru lub miodu poprawia ekstrakcję ziół w alkoholach.
Proporcja rozpuszczalnika do surowca też jest ważna. Przyjęto w większości farmakopei następująca zasadę: nalewki i intrakty z surowców silnie działających przygotowuje się w proporcji 1:10, natomiast z pozostałych w stosunku 1:5. Dawki dla takich nalewek i intraktów są wyliczone, ogólnie przyjęte i podawane. Oczywiście trzeba czytać farmakopee, aby wiedzieć w przypadku jakich ziół stosujemy 1:10, a jakich 1:5. Oczywiście autorzy, fitoterapeuci mogą nie stosować się do tych zasad i mają prawo wypracować inne metody przygotowania nalewek i intraktów, testując je i ustalając odpowiednie dawki. Nie można powiedzieć, że jeśli Dodonoeus (jeden z moich idoli), Leclerc, czy Matthiolus zaproponowali nalewkę z jakiegoś zioła 1:3 to nie mają racji, bo farmakopea jakiegoś kraju zaleca nalewkę z tego samego zioła 1:5.
Nalewka, intrakt są silne w działaniu z uwagi na alkohol. Alkohol wzmaga działanie wielu fitoskładników. Jednakże trzeba też pamiętać, że nalewka i intrakt mają mniej składników czynnych niż żywa roślina, np. nalewka 1:5 przygotowana z pokrzywy suchej (albo świeżej) zawiera 5 razy mniej składników czynnych niż pokrzywa sucha (lub świeża). Im bardziej zwiększamy ilość alkoholu w stosunku do surowca, tym bardziej zmniejszamy zawartość składników czynnych w uzyskanym leku.
Czytając składy leków ziołowych często mamy podane proporcje przy wyciągach. Pierwsza liczba oczna ilość surowca, druga liczba mówi o ilości rozpuszczalnika, np. kupione przez nas krople zawierają Extractum Salviae 1:3 (dla sporządzenia tego wyciągu wzięto 1 część liścia lub ziela szałwii i 3 części rozpuszczalnika, np. etanolu), albo Extractum Saponariae 4:1 (cztery części korzenia mydlnicy ekstrahowano 1 częścią rozpuszczalnika, jest to bardzo silny ekstrakt, mający 4 razy więcej składników niż jest w surowcu, dzięki czemu możliwe jest odpowiednie zmniejszenie dawki preparatu).
Nalewka zawsze powstaje na zimno. Polega na zalaniu surowca rozpuszczalnikiem o temperaturze pokojowej. Nalewkę można uzyskać metodą maceracji lub perkolacji (kroplowe ekstrahowanie surowca; rozpuszczalnik kapie z odpowiednią częstością i przelatuje przez surowiec, ekstrahując go). maceracja jest najprostsza, bowiem polega na zalaniu surowca rozpuszczalnikiem i pozostawieniu go na minimum 7 dni, po czym uzyskany ekstrakt zlewamy, a surowiec wyciskamy. Nalewkę taką można przefiltrować. Zalecane jest wstrząsanie maceratem przynajmniej raz dziennie. Oczywiście maceracja może trwać dłużej. Nie musimy również odcedzać nalewki, np. zalane kwiaty nagietka, arniki, mogą sobie leżeć w alkoholu, aż do wyczerpania leku. Ważne, aby surowiec w alkoholu nie przeszkadzał w dozowaniu leku.
Wg szwajcarskich prac, w tym Pharmacopoea Helvetica VI najbardziej uniwersalnym alkoholem do nalewek jest etanol 63-70%. Także większość polskich nalewek leczniczych była i jest sporządzana na takim alkoholu.
Jeśli składniki czynne danej rośliny dobrze rozpuszczają się w wodzie i alkoholu niskoprocentowym można stosować do ekstrakcji etanol 40, a nawet 30%. Działa on wówczas jako stabilizator, ekstraktor i konserwant. jest to dostateczne stężenie etanolu, aby zahamować aktywność enzymów, grzybów i bakterii.
Intrakty są sporządzane na gorąco (alkoholatury stabilizowane), czyli przez zalanie surowca wrzącym alkoholem. Unieczynni to błyskawicznie enzymy i zatrzymuje procesy, które mogą rozkładać aktywne związki. Gorący alkohol lepiej penetruje surowiec. Nie do wszystkich jednak surowców nadaje się taka metoda. Intrakt z kozłka nie zawiera walepotriatów i nie działa już uspokajająco, bowiem te są zniszczone przez gorący alkohol. Także wiele olejków zostaje zmieniona przez gorący alkohol w kierunku niekorzystnym.
Nalewki sporządzane są z surowców suchych lub świeżych. Intrakty przygotowywane są z surowców świeżych. Surowce przed zalaniem alkoholem trzeba zawsze rozdrobnić, aby rozpuszczalnik mógł swobodnie dojść do komórek i wypłukać ciała czynne.
Nalewki i intraty są sporządzane także niekoniecznie na etanolu. Alkoholem jest także gliceryna. Gliceryna rozcieńczona dobrze konserwuje i ekstrahuje surowce roślinne. Trzeba jednak wiedzieć kiedy można ją zastosować. Nie wszystkie składniki czynne roślin rozpuszczają się w glicerynie.
Rozpuszczalnikiem może być także wino, wino wytrawne lub półsłodkie, białe, albo czerwone, z dużą zawartością alkoholu (ponad 10%). Surowce można zalewać winem o temperaturze pokojowej lub winem gorącym.
Przy podgrzewaniu etanolu i wina trzeba uważać, aby opary alkoholu nie uległy zapłonowi. Polecam maszynki elektryczne do tego celu. Jeśli wyciągi z ziół maja być stosowane wyłącznie zewnętrznie lub do sporządzania płukanek na wodzie – jako rozpuszczalnika można użyć propanol odpowiednio rozcieńczony, 30, 40, 60, czy 70%. Propanol ekstrahuje podobnie jak etanol.
Ja w swojej praktyce stosuję nalewki i intrakty skoncentrowane. Lubię zalewać surowce zielarskie alkoholem w proporcji 1:3 lub 1:1. Dawki efektywne tych leków są odpowiednio niższe. Wyciąg 1:1 zawiera w przybliżeniu tyle samo składników co surowiec. Nalewki proponuję przygotowywać z ziół świeżych, jeśli mamy możliwości pozyskania świeżego surowca.
Przygotowywanie leków z ziół to sztuka, a nie mechanistyczna technologia. Nie należy popadać w skrajności i usztywniać się na widok proporcji surowca do rozpuszczalnika. Ja zawsze daję dawki nalewek i intraktów z podaniem proporcji zioło : rozpuszczalnik. Jeśli więc przygotujemy mniej lub bardziej skoncentrowane przetwory – nic się nie stanie, dobierzemy tylko właściwą dawkę. Skoncentrowany preparat zawsze można rozcieńczyć, natomiast w warunkach domowych trudne jest zagę
szczenie wyciągów alkoholowych. Do maści, mazideł, kremów także lepiej używać skoncentrowane nalewki i intrakty, bowiem podłoże tych leków ma ograniczone możliwości przyjęcia rozpuszczalnika.
Zioła kupne są słabsze od tych zebranych samodzielnie. Jak Czytelnicy szybko się przekonali lub szybko przekonają w przyszłości, także nalewki i intrakty samodzielnie sporządzone są wartościowsze, inaczej też smakują. Zawsze lek samodzielnie sporządzony jest przepojony pozytywną energią. Ważne, aby lek był wyprodukowany w miłej atmosferze, przy dobrym i spokojnym usposobieniu wykonującego. Fatalna atmosfera wśród personelu, konflikty międzyludzkie, stresy, depresje w miejscu produkcji leku – moim zdaniem i wg moich spostrzeżeń – negatywnie odbijają się na właściwościach leku. Ważne jest zaangażowanie i ustosunkowanie psychiczne osoby produkującej lek. Stąd niejednokrotnie spotykamy się z sytuacjami, ze niby ten sam lek (ta sama substancja chemiczna), ale wykonana przez różne firmy – wykazuje różną skuteczność. Nie daje się to racjonalnie wytłumaczyć. Lek to nie tylko substancja w opakowaniu; skuteczny lek musi zawierać w sobie coś więcej, pozytywną cząstkę psychiczną i energetyczną, swoiste przesłanie od człowieka, który sporządził preparat.
Rumianek pospolity – Matricaria chamomilla L., czyli Matricaria recutita L. (=Chamomillae recutita (L.) Rauschert) z rodziny Asteraceae (= Compositae) dostarcza surowiec zielarski – kwiat – Matricariae Flos, który jest w Farmakopei Europejskiej 5. Surowiec wg Pharm.Eur. 5 powinien zawierać przynajmniej 4 ml x kg-1 olejku eterycznego (błękitnego). Zawartość olejku eterycznego w kwiatach rumianku waha się w granicach 0,3-1,5%. Olejek rumiankowy zawiera bisaboloidy do 50%, przy czym niektóre odmiany nie mają ich wcale. Do bisaboloidów należą: (-)-alfa-bisabolol, tlenki bisabololu A, B, C ((-)-alfa-bisabololoxid A, B, C), tlenek bisabolonu = (-)-alfa-bisabolonoxid A. W olejku jest chamazulen o niebieskiej barwie (do 20%), który powstaje z matrycyny i kwasu chamazulenowego. Zawartość azulenów wynosi 2-20%. Matrycyna jest bezbarwna. W olejku także jest spatulenol (ok. 1%), spiroeter. Flawonoidy (ok. 6-8%) reprezentowane są przez apigeninę, apigeniny-7-O-glukozyd, acylowe pochodne glikozydów apigeniny, kwercetynę, glikozydy luteoliny. Pharm.Eur. wymaga w surowcu przynajmniej 0,25% 7-glukozydu apigeniny. Kwiat rumianku zawiera kwas kawowy, wanilinowy i syryngowy; kumaryny (umbeliferon, 7-hydroksykumarynę, herniarynę = 7-metoksykumarynę, 0,01-0,08%; polisacharydy (fruktany inulinowe, pektynowe ramnogalakturoniany, 4-O-Me-glukuronoksylany), tłuszcze, fitosterole, cholinę, aminokwasy, poliacetyleny (en-in-dicykloeter).
Współczesne badania udowodniły następujące właściwości lecznicze preparatów rumianku:
– przeciwzapalne (bisabolol, matrycyna, chamazulen, spiroeter, apigenina)
– rozkurczowe (apigenina, spiroeter, bisabolol)
– antybakteryjne (bisabolol, kumaryny, spiroeter)
– przeciwgrzybicze (jak wyżej),
– hamujące bakteriotoksyny,
– antyoksydacyjne,
– hamujące uwalnianie leukotrienów i prostaglandyn, hamowanie 5-lipooksygenazy i cyklooksygenazy prostaglandynowej (en-in-dicykloeter, bisabolol).
Wskazania główne: stany skurczowe przewodu pokarmowego, zaburzenia trawienne, stany zapalne skóry i błon śluzowych, podniecenie nerwowe.
Rumianek pospolity – Matricaria chamomillae Linne w XIX wieku był słabo zbadany pod względem chemicznym. Wiedziano, że zawiera leczniczy olejek lotny, który podczas destylacji przybierał barwę niebieską. W roślinie wykazano obecność siarki, gumy, gorzknika wyciągowego, żelaza, wapnia i potasu. Kwiat rumianku uważano za środek napotny, uśmierzający kurcze, wiatropędny i uspokajający, pomocny w leczeniu zaburzeń trawiennych. Doustnie podawano herbatkę z rumianku przy przeziębieniu, bólach brzucha, kurczach żołądkowych, kolkach, zatrzymaniu miesiączki. bolesnych miesiączkach i przy “napływach krwi do głowy”. Zewnętrznie, w naparze kąpano dzieci przy zapaleniu skóry; z naparu przygotowywano okłady na rany i obrzmienia, na oczy przy stanach zapalnych, wreszcie do płukania gardła i jamy ustnej w stanach zapalnych. Doodbytniczo wprowadzano mocne wywary przy świądzie. Wspomniany tutaj zakres dawnego stosowania rumianku przetrwał do dziś i został potwierdzony współczesnymi badaniami naukowymi.
Kwiat rumianku – Flos Matricariae = Chamomillae (ang. Chamomile; niem. Kamille; franc. Camomille allemande, Matricaire; ital. Camomilla) zbierane z rumianku pospolitego – Matricaria chamomilla L., z rodziny złożonych Compositae = Asteraceae. Zgodnie z Pharmacopoea Helvetica VI kwiat rumianku powinien zawierać nie mniej niż 0,5% olejku eterycznego. Popiołu nie więcej niż 15%. Dawki jednorazowe do naparów: 2 g. Wg Farmakopei Polskiej VI kwiat rumianku (koszyczek – Anthodium) powinien zawierać nie mniej niż 0,4% olejku eterycznego. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%. Popiołu nie więcej niż 12%. Koszyczków bez kwiatów nie więcej niż 10%; koszyczków o niewłaściwym zabarwieniu nie więcej niż 5%. Zanieczyszczeń mineralnych nie więcej niż 0,5%. Działanie oficjalne wg FP VI: przeciwskurczowe, łagodnie przeciwzapalne, zewnętrznie – ułatwiające gojenie. Dawki doustne zwykle stosowane w naparach: jednorazowe 3 g, dobowe 9 g. Zewnętrznie napary 3-10%.
Składnikami czynnymi rumianku pospolitego są: olejek eteryczny (0,24-1,9%), flawonoidy (m.in. apigenina, rutyna, apiina, apigetryna = apigeniny-7-D-glukozyd, luteolina, apigeniny—7-acetyloglukozyd, apiina = apigenino-7-apiozyloglukozyd, rutyna, kwercymerytryna = kwercetyny-7-D-glukozyd), kumaryny (7-hydroksykumaryna = umbeliferon, herniaryna); proazuleny (matrycyna, matricarin), cholina, kwasy fenolowe (np. kwas salicylowy). Olejek zawiera bisabolol (do 50%) i chamazulen (do 15%), farnezen – farnesene. Prawdziwy i pełnowartościowy olejek rumiankowy jest zielonkawo-niebieski lub niebieski. W handlu są dostępne tanie olejki rumiankowe pozbawione azulenów (bezbarwne lub żółtawe, czasem zielonkawe). Bisabolol z olejku rumiankowego jest cennym składnikiem wielu kosmetyków; nadaje im właściwości przeciwzapalne i przeciwświądowe oraz odkażające. W użyciu jest także bisabolol syntetyczny, znacznie tańszy od tego naturalnego.
Niektóre osoby wykazują uczulenie na olejki rumiankowe i tym samym są uczulone na preparaty z rumianku (zaczerwienienie, pokrzywka, świąd, pieczenie, krostki).
W nomenklaturze angielskiej: German chamomile pochodzi z gatunku Matricaria chamomilla L. – rumianek pospolity, natomiast Roman chamomile pochodzi z gatunku Anthemis nibilis L. – rumian szlachetny = rumianek rzymski. Rumian szlachetny, czyli rzymski daje olejek eteryczny barwy purpurowej, żółtawej, rzadziej niebieskiej – Oleum Chamomillae romanae = Oleum Anthemidis. Koszyczek rumianu szlachetnego zawiera do 2,4% olejku lotnego, bogatego tiglic acids = kwas tyglinowy i jego estry (butylowe, izomaylowe), estry kwasu izomasłowego, metakrylowego i angelikowego (andżelikowego) = angelic acid, pinen, farnezol = farnesol, chamazulen, nerolidol, l-trans-pinokarweol, l-trans-pinokarwon, 1,8-cineol (cyneol). Olejek rumianku rzymskiego zawiera mniej azulenów niż olejek rumianku pospolitego. Odmiany o pełnych kwiatach i olejek z zielonych częsci rośliny zawierają znikome ilości azulenów (wtedy brak barwy niebieskiej olejku). Surowiec posiada też gorzkie laktony seskwiterpenowe (hamujące podziały komórek) – garmakranolidy, flawonoidy, kumaryny, kwas kawowy, trójterpeny, poliacetyleny, cholinę, fitosterole (sitosterol). Napar z rumianku (płukanki) rzymskiego nadaje złocisty kolor włosom jasnym i zapobiega ich wysychaniu. Przemywanie skóry naparem z rumianku rzymskiego działa antyseptyczne i łagodząco na podrażnienia. Nadaje się również do okładów na oczy zmęczone i zapalnie zmienione.
Surowce z obu gatunków mają podobne właściwości lecznicze, przy czym rumianek pospolity działa silniej przeciwzapalnie i przeciwhistaminowo niż rumianek rzymski.
Przetwory z rumianku rzymskiego pobudzają mocniej wydzielanie soku żołądkowego, jelitowego i żółci niż preparaty z rumianku pospolitego. Rumianek pospolity wydaje się działać silniej rozkurczowo i uspokajająco niż rumianek rzymski. Oba wpływają też moczopędnie i lekko napotnie. Laktony seskwiterpenowe rumianku rzymskiego hamują rozrost komórek rakowych (antitumor) in vitro.
Olejki rumiankowe, ekstrakty z rumianku są składnikiem wielu nalewek i likierów ziołowych. Ekstrakty rumiankowe są składnikiem sporej ilości kosmetyków do pielęgnowania skóry trądzikowej, uczuleniowej, podrażnionej i cery zmęczonej.
Generalnie rumianek jest bardzo popularnym środkiem ziołowym o działaniu uspokajającym, przeciwzapalnym, przeciwalergicznym (przeciwhistaminowym, antyanafilaktycznym) i rozkurczowym. Stosowany doustnie i zewnętrznie, do płukanek, okładów, irygacji, lewatyw. W aptekach i sklepach zielarskich są dostępne płynne wyciągi z rumianku (Azulan, Azucalen – dodatkowo nagietek), maście i kremy rumiankowe. W drogeriach szwajcarskich dostępne są: nalewka i wyciąg gęsty z rumianku, ponadto maść rumiankowa, żel rumiankowy oraz rozmaite krople złożone z wyciągiem rumiankowym. Napar z rumianku leczy zaburzenia trawienne, stany zapalne przewodu pokarmowego, łagodzi objawy nerwicy żołądka i jelit. Zapobiega chorobie lokomocyjnej. Podany dzieciom ułatwia zasypianie. Dla dzieci można sporządzać także napar rumiankowy na mleku z dodatkiem miodu.
Prawdziwy (błękitny) olejek eteryczny rumiankowy widziałem w Szwajcarii, Bułgarii, Francji, Hiszpanii, Włoszech, Belgii, Holandii, ale ma niezmiernie wysoką cenę. Pod wpływem światła i tlenu brunatnieje lub zielenieje.Azuleny nabierają barwę szafirową lub niebieską pod wpływem wysokiej temperatury, podczas destylacji i powstają z bezbarwnych proazulenów. Zastosowany na skórę (po rozcieńczeniu podłożem maściowym lub olejem roślinnym) działa antyseptycznie (hamuje rozwój Candida albicans i Staphylococcus aureus), przeciwobrzękowo i przeciwzapalnie. Doskonale łagodzi objawy wyprysków, trądziku i łuszczycy. Wymieszany ze spirytusem i wcierany we włosy hamuje odczyny autoimmunologiczne w obrębie cebulek, powstrzymując wypadanie włosów. Olejek rumiankowy podany doustnie działa uspokajająco i przeciwlękowo (3-4 krople 1-3 razy dziennie). Zastosowany na skórę chroni przed promieniami UV.
Mocną nalewkę z kwiatu lub całego ziela rumianku – Tinctura Chamomillae 1:1 można zażywać doustnie w dawce 2 ml 2-3 razy dziennie. Do użytku zewnętrznego nalewkę i wyciąg gęsty należy rozcieńczyć wodą mineralną lub przegotowaną. Polecam także wyciągi alkoholowe ze świeżych surowców, uprzednio rozdrobnionych.
Napar – Infusum Chamomillae sporządzony z 1 łyżki surowca na 1 szklankę wrzącej wody przyjmować doustnie w ciągu dnia w trzech porcjach. Dobre sa także lekkie napary ze świeżych lub suchych kwiatów rumianku pite szklankami w ciągu dnia. Przy nieżycie przewodu pokarmowego zalecany jest napar (a nie nalewka), w małych dawkach, ale często, np. 50-100 ml co 2 godziny.
Gelsemina = gelsemine C20H22N2O2 – gelzemina jest alkaloidem występującym w lianie o nazwie żnin (jaśmin żółty) lub żmin jarnik – Gelsemium sempervirens Aiton, z rodziny połatowatych – Loganiaceae. Gelsemium sempervirens jest pnączem o błyszczących wiecznie zielonych liściach i pachnących trąbkowatych kwiatach barwy żółtej. Występuje w Ameryce Północnej (południowa część) i Ameryce Środkowej. Uprawiana także jako roślina ozdobna.
Gelsemina, masa cząsteczkowa: 322.40088 [g/mol]
Surowcem leczniczym jest korzeń żminu jarnika – Radix Gelsemii (poprawnie to kłącze z korzeniami). Surowiec zawiera obok gelseminy także alkaloidy gelsemicynę, gelsedynę i gelsemidynę; ponadto hydroksypregnendiony (cytotoksyczne), glikozydy irydoidowe (semperozydy, gelsemidy, gelsemiol, brasozyd). Gelsemina działa podobnie jak nikotyna i koniina. Poraża nerwy czuciowe, działa przeciwbólowo, szczególnie przy nerwobólach. Żmin jarnik w postaci preparatów, jak i sam alkaloid gelsemina stosowano w XIX i na początku XX wieku jako antineuralgiae, rzadziej przy bólach reumatycznych. Dawkowanie tych leków wymagało praktyki i było trudne z uwagi na możliwość przedawkowania i wywołania przykrych dolegliwości ubocznych: wymioty, zawroty głowy, osłabienie mięśniowe, rozszerzenie źrenic, duszności, zaburzenia żołądkowe. Gelsemina wywołuje rozszerzenie źrenic przy miejscowym zastosowaniu w postaci kropli. Zbyt długie stosowanie wywoływało u pacjentów przyzwyczajenie i zatrucie przewlekłe. Gelseminę i żnin podawano w przypadkach, gdy inne leki już nie pomagały. W lecznictwie używano chlorowodorek gelzeminy – Gelseminum hydrochloricum oraz Extractum Gelsemii fluidum. Wyciąg z kłaczy i korzeni podawano doustnie w dawce 0,05-0,2, natomiast nalewkę z kłączy i korzeni – Tinctura Gelsemii – 0,5-1 g. Rzadko napar – Infusum Rad. Gelsemii 1:5 po 20 kropli doustnie.
Aristolum = aristol został wprowadzony do lecznictwa w II połowie XIX wieku. Pod względem chemicznym to dwujodek dwutymolu (dijodek ditymolu), czyli połączenie tymolu z jodem. Jod (pierwiastek) w formie czystej, podobnie jak i tymol (związek fenolowy) to substancje wietrzejące (sublimacja), wydzielające specyficzny zapach, o silnych właściwościach antyseptycznych, antybakteryjnych, grzybobójczych i pierwotniakobójczych. Obie substancje połączone w związek dają proszek amorficzny, czerwono-brunatny, bez zapachu, rozpuszczający sie w eterze, chloroformie i tłuszczach. Słabo rozpuszczalny w spirytusie. Aristol nie jest rozpuszczalny w wodzie i glicerynie. Zawiera 45,8% jodu. Aristol stosowano zewnętrznie w postaci 10-20% zasypek (w połączeniu z talkiem), roztworów olejowych, maści i pasty (ze skrobią i gumą), np.
Rp.
Aristoli 1,5-5,0
Vaselini 50,0
S. Do wcierania przy liszajach.
Wskazaniami do stosowania aristolu były: infekcje bakteryjne skóry, oparzenia, odmrożenia, łuszczyca, grzybice, owrzodzenia goleni, owrzodzenia weneryczne.
Aristol nie jest toksyczny, jest bezpieczny w stosowaniu. Staje się czynny w obecności wydzielin z ran, w obecności potu, łoju, wydalin bakteryjnych, osocza krwi, limfy. Ma właściwości antygnilne. Wprowadzano go również do jamy nosowej przy bakteryjnych i grzybiczych chorobach.
Wyciągi z rozmaitych organów wewnętrznych zwierząt zawsze były wykorzystywane w medycynie i widniały w oficjalnych lekospisach. Wśród nich ważne miejsce zajmował suchy wyciąg z trzustek wieprzowych lub wołowych. W XIX wieku stosowano je początkowo w formie proszków lub pigułek, potem tabletek. Po zapoznaniu się ze szczegółami biochemii i fizjologii układu pokarmowego zmieniono technologię wyrobu pankreatyny, aby zabezpieczyć zawarte w niej proenzymy trzustkowe przed niszczącym działaniem kwasu solnego i enzymów żołądkowych. W tym celu zaczęto tabletki powlekać substancjami opóźniającymi rozpad leku w żołądku, tworząc tabletki i drażetki dojelitowe (np. pokrywanie keratyną, gumo-żywicami, woskami).
Trzustka – Pancreas zbudowana jest z części zewnątrzwydzielniczej i części wewnątrzwydzielniczej (endokrynowej). Część endokrynowa zawiera wysepki Langerhansa (insula pancreatis = insula Langerhansi) wytwarzające insulinę i glukagon. W trzustce jest od 500 tys. do 2 mln wysepek o średnicy 50 do 300 um (mikrometrów) Łączna masa wysepek Langerhansa wynosi przeciętnie 1 g. Są zlokalizowane głównie w ogonie trzustki. Wysepki zbudowane są z komórek endokrynowych A, B, D i PP. Komórki endokrynowe A wydzielają glukagon – hormon peptydowy zbudowany z 29 aminokwasów, który zwiększa stężenie glukozy we krwi (przyspiesza glikogenolizę w wątrobie, czyli rozpad glikogenu do glukozy uwalnianej do krwi). Glukagon pobudza wydzielanie somatostatyny i insuliny. Spadek poziomu glukozy we krwi powoduje zwiększone wydzielanie glukagonu. Uwalnianie glukagonu zwiększa również aminokwas arginina i adrenalina. Komórki endokrynowe B wydzielają insulinę (peptyd), w ciągu doby ok. 2 mg. Insulina zmniejsza stężenie glukozy we krwi. Zwiększone stężenie glukozy we krwi pobudza wydzielanie insuliny. Także arginina i leucyna, somatotropina – pobudzają wydzielanie insuliny. Adrenalina hamuje uwalnianie insuliny. Komórki endokrynowe D wydzielają hormon – somatostatynę (peptyd zbudowany z 14 aminokwasów). Somatostatyna hamuje uwalnianie insuliny i glukagonu i somatotropiny. Komórki endokrynowe PP wytwarzają hormon – peptyd trzustkowy. Peptyd trzustkowy pobudza wytwarzanie kwasu solnego w żołądku i pobudza glikogenolizę.
Część zewnątrzwydzielnicza trzustki zbudowana jest z pęcherzyków wydzielniczych oraz przewodów odprowadzających. W pęcherzykach znajdują sie proenzymy trzustki, które po wydzieleniu i wydaleniu do dwunastnicy ulegają aktywacji w zasadowym środowisku. Proenzymy przedostają się do głównego przewodu trzustkowego – Wirsunga i przewodu dodatkowego Santoriniego (uchodzącego do przewodu Wirsunga lub bezpośrednio do dwunastnicy). Sok trzustkowy zawiera nie tylko trypsynę, chymotrypsynę (trawiące białka do peptydów), lipazę (trawiącą tłuszcze do kwasów tłuszczowych i glicerolu) i alfa-amylazę (trawiącą skrobię do maltozy, izomaltozy, w mniejszym stopniu do glukozy), ale także elastazę (jest to proteinaza trawiącą białko – elastynę i wiązania peptydowe białek utworzonych przez glicynę, alaninę i serynę), fosfolipazę A2, enzymy trawiące kwasu nukleinowe: DNA-azę, RNA-azę, karboksypeptydazy A i B (egzopeptydazy; karboksypeptydaza A odłącza aminokwasy C-końcowe, z wyjątkiem lizyny i argininy; karboksypeptydaza B odłącza aminokwasy C-końcowe, argininę i lizynę), ponadto wodorowęglany. Somatostatyna hamuje wydzielanie soku trzustkowego. Sekretyna, gastryna, pankreozymina i VIP (Vasoactive intestinal peptide – wazoaktywny peptyd jelitowy) – pobudzają wydzielanie soku trzustkowego. Trzustka wydziela do dwunastnicy 1-2,5 l/dobę wspomnianego soku o pH 8.
Pankreatyna (Pancreatinum) należy do najstarszych organopreparatów stosowanych w medycynie oficjalnej. Zawiera amylazę, lipazę i proteazę trzustkową. Uzupełnia niedobór enzymów trzustkowych, jaki występuje w przebiegu wielu chorób, np. nowotworów, zapalenia trzustki, mukowiscydozy, biegunki tłuszczowej i niestrawności różnego pochodzenia. Niedoczynność enzymatyczna trzustki objawia się wydalaniem kału zawierającego niestrawione włókna mięśniowe (mięsne) (creatorhoea) i tłuszczów (steatorrhoea). Pankreatyna podawana jest również przy zaburzeniach trawienia w trakcie stosowania skoncentrowanych odżywek specjalistycznych. Bywa stosowana w medycynie sportowej dla poprawienia trawienia i przyswajania białek. Łagodzi objawy zespołu zaburzonego wchłaniania w jelitach. Dawniej stosowano również pankreatyninę w leczeniu zapalenia żołądka, biegunek towarzyszących chorobie Basedowa i sklerodermii. Do producentów preparatów enzymatycznych trzustki należą: Novartis (Szwajcaria), Sankyo-Pharma (Niemcy), Solvay (Francja, Niemcy), Jelfa (Polska), Janssen-Cilag (Wielka Brytania) i in. Obecnie dawkowanie określa się na podstawie zawartości jednostek Farmakopei Europejskiej lipazy. Dawki wynoszą 80-100 tys. jednostek lipazy. Preparat nie może być jednocześnie zażywany z alkoholem, żelazem ( innymi preparatami metalicznymi), ziołami garbnikowymi (taninowymi), kwasami, zasadami, bowiem w ich obecności traci aktywność. Dłużej zażywany powoduje nadtrawienie jelit, uszkodzenie enzymatyczne odbytu (owrzodzenia), owrzodzenia dwunastnicy.
W dawnej medycynie w użyciu była pankreatyna w postaci suchej (Pancreatinum siccum) i ciekłej (Pancreatinum liquidum, Succus pancreaticus, na glicerynie). Suchą postać podawano w dawce 0,5-1 g.
|
|
Najnowsze komentarze