Medycyna dawna i współczesna

Olej z oliwek – Oleum Olivae jak lek, pokarm i kosmetyk

Oliwka uprawna, czyli drzewo oliwne – Olea europaea Linne, z rodziny oliwkowatych – Oleaceae jest uprawiana w rejonie Morza Śródziemnego. Głównymi producentami oleju z oliwek są (90% światowej produkcji): Włochy, Hiszpania, Grecja, Francja i Tunezja. Uprawy drzewek oliwnych są także w Australii, w Afryce Południowej i w Kalifornii. Olej z oliwek – Oleum Olivae (Olivenöl, Olive Oil, Huile d’olive, Olio di oliva), czyli oliwa z oliwek, olej oliwkowy zawsze był uznawany za lek i figurował w większości lekospisów. Otrzymywany jest z owoców (oliwki). Owocnia oliwek dostarcza 30-60% tłuszczu, a pestki oliwek 25-32% tłuszczu. Do celów leczniczych wg większości farmakopei używa się olej z owocni, tłoczony mechanicznie, który jest określany nazwą Oleum Virgineum. Jest to najbardziej cenny olej oliwkowy i oczywiście najdroższy.

Olej z oliwek mętny, zielonkawy, zawierający nieco chlorofilu i inne składniki balastowe, ma większą wartość odżywczą i leczniczą niż olej filtrowany i oczyszczony. Olej z całych owoców, bez usuwania pestek jest mniej przydatny dla lecznictwa, ale z powodzeniem nadaje się do celów spożywczych. Wytłoki można wyciskać powtórnie, ale wówczas dostarczają gorsze gatunki oleju. Na skalę przemysłową stosuje się również ekstrakcję oliwy z wytłoków za pomocą organicznych rozpuszczalników. Olej taki jest następnie pozbawiany rozpuszczalnika, oczyszczany i klarowany. Taki olej też jest w sprzedaży, ale znacznie ustępuje jakością i właściwościami oliwie otrzymanej przez mechaniczne wyciskanie. Tłoczenie oleju z oliwek odbywa się na zimno lub gorąco. Olej tłoczony na zimno jest bogaty w cenne witaminy i mało zmieniony chemicznie, przez co znacznie cenniejszy.

Pharmacopoeia European 5 wyróżnia dwie oliwy: Oleum Olivae virginale (przez tłoczenie na zimno z owocni) i Oleum Olivae raffinatum (rafinowany, z dodatkiem antyoksydantów

Oliwa to ciecz klarowna, żółta lub zielonkawa, o ciężarze właściwym 0,915-0,918 (wg Pharm. Helvetica VI 0,906-0,915), liczbie zmydlania 187-196, liczbie jodowej 80-88.

Zgodnie z Pharmacopoea Helvetica VI, Oleum Olivae zawiera przynajmniej 0,3% skwalenu (squalen) C30H50 o m.cz. 410,7, współczynnik załamania 1,460-1,464; liczba kwasowa 2,5 (5 g), liczba zmydlenia 190-194; liczba jodowa 78-90; liczba nadtlenkowa najwyżej 2,5.

Oliwa z oliwek zawiera 65-85% kwasu olejowego (= kwasu oleinowego) i do 15% kwasu linolowego, ponadto kwas palmitynowy, stearynowy i mirystynowy. Oliwa zawiera fitosterole i ich estry, tokoferole (witamina E), estry woskowe, alkohole trójterpenowe (erytrodiol, uvaol) barwniki lipofilne. Kwas oleinowy (olejowy) jest nienasyconym kwasem tłuszczowym CH3-(CH2)7-CH=CH-(CH2)7-COOH. Czysty kwas olejowy nie posiada zapachu, jest cieczą, krzepnie w temp. 14 stopni. W margarynach podlega redukcji wodorem w obecności katalizatorów, przekształcając się w kwas stearynowy (kwas tłuszczowy nasycony).

Oliwa podawana doustnie w dawce 200 g dziennie działa żółciopędnie i żółciotwórczo, powleka ściany przewodu pokarmowego, zmniejsza ilość wydzielanego kwasu solnego w żołądku, rozwalnia.

Oliwa jest źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych i fitosteroli. Zmniejsza stany zapalne, zapobiega zastojom żółci i powstawaniu kamicy żółciowej. Zmniejsza wzdęcia, przyspiesza gojenie wrzodów żołądka. Dawniej w lecznictwie stosowano oliwę w leczeniu i profilaktyce zastojów żółci, kamicy żółciowej, choroby wrzodowej, nieżytów jelit, bębnicy, zaparcia; jako sodek odtruwający. Zewnętrznie, szczególnie zielona i mętna oliwa z oliwek leczy rany, oparzenia, zapobiega suchości skóry, suchemu zapaleniu skóry, łagodzi objawy łuszczycy i paradoksalnie łagodzi objawy trądziku, choć ten często jest na podłożu łojotoku. Oliwa spożywana doustnie i stosowana na skórę jednocześnie zmniejsza rogowacenie naskórka i gruczołów łojowych, zapobiega powstawaniu niedrożności mieszków włosowych, rozmiękcza skórę, natłuszcza ją i odżywia, przywraca prawidłowy i pożądany skład łoju. U niektórych pacjentów łagodzi objawy łupieżu i łuszczycy, łuszczycowego zapalenia skóry. Oliwa nadaje się do pielęgnowania skóry wrażliwej, suchej, wrażliwej na wiatr i mróz. Polecana jest do smarowania skóry osób starszych, niemowląt i dzieci, przy nadwrażliwości na kremy i balsamy z podłożami syntetycznymi oraz niepożądanymi dodatkami.

Oliwa zażywana regularnie zmniejsza objawy rozmaitych alergii, podnosi odporność organizmu na infekcje, zmniejsza poziom cholesterolu we krwi, hamuje rozwój miażdżycy, działa przeciwcukrzycowo, pobudza regenerację tkanki nabłonkowej. Korzystnie działa u chorych na przerost gruczołu krokowego. Oliwa surowa pomaga w leczeniu wyprysków, atopowego zapalenia skóry, a w ciepłych okładach i po wymieszaniu z tranem 1:1 również ropni. Wymieszana z tranem doskonale leczy trudno gojące się rany i oparzenia, odmrożenia, odparzenia.

Kąpiele oliwne dla włosów są polecane w łuszczycy owłosionej skóry głowy, przy wypadaniu, suchości i łamliwości włosów, ponadto przy rozdwajaniu końców włosów. Oliwa wymieszana z tranem 1:1 to cenna odżywka i czynnik regenerujący dla skóry i włosów, szczególnie uszkodzonych różnymi zabiegami i po zatruciach.

Oliwa to również przyprawa, dopełnienie wielu potraw. Właściwości przyprawowe mają oczywiście nie oliwy rafinowane, lecz oliwy uzyskane metodami tradycyjnymi.

W kosmetykach naturalnych i w niektórych lekach olej z oliwek jest podłożem, nośnikiem (rozpuszczalnikiem) dla wielu składników lipofilnych, ponadto elementem natłuszczającym i ochronnym dla skóry.

Gałązka drzewa oliwnego Olea europaea L.; Lerici, Włochy lipiec 2009 r.

Oleinian sodu (Natrium oleinicum) to lek, który stosowano przy niedoborze i zastojach żółci, w dawce 3-8 g. Był syntetyczną alternatywą dla oliwy z oliwek.

Należy pamiętać, że oliwa spożywana przy kamicy może spowodować przemieszczenie kamienia żółciowego i jego zastój, co spowoduje kolkę żółciową. Olej oliwkowy nie powoduje rozpad dużych kamieni żółciowych. Może powodować jedynie przepchnięcie piasku i drobnych złogów z układu żółciowego poprzez zwiększenie strumienia żółci. Zapobiega zastojom i zlepianiu się drobnych kamyczków i piasku. Ponadto przez zmianę składu jakościowego żółci (jako czynnik lipotropowy, obniżający poziom cholesterolu, dostarczający kwasy tłuszczowe nienasycone) może zmniejszać ryzyko i tym samym proces konglomeracji (agregacji) strątów żółci.

Teraz podam opinię Komisji E na temat oliwy jako leku:

Komisja E, monografia nr 178 z 21 września 1991 r.: w kamicy żółciowej lecznicze stosowanie oliwy nie może być aprobowane ze względu na możliwość wystąpienia kolki. Skuteczność w innych sugerowanych zakresach stosowania nie jest udowodniona, dlatego też lecznicze stosowanie oleju oliwkowego nie powinno być zalecane. Oliwa ma działanie cholecystokinetyczne.

Liść jeżyny – Folium Rubi fruticosi w Polskiej Farmakopei VI i dawnej fitoterapii

Tak na wstępie, dziwne mi się wydaje, że Polska Farmakopea VI uznała liść jeżyny – Folium Rubi fruticosi za surowiec oficjalny. Jest to absurd w polskim wydaniu, że wywalono z kolejnych wydań farmakopei naprawdę ważne surowce zielarskie, a tutaj nagle mamy liść jeżyny. Tak na marginesie żadna ważniejsza farmakopea zagraniczna nie posiada takiej odosobnionej rewelacji. Proszę mnie źle nie zrozumieć, ja wszystkie zioła lubię i cenię, jestem gorącym zwolennikiem przywrócenia wszystkich surowców zielarskich, a wzorem powinna być Farmakopea Polska I, farmakopee szwajcarskie i oczywiście poczciwe farmakopee pruskie, na których wzorowały się wszystkie inne, do tego stopnia, że te same błędy literowe przejęły, gdy przyszło kompilować, szczególnie po łacinie.

Jeżyna – Rubus, Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Zgodnie z naszą FP VI surowcem jest liść jeżyny fałdowanej (niem. Brombeere; ang. Bramble, Blackberry) – Rubus fruticosus Linne, z rodziny różowatych – Rosaceae, zebrany wiosną lub na początku lata, wysuszony w cieniu, w przewiewie. Liść jeżyny powinien zawierać przynajmniej 8% garbników, w przeliczeniu na pirogalol C6H6O3, o m.cz. 126,11. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%; popiołu nie więcej niż 17%, Działanie ściągające i przeciwbiegunkowe, ponadto do płukania. Dawki jednorazowe doustne zwykle stosowane 4,5 g, dobowe 4,5 g. Zewnętrznie w odwarach 4,5 g.

Liść jeżyny zawiera 10-12% garbników, kwas kawowy, proantocyjanidyny i triterpeny. Garbniki są zbudowane z kwasu galusowego i elagowego.

Wodne wyciągi z liści jeżyny obniżają poziom glukozy we krwi, działają ściągająco na błony śluzowe, hamują nieżyt przewodu pokarmowego. Posiadają właściwości antybakteryjne i fungistatyczne, ponadto przeciwzapalne i krwiotamujące. W XIX wieku odwar i napar z liści jeżyny polecano w leczeniu nieżytów gardła, żołądka i jelit, przy chrypce, kaszlu, chorobie wrzodowej i blednicy, ponadto przy bólach wyrostka robaczkowego, nadmiernych krwawieniach miesiączkowych i białych upławach. Mieszano liście jeżyny z tymiankiem, macierzanką, liśćmi poziomki i zielem dziurawca i pito napar przy niestrawności oraz jako substytut herbaty. Z odwaru i naparu czyniono okłady na liszaje, mokre wypryski i owrzodzenia. Jamę ustną i gardło płukano przy zapaleniu i pleśniawkach.

Korzenie jeżyny wykopywano w lutym i marcu, po czym suszono i rozdrabniano. Odwar z korzenia jeżyny (Radix Rubi fruticosi) działa moczopędnie i przeciwobrzękowo; podawano przy puchlinie wodnej.

Podobne właściwości lecznicze posiadają liście innych gatunków jeżyn oraz liście malin.

Napar – Infusum: 1-2 łyżki suszonych rozdrobnionych liści zalać szklanką wrzącej wody. Pić często i w małymi porcjami. Dziennie 2-3 szklanki naparu. Środek bezpieczny. W przypadku odwaru: gotować 10 minut.

Komisja E wydała monografię nr 22 z 1 lutego 1990 r dla liścia jeżyny. Wyraziła pozytywną opinię na temat tego surowca. Zakres stosowania to nieswoiste ostre schorzenia biegunkowe i lekkie zapalenia błony śluzowej jamy ustnej i gardła. Zalecane dawki dobowe 4,5 g.

Jeżyna należy do najstarszych roślin leczniczych. Została opisana jako lek przez Hippokrates’a, Dioskurides’a. Pliniusza, Galen’a i Dodonaeus’a. Matthiolus, Lonicerus, Haller stosowali liście jeżyny jako środek ściągający i przeciwzapalny do wewnątrz i na skórę. Leclerc zalecał liście jeżyn przy dławicy piersiowej. Madaus zwrócił uwagę na hipoglikemiczne działanie wyciągów z liści jeżyn.

Ziele bazylii – Herba Basilici jako przyprawa i lek

Rodzaj bazylia (niem. Basilikum, ang. Basil, Sweet Basil, franc. Basilic, ital. Basilico)– Ocimum (dawniej Ocymum) obejmuje 35 gatunków podstawowych i jest zaliczany do rodziny wargowych – Labiatae (jasnotowatych – Lamiaceae). Są wrażliwe na niskie temperatury. Lubią ciepło, stanowiska słoneczne, wilgotne podłoże. Większość bazylii wymaga ciągłego ścinania wierzchołków pędów, aby krzewiły się, dawały dużo liści i nie słabły wskutek wydawania kwiatów i owoców. Wszystkie bazylie to surowce olejkowe, aromatyczne, przyprawy do rozmaitych potraw. Stanowią składnik ważnych leków ziołowych.

Najbardziej znanym gatunkiem jest bazylia pospolita – Ocimum basilicum Linne. Pochodzi z Azji (południowo-wschodnia część) i Afryki (rejony tropikalne), ale jest w stanie dzikim w Europie Południowej. W sprzedaży znajdują się suszone liście i ziele – Folium et Herba Basilici, korzeń bazylii – Radix Basilici, nasiona bazylii – Semen Basilici oraz olejek bazyliowy – Oleum Basilici. W wielu sklepach spożywczych, na targowiskach można nabyć bazylię w doniczkach.

Skład ziela bazylii: garbniki ok. 5-6%, olejek eteryczny (w suchym 0,5-1,5%; w świeżym zielu 0,5-0,6%), flawonoidy (1-1,5%), saponiny (0,13%), białka (14-16,3%), tłuszcze (4-5%), popiół 9%, skrobia (17%), pektozany (4-5%, cukrowce ogólnie (61%)kwas rozmarynowy, kwas kawowy, fitosterole (beta-sitosterol), trójtepeny (pochodne kwasu ursolowego i oleanolowego), ksantomikrol (flawon), tymol, cynamonian metylu.

W olejku bazyliowym dominuje metylochawikol = estragol (21-55%), linalol (20-50%), cyneol (2-2,5%), eugenol (ok. 2%), ocymen, 1.8-cyneol, geraniol, kamfor, safrol, kariofilen.

Działanie: żółciopędne, pobudzające wydzielanie śliny, soku żołądkowego bogatego w kwas solny i pepsynę, soku trzustkowego i jelitowego, pobudzające trawienie i przyswajanie składników pokarmowych, pierwotniakobójcze (duże dawki), fungistatyczne (duże dawki), antyseptyczne; przeciwpasożytnicze (duże dawki, olejek, nalewka, świeże ziele, sok). Ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny. Pobudza krążenie krwi i limfy. Zwiększa diurezę. Może zmniejszać obrzęki zastoinowe.

Wskazania: zaburzenia trawienne i w wydzielaniu żółci, wzdęcia, zaparcia, atonia jelit; choroby przeziębieniowe z nieżytem układu oddechowego, obrzęki. Olejek zewnętrznie do wcierania przy reumatyzmie, artretyzmie, urazach, dla poprawienia krążenia miejscowego, zmniejszenia bólu i obrzęku. Sok i pogniecione świeże ziele przyspiesza gojenie ran.

Dawkowanie: 1 łyżka świeżego lub suchego ziela na szklankę wrzątku 3-4 razy dziennie. Zalecane dawki to 3-4 gramy ziela do przetworów. 3 krople olejku w mleku lub na miodzie 3-4 razy dziennie przy katarze, kaszlu, chrypce, zapaleniu gardła i oskrzeli, w przeziębieniu, anginie i grypie.

Ziele bazylii – Basilici Herba jest w monografii nr 54 z 18 marca 1992 r. wydanej przez Komisję E. Jak podaje monografia wykazano właściwości antybakteryjne in vitro bazylii. Bazylia to środek poprawiający trawienie, zwiększający apetyt i moczopędny. Komisja E wyraziła opinię, że skuteczność bazylii w sugerowanych zakresach stosowania nie jest udowodniona. Surowiec zawiera ok. 0,5% olejku, w którym 85% stanowi estragol. Estragol po metabolicznej aktywacji działa mutagennie. Doświadczenia na zwierzętach wskazują na działanie rakotwórcze, co jednak wymaga dalszego sprawdzenia. W związku z wysoką zawartością estragolu w olejku nie należy stosować surowca w okresie ciąży, laktacji, u osesków, małych dzieci, jak i przez dłuższy czas. Komisja E: ponieważ skuteczność w wskazanych zakresach stosowania nie jest udowodniona i uwzględniając ryzyko, stosowanie lecznicze nie może być aprobowane. Do stosowania jako środka poprawiającego zapach i smak w ilości do 5% w przetworach nie ma żadnych zastrzeżeń.

Estragol (1-allilo-4-metoksybenzen) występuje w estragonie, bazyliach, hyzopie, koperku i wielu innych roślinach leczniczych i przyprawowych. Działa żółciopędnie i antyseptycznie. Mutagenność tego związku stwierdzono na bakteriach (bacillus, salmonella). Estragol w dużych dawkach działa toksycznie podobnie jak safrol. EMEA (raporty 2004 i 2005 r.; European Medicines Agency Evaluation of Medicines for Human Use) zaleca, aby nie podawać surowców zawierających estragol kobietom w ciąży i karmiącym oraz małym dzieciom. Małe dawki, krótko stosowane terapie ziołowe nie stwarzają zagrożenia dla ludzi. Jak podają raporty EMEA i szwajcarskie prace, dopiero 100-krotne przekroczenie dawek ogólnie przyjętych dawek stanowi zagrożenie. Nie zgłoszono do tej pory przypadków ludzi, którzy ucierpieli by na zdrowiu wskutek stosowania preparatów bazyliowych jako leku lub przyprawy.

Ksantomikrol (xanthomicrol) działa cytotoksycznie i antyneoplastycznie.

Herba Basilici (dawna nazwa bazylika) jest w Farmakopei Polskiej I = Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r.

Herba Basilici (Basilienkraut) jest w Farmakopei Pruskiej III – Pharmacopoea Borussica z 1813 r., wydanej za panowania króla Prus – Fryderyka Wilhelma III.

Herba (Summitates – pędy, wierzchołkowe łodygi ulistnione) Basilici z Ocymum basilici Linne jest w Farmakopei Hiszpańskiej IV Pharmacopoea Hispanica z 1826 r., wydanej za panowania króla Hiszpanii – Ferdynanda VII (dynastia Burbonów).

Herba Boraginis – ziele ogórecznika lekarskiego w fitoterapii

Wszyscy znamy olej z nasion ogórecznika – Oleum Boraginis, który jest w sprzedaży w sklepach zielarskich, ze zdrową żywnością i w aptekach, ponadto w niektórych sklepach spożywczych. Olej ogórecznikowy jest bogaty w niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, czyli witaminę F. Olej ten zawiera ok. 30-40% kwasu linolowego, 18-25% kwasu linolenowego (gamma) i ok. 15-20% kwasu oleinowego. Zażywany doustnie w dawce przynajmniej kliku gram dziennie działa przeciwzapalnie, przeciwalergicznie, zmniejsza agregację krwinek i ryzyko wystąpienia zakrzepów, obniża poziom cholesterolu we krwi, pobudza regenerację skóry i błon śluzowych, przyśpiesza gojenie owrzodzeń, łagodzi objawy trądziku i łuszczycy, ponadto obniża ciśnienie tętnicze krwi i hamuje rozwój miażdżycy. Oleje z ogórecznika nadaje się do pielęgnacji skóry suchej i wrażliwej, z wypryskami, ponadto skóry trądzikowej i nadmiernie skeratynizowanej. Korzystnie działa przy cukrzycy, atopowym zapaleniu skóry i w chorobie wieńcowej, ponadto przy zapaleniu gruczołu krokowego, jajników i pochwy. Poprawia stan włosów i paznokci, szczególnie przy niedoborze witaminy F.

W dawnej medycynie stosowano ziele ogórecznika – Herba Boraginis, zbierane w czasie kwitnienia i owocowania. Ogórecznik lekarski (ang. Borage) – Borago (dawniej Borrago) officinalis Linne należy do rodziny szorstkolistnych – Boraginaceae = Borragineae. Jest uprawiany w ogrodach jako roślina pokarmowa, lecznicza i ozdobna.

Młode listki używano do sałatek, mieszano z oliwką, ponadto przygotowywano po zmieleniu lub posiekaniu podobnie jak szpinak. Najpierw przysmażano cebulkę, następnie dodawano siekane liście ogórecznika, duszono 15-20 minut z niewielką ilością wody i oliwy, wreszcie dodawano przyprawy (polecam czubrycę, cząber, bazylię, tymianek lub zioła prowansalskie, wreszcie pieprz, ziele angielskie), czosnek, pół kostki rosołku na 500 g ogórecznika, śmietankę z mąką orkiszową, po kilu minutach od zagęszczenia odstawiano i podawano do mięsa i ryby.

Ziele ogórecznika suszono w przewiewnym miejscu i stosowano do przyrządzania naparu lub odwaru. Odwar jest bogaty w krzemionkę i podawano przy gruźlicy, zapaleniu płuc, osłabieniu naczyń krwionośnych, chorobie wrzodowej. Napar i odwar z ziela działa moczopędnie i odtruwająco, żółciopędnie, odżywczo. W XIX wieku ogórecznik uważano za środek uspokajający. Podawano przy histerii, hipochondrii, kołataniu serca. 1 łyżkę ziela zalać wrzącą wodą, parzyć 20-30 minut, przecedzić, pić 2-3 razy dziennie po 1 szklance; przy nieżycie układu oddechowego 4 razy dziennie po 1 szklance, najlepiej odwar (pogotować 5-8 minut).

Świeże ziele i sok z ogórecznika nadają się do maseczek odmładzających, odżywczych i nawilżających dla skóry. Sok usuwa stany zapalne i pobudza regenerację naskórka. Papka z ziela przyspiesza gojenie ran, oparzeń, wyprysków, odleżyn. Maść sporządzona ze świeżego ziela ogórecznika (ziele rozcierać z masłem lub tranem na papkę, przechowywać w lodówce) dobra do leczenia wyprysków i ran. Okłady z naparu, świeżego roztartego ziela i soku zmniejszają obrzęk po urazach mechanicznych.

Ziele ogórecznika jest bogate w śluzy (20-30%), garbniki (3-5%), saponiny, alkaloidy pirolizydynowe (likopsamina, intermedyna), allantoinę (0,5-1%), sole mineralne (krzem 1,5-2,2%, wapń, potas, azotan potasu 3%), witaminy, kwasy organiczne (kwas jabłkowy, mlekowy, octowy), cholinę, kwasy tłuszczowe (9,1%), bornezytol (fitosterol), związki cyjanogenne (15 mg HCN/kg), tokoferole. Śluzy zbudowane są z arabinozy, glukozy i galaktozy.

Borago officinalis L., Swarzędz, czerwiec 2008 r.

Fructus Caricae – owoc melonowca jako źródło enzymu proteolitycznego

Proteazy, czyli enzymy proteolityczne (trawiące białka) występują u roślin i zwierząt. Odkąd poznano enzymy, ich budowę i funkcje, medycyna zawsze poszukiwała nowych źródeł tych substancji. Podawano je w przypadku niedoboru enzymów endogennych, czyli naturalnie występujących w organizmie człowieka. Doustne podawanie enzymów zapobiega niestrawności i poprawia stan chorego. Trawienie i przyswajanie składników odżywczych warunkuje życie każdego organizmu. Przemysł farmaceutyczny do dziś produkuje rozmaite organopreparaty (wyciągi z trzustki, preparaty żółci, wyciągi wątrobowe, żołądkowe), jak i poszczególne enzymy w czystej postaci.

Obecnie enzymy są również podawane w produkcji zwierzęcej. Zwierzęta hodowlane trzymane w sztucznych warunkach, całe życie w zamknięciu, intensywnie karmione paszami mocno skoncentrowanymi i bardzo monotonnymi – zawsze cierpią na niedobór enzymów. Niedostateczne wydzielanie enzymów u zwierząt, a równocześnie intensywne obciążanie przewodu pokarmowego sztucznie skomponowanymi paszami – prowadzi do braku apetytu, słabego wykorzystania paszy przy równoczesnym jej wysokim pobraniu (straty do rolnika), zaburzeń czynnościowych układu pokarmowego (zespół zaburzonego wchłaniania, niestrawność, biegunki), a w rezultacie do spadku przyrostu masy ciała, zwiększonych upadków, chorób. Dlatego do pasz dodawane są rozmaite enzymy wspomagające trawienie pasz. Enzymy paszowe są uzyskiwane z grzybów i bakterii.

Rośliny i grzyby również stanowią źródło enzymów, np. amylolitycznych, proteolitycznych. Są stosowane w przemyśle fermentacyjnym (np. piwowarskim), mleczarskim, cukierniczym i farmaceutycznym. Spośród enzymów trawiących białka, najbardziej znane są papaina (z papai) i bromelina (z ananasów) wykorzystywane w produkcji serów i do wyrobu leków oraz kosmetyków. Dużą rolę odegrały także amidazy, np. asparaginaza, arginaza i ureaza. Ureaza działa katalizująco na przekształcenie mocznika do węglanu amonowego.

Drzewo melonowe (papaja, melonowiec właściwy, jątrznica) – Carica papaya L. (rodzina papajowate – Caricaceae) wytwarza mleczny sok bogaty w enzymy. Sok mleczny pozyskuje się z liści i niedojrzałych owoców. Papaje występują w Ameryce Południowej. W handlu dostępne są ekstrakty standaryzowane na zawartość papainy. Dostępna jest także czysta papaina naniesiona na dekstrynę lub inny nośnik. W soku drzewa melonowego obok enzymu papainy znajduje się również chymopapaina (powoduje ścinanie białka). Papaina trawi białka pokarmowe oraz białka pasożytów przewodu pokarmowego, np. glisty (Ascaris lumbricoides). Jak wiadomo tkanki ochronne pasożytów są odporne na działanie naszych enzymów proteolitycznych, jednakże ulegają rozpadowi pod wpływem papainy, co zostało wykorzystane w lecznictwie. Papaina była też stosowana do oczyszczania (odbiałczania) tranu i preparatów witaminy B12. Papaina trawi żelatynę, keratynę, owalbuminę i in. Najlepiej działa w środowisku zasadowym, czyli w jelicie cienkim. Witamina C i kwas pruski (cyjanowodór) wzmagają aktywność papainy.

Preparaty papainowe oraz sok mleczny melonowca (zagęszczony, wysuszony) podaje się doustnie przy chorobach pasożytniczych przewodu pokarmowego (glisty, włosogłówka, owsiki), dyspepsji (niestrawności), niedoczynności żołądka, osłabieniu, chorobach skórnych. Zewnętrznie w leczeniu łuszczycy, owrzodzeń, keloidów, odleżyn, gnijących ran; ponadto do usuwania zrogowaciałego naskórka, do peelingu enzymatycznego, usuwania zaskórników, leczenia trądzików, cellulitis, wygładzania zmarszczek. Dodatek papainy do preparatów kosmetycznych i dermatologicznych ułatwia niektórym substancjom leczniczym i odżywczym wnikanie w głąb skóry (przez rozmiękczanie keratyny naskórkowej).

W medycynie sportowej preparaty papainowe pomagają w trawieniu i przyswajaniu odżywek białkowych.

Patrz także ficyna: https://rozanski.li/583/ficyna-ficin-i-ficus/

Trzcina zwyczajna – Phragmites australis = Arundo vulgaris = Phragmites communis jako lek i pokarm

Kłącze trzciny – Rhizoma Arundinis (dawniej korzeń – Radix Arundinis) pochodzące z krajowej trzciny pospolitej (niem. Schilf, franc. Roseau commun, ital. Cannucia di palude, retorom. Channa; ang. Common Reed) – Phragmites communis Trinius = Phragmites australis (Cavanilles) Steudel, z rodziny Poaceae. Dawna nazwa łacińska trzciny to Arundo vulgaris Lamarck = Arundo phragmites Linne (rodzina Gramineae – trawy). Trzcina to trawa jadalna i lecznicza. Świeże nadziemne pędy trzciny zawierają 0,24% cukrów redukujących i 1,62% sacharozy, a świeże kłącza 0,7% cukrów redukujących, 2% sacharozy, skrobię (ok. 20-30%), fruktany. W kłączach i w łodygach znajduje się kwas chlorogenowy, kawowy i chinowy. Kwasy te należą do fenolokwasów i działają ochronnie oraz odtruwająco na miąższ wątroby, żółciopędnie, immunostymulująco, przeciwzapalnie i przeciwmiażdżycowo. Obniżają poziom lipidów we krwi oraz hamują uwalnianie histaminy. Łagodzą objawy alergii.

Trzcina zwyczajna (pospolita) jest wymieniona jako środek leczniczy przez dra Fr. Oesterlena w 1861 r. – Radix Arundinis vulgaris (jako diureticum, czyli środek moczopędny).

Kłącze trzciny, podobnie jak łodygi można wysuszyć i parzyć lub nawet pogotować. Napar i odwar zawiera sporo fenolokwasów, skrobi, fruktanów i cukrów, ponadto kwas asparaginowy i jego amid. Wodny wyciąg stosować przy osłabieniu, kaszlu, nieżycie gardła, jako środek odtruwający i odżywczy.

Nasiona trzciny można użyć do gotowania kleików (podobnie jak z grysiku, gryki) odżywczych i leczniczych, doskonałych przy nieżycie przewodu pokarmowego, chorobie wrzodowej, zapaleniu ściany żołądka.

Bardzo młode, wczesnowiosenne pędy trzciny można gotować przez 20 minut w wodzie osolonej i spożywać jak szparagi.

Z kłaczy po wysuszeniu sporządzano dawniej pożywną mąkę (do kleików, zupek skrobiowych, przy chrypce, kaszlu, biegunce). Z kłączy rozdrobnionych, wysuszonych i uprażonych na patelni lub w piekarniku przygotowywano kawę o smaku karmelowym. Także mąka z kłączy trzciny nadaje się do karmelizowania i sporządzania leków ulepkowych, pigułek oraz odżywczych wywarów.

Odwar z kłączy lub łodyg trzciny jest bardzo wartościowym środkiem do pielęgnowania skóry. Cukry proste, aminokwasy, fenole, skrobia działają odżywczo, przeciwzapalnie, pojędrniająco i wygładzająco na skórę. Trzcina działa rozjaśniająco na cerę, podnosi poziom uwodnienia skóry. Maseczki z odwaru, z mąki trzcinowej nadają się do regenerowania i odświeżania cery zwiotczałej, zmęczonej, suchej i z przebarwieniami.

Kłącza można zbierać jesienią lub wiosną. Łodygi zbierane są od wiosny do jesieni (jeśli mają być suszone, mielone, wygotowane). Nasiona są zbierane jesienią. Organy do spożywania w stanie świeżym (łodygi, pędy) najlepsze są wiosną.

Trzcina zwyczajna, Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Liść i olejek eukaliptusa – Folium et Oleum Eucalypti

W sklepach polskich i zagranicznych można nabyć liście rozdrębu gałkowego (Eucalyptus Leaf, Eucalyptusblätter), czyli liście eukaliptusa – Eucalyptus globulus Labillardiere, z rodziny mirtowatych – Myrtaceae. Liść eukaliptusa – Folium Eucalypti jest w Farmakpei Europejskiej 5, podobnie jak olejek eukaliptusowy – Eucalypti aetheroleum (Eucalyptusöl). Leaf Eucalyptus jest zamieszczony w najnowszej British Pharmacopoeia z 2009 r, wg której surowiec powinien zawierać przynajmniej 2% olejku eterycznego (20 ml x kg-1), jeśli jest w całości, albo nie mniej niż 1,5% olejku eterycznego – w surowcu rozdrobnionym. Olejek eukaliptusowy obfituje w eukaliptol, czyli 1,8-cineol (60-80%). Wahania olejku w surowcu są znaczne: 1-3,5%, rzadko do 4%. Liść eukaliptusa zawiera również kwas chlorogenowy, kwas ferulowy, kwas kawowy, kwas p-kumaroilochinowy, flawonoidy (rutyna, kwercytryna, kwercetyna), kwasy trójterpenowe (ursolowy i jego pochodne), floroglucynoterpeny i ich pochodne (euglobal, eukalipton, makrokarpal), garbniki i polisacharydy. Liść eukaliptusa: popiół – max 6%.

Wyciągi z liści eukaliptusa, głównie alkoholowe wywierają wpływ antywirusowy, bakteriobójczy, bakteriostatyczny i pierwotniakobójczy. Hamują rozwój grzybów powierzchniowych i układowych. Zanim wprowadzono do lecznictwa antybiotyki i sulfonamidy, olejek eukaliptusowy i nalewki z liści eukaliptusa były używane do leczenia licznych infekcji skóry, przewodu pokarmowego i układu oddechowego, ponadto sprawdziły się na frontach wojennych – w leczeniu ran. Także w mojej praktyce eukaliptus nie zawodzi, a i najnowsze badania właściwości przeciwdrobnoustrojowych eukaliptusa wybitnie potwierdziły dawne doniesienia praktyczne z chirurgii i interny. Nalewki i olejek mają właściwości antyseptyczne i sekretolityczne (oczyszczają drogi oddechowe z zalegającej wydzieliny), rozszerzają drogi oddechowe, rozkurczają mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, wzmagają wydzielanie żółci i kwasu solnego żołądkowego. Pobudzają ogólnie, przyśpieszają oddech, wzmagają diurezę, rozgrzewają przy wcieraniu w skórę i zmniejszają odczuwanie bólu.

Preparaty z liści i olejku eukaliptusowego są polecane w leczeniu przeziębienia, grypy, anginy, zapalenia zatok, zapalenia oskrzeli, zaburzeń w wydzielaniu żółci, niedokwaśności soku żołądkowego, nieprzyjemnego zapachu z ust, infekcji grzybiczych i bakteryjnych układu oddechowego i pokarmowego. Olejek i nalewka eukaliptusowe zażyte na czczo silnie pobudzają wydzielanie żółci i mają właściwości przeciwpasożytnicze. Olejek wcierany w skórę jest pomocny przy przeziębieniu (stopy, plecy, klatka piersiowa), nerwobólach, bólach mięśni i stawów. Olejek zastosowany na skórę zabija pasożyty zewnętrzne (np. pchły, wszy, roztocze), grzyby i bakterie. Olejek można wcierać profilaktycznie w stopy w celu zapobiegania grzybicy. Także wcierane w skórę zmniejszają ryzyko zainfekowania skóry roztoczami.

Olejek eukaliptusowy przyśpiesza katabolizm (rozpad) i wydalanie innych leków równocześnie zażywanych, poprzez wzmaganie wentylacji płuc, pobudzanie krążenia, zwiększanie diurezy i aktywowanie enzymów wątrobowych, w tym mikrosomalnych.

Przedawkowany wywołuje zaburzenia sercowe, nudności, wymioty, podrażnienie nerek, czasem również biegunkę i nieprzyjemny ból brzucha.

W nowej Farmakopei Brytyjskiej jest oczywiście także olejek eukaliptusowy – Eucalyptus Oil. Olejek pochodzi z gatunku Eucalyptus globulus Labill., Eucalyptus polybractea R.T. Baker lub Eucalyptus smithii R.T. Baker. Ciężar właściwy: 0,906-0,927. Barwa: przezroczysty lub lekko żółty.

W handlu spotkałem również zielony olejek eukaliptusowy.

Prawidłowy profil chemiczny olejku eukaliptusowego wg British Pharmacopoeia 2009 jest następujący:

1,8-cyneol – minimum 70%

limonen – od śladowych ilości do 12%

alfa-pinen – od śladowych ilości do 9 %

beta-pinen – mniej niż 1,5%

alfa-felandren – mniej niż 1,5%

sabinen – mniej niż 0,3%

kamfora – mniej niż 0,1%

Preparaty i dawkowanie:
1. Napar z liści – Infusum Eucalypti: 1-2 łyżeczki liści zalać szklanką wrzącej wody lub mleka, można dodać miód lub sok malinowy, pić 2-3 szklanki takiego naparu dziennie. Parzyć pod przykryciem, aby olejek nie uciekał z parująca wodą i stosunkowo krótko, do 10-15 minut.

2. Nalewka – Tinctura Eucalypti 1:5 – 3 razy dziennie po 3- 5 ml

3. Olejek eukaliptusowy – Oleum Eucalypti: 5-6 kropli 3-4 razy dziennie.

4. Miód z eukaliptusem- Mel cum Olei Eucalypti: na każdą łyżkę miodu dać 5 kropli olejku lub 5 ml nalewki eukaliptusowej, wymieszać. Zażywać 3 razy dziennie po 1 łyżce, przy kaszlu i chrypce – częściej i w mniejszych dawkach.

Komisja E wydała dla Folium Eucalypti monografię nr 177 z 24 IX 1986 r. (sprostowanie nr 50 z 13 III 1990), a dla Eucalypti aetheroleum – monografię nr 177 z 24 IX 1986 (sprostowanie nr 50 z 13 III 1990 r.).
Zakres stosowania liści eukaliptusa: choroby przeziębieniowe dróg oddechowych. Wzmaga wydzielanie, wykrztuśne i słabo rozkurczowe.Przeciwwskazania: stany zapalne przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, ciężkie choroby wątroby. Komisja E również zwróciła uwagę na to, że eukaliptus przyśpiesza rozkład leków w wątrobie. Średnia dawka dobowa liści: 3-9 g.
W przypadku olejku eterycznego w zakresach stosowania wymieniła choroby przeziębieniowe dróg oddechowych, a przy zewnętrznym stosowaniu: dolegliwości reumatyczne. Przeciwwskazania – podobnie jak liście eukaliptusa. Nie należy stosować olejku u niemowląt i małych dzieci w obrębie twarzy. Komisja E ostrzega, ze po zastosowaniu przetworów eukaliptusowych: rzadko mogą wystąpić mdłości, wymioty, biegunka. Dawkowanie: wewnętrznie dobowo 0,3-0,6 g olejku. Zewnętrznie 5-20% roztwory w maściach i olejach; 5-10% przetwory wodno-etanolowe. Olejek: kilka kropli do wcierania. Po podaniu doustnym wzmaga wydzielanie, działa wykrztuśnie, słabo rozkurczająco; miejscowo wywołuje słabe przekrwienie.

W Pharmacopoea Helvetica VI jest olejek eukaliptusowy (Eucalyptusöl, Essence d’eucalyptus, Essenza di eucalyptio). Powinien zawierać przynajmniej 75% eukaliptolu C10H18O o m.cz. 154,3. Ciężar właściwy przy 20 stopniach C 0,905-0,930. 1 g olejku to ok. 53 krople.

W Pharmacopoea Polonica VI jest olejek eukaliptusowy – Eucalypti Aetheroleum uzyskiwany przez destylację z parą wodną świeżych liści i ulistnionych gałązek Eucalyptus globulus. Olejek jest rektyfikowany i powinien zawierać nie mniej niż 70% 1,8-cyneolu (eukaliptolu) C10H18O, o m.cz. 154,25. Bezbarwna lub żółtawa ciecz, niekiedy zabarwiona zielonawo, o swoistym zapachu. Gęstość przy 20 stopniach C 0,905 g/ml do 0,930 g/ml. Zastosowanie: pobudzające wydzielanie śluzu; do inhalacji; zewnętrznie rozgrzewające. Dawki jednorazowe doustne w preparatach 0,05-0,1 g, dobowe 0,15-0,3. Do inhalacji 3-6 kropli. Zewnętrznie: 5-10%.

Liście eukaliptusa dobrze smakują z miętą, lemonką, trawką cytrynową, listkami lemonki, szałwią, hyzopem, cząbrem, tymiankiem, majerankiem. Nadaje się do przyprawiania niektórych potraw, np. mocnych rosołów, dziczyzny, baraniny. Yerba mate wymieszana z eukaliptusem zyskuje ciekawy smak i zapach.

Wyprawa po zioła

Jest jesień więc coraz mniej jest kwitnących ziół, jednakże gdy opadną liście nadejdzie sezon na zbiór kory, korzeni, cebul i kłączy, ponadto gałązek niektórych drzew.

Nawłoć – Solidago została opisana już wielokrotnie na moich stronach. Cały czas trwa sezon na zbiór nawłoci późnej – Solidago gigantea Ait = Solidago serotina (niem. Riesengoldrute, szwajc. Spätblühende Goldrute, retorom. Saldagen gigant, franc. Solidage geant, ital. Verga d oro maggiore), bowiem nawłoć kanadyjska – Solidago canadensis L. i nawłoć pospolita Solidago virga-urea L. już przekwitły, no czasem widuje jeszcze dokwitająca nawłoć kanadyjską. Trzeba uzbroić się w sekator i ścinać nawłoć, po czym suszyć w ciemnym miejscu, w przewiewie. Napar z nawłoci to dobry środek moczopędny, przeciwkamiczy, oczyszczający nerki, odtruwający i czyszczący krew zarazem. Jak najbardziej polecam osobom mającym tendencje do kamicy moczowej i zakażeń układu moczowo-płciowego, ponadto przy przeroście gruczołu krokowego. Nawłoć jest bezpieczna, można pić kilka szklanek dziennie naparu (1 łyżka na szklankę wrzątku). Warto domieszać do yerba mate i herbaty zielonej, parzyć w ekspresie przelewowym i pić jako środek moczopędny i czyszczący krew.

Solidago gigantea – nawłoć późna, Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Tutaj zbieram kwitnące pędy nawłoci; Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Owocuje trzmielina – Euonymus = Evonymus, wielokrotnie już przeze mnie wspominana, z której sporządzam wina (doskonałe wytrawne) i syropy. Syropy trzemielinowe należą do środków wzmacniających serce, moczopędnych i silnie żółciopędnych, zapobiegających atonii jelit, lekko rozwalniających w większych dawkach. Trzmielina zastępuje kruszynę i szakłak, przy czym nie powoduje bolesnych dolegliwości przy przeczyszczeniu.

Euonymus – trzmielina, Swarzędz, wrzesień 2009 r. Surowiec bogaty w alkaloidy seskwiterpenowe

Sparganium – jeżogłówka – (rodzina Sparganiaceae – jeżogłówkowate), Swarzędz, wrzesień 2009 r. Ziele zawiera flawonoidy.

W strumyczkach swarzędzkich znalazłem Sparganium, czyli jeżogłówkę, której ziele wraz z kolczastymi owocami jest źródłem flawonoidów, zapewniam, że znacznie lepszym niż reklamowany Rutinoscorbin. Kwercetyna, rutyna i mirycetyna (glikozydy flawonoidowe) jeżogłówki są przyswajalne i działają wzmacniająco na ściany naczyń krwionośnych i przeciwzapalnie. Owoce jeżogłówki są bogate w lipidy, skrobię i białka (6%). Ziele jeżogłówki – Herba Sparganii zasobne w żółciopędne kwasy fenolowe: ferulowy, synapinowy, chlorogenowy i kawowy, ponadto w kwas p-kumarowy. Kwasy te działają ochronnie na miąższ wątroby, żółciopędnie i przeciwbakteryjnie. Napar z ziela jeżogłówki można śmiało stosować w leczeniu chorób wątroby i pęcherzyka żółciowego, ponadto przy chorobie wieńcowej, plamicach naczyniowych i niewydolności krążenia.

Kwitnie słonecznik bulwiasty – Helianthus tuberosus L., którego bulwy zawierają inulinę (prebiotyk).

Słonecznik bulwiasty – Helianthus tuberosus L., Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Lnica pospolita – Linaria vulgaris Miller to roślina, którą analizowałem pod kątem chemicznym w latach 90 i której poświęciłem sporo publikacji drukowanych. Zawiera glikozydy cyjanogenne, irydoidy, alkaloidy, flawonoidy, śluzy i wywiera wyraźny wpływ żółciopędny, wykrztuśny, moczopędny oraz lekko rozwalniający. Ziele lnicy – Herba Linariae sprawdza się w leczeniu przewlekłych zaparć, nieżytów układu oddechowego i zastojów żółci, ponadto skuteczna w zapobieganiu cofaniu żółci do żołądka (refluks). Napar z łyżki ziela na szklankę wrzątku przyjmować po 1/2 szklanki 3-4 razy dziennie, przez 1 miesiąc, potem 2 razy dziennie po 1/2 szklanki.

Linaria vulgaris Mill. – lnica; Swarzędz, wrzesień 2009.

Owocuje kalina koralowa – Viburnum opulus L. Kwiaty i owoce kaliny zbieram bard
zo systematycznie. Z kwiatów można przygotować intrakt o podobnych właściwościach jak intrakt z kwiatów głogu. Owoce dobre na wino, soki, syropy i do suszenia. Poprawiają krążenie wieńcowe, znoszą nerwice wegetatywne, wzmacniają mięsień sercowy, zwiększają odporność na choroby, wspomagają czynności wątroby, o czym wielokrotnie pisałem. Obniżają podniesione ciśnienie tętnicze krwi. Owoce wymagają obróbki termicznej, podobnie jak owoc trzmieliny. Pachną nieco kwasem masłowym. Po przemrożeniu nie są tak gorzkie jak te świeżo przerobione. Soki i syropy z trzmieliny, bzu czarnego, czeremchy, kaliny polecam stabilizować krystalicznym kwasem cytrynowym lub askorbinowym. Utrwala on barwę i zapobiega utlenieniu wielu cennych związków.

Kalina koralowa – Viburnum opulus L.; Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Owoce kruszyny (Fructus Frangulae) – Frangula alnus Miller = Rhamnus frangula Linne z rodziny Rhamnaceae, podobnie jak kora zawierają antranoidy – glukofrangulinę, franglinę A i B i glikozydy frangloemodynowe, ponadto alkaloidy peptydowe, garbniki, pektyny. Działają słabiej przeczyszczająco niż kora kruszyny – Cortex Frangulae. Wino z owoców (kieliszek), sok, syrop, odwar z owoców działają przeczyszczająco i silnie żółciopędnie. Syrop z owoców można podawać osobom starszym i dzieciom, podobnie zresztą jak syrop z owoców szakłaku pospolitego – Rhamnus cathartica Linne (liście brzegiem drobno karbowano-piłkowane).

Kruszyna – Rhamnus frangula L., Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Kwitnie również nostrzyk biały – Melilotus albus Desroussaux, który podobnie jak nostrzyk żółty – Melilotus officinalis (Linne) Lamarck ma właściwości przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, moczopędne i żółciopędne. Rozkurcza mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Pomocny w zapaleniu żył, tendencjach do żylnych zastojów krwi i limfy, w zaburzeniach wydzielania żółci, przy obrzękach kończyn, wreszcie do okładów na urazy i zmęczone oraz opuchnięte, zapalnie zmienione oczy.

Nostrzyk biały – Melilotus albus Desr.; Swarzędz, wrzesień 2009 r.

Żołędzie z Quercus robur L. (dąb szypułkowy) lub Quercus petraea (Matt) Lieblein (dąb bezszypułkowy) po zebraniu rozłożyć na blasze, potem włożyć do piekarnika i przyrumienić. Po ostudzeniu zmielić przez maszynkę do mięsa z dużym sitkiem, jeszcze raz rozłożyć na blachę u uprażyć w piekarniku na brązowy kolor lub ciemniejszy, zależnie od upodobań smakowych. Przechowywać w puszkach szczelnie zamknięte. Kawa działa odżywczo, moczopędnie, odtruwająco (wiąże wiele ksenobiotyków). Leczy nieżyt przewodu pokarmowego, znosi wzdęcia. Można ją pić z dodatkiem mleka lub śmietanki, albo na samej wodzie. Lepsza jest kawa sporządzona nie przez naparzanie, lecz zagotowanie.

Żołędzie – Semen Quercus (Querci).

Lemna – rzęsa w ziołolecznictwie

Rodzaj rzęsa (niem. Wasserlinse, franc. Lentille d’eau, ital. Lenticchia d’acqua) – Lemna zaliczany jest do rodziny rzęsowatych – Lemnaceae.

Rzęsa, wrzesień 2009, Swarzędz

W rzęsach stwierdzono obecność apiogalakturonianów (apiogalakturonan) wzmagających fagocytozę (zwiększenie aktywności układu immunologicznego).

Rzęsa (Herba Lemnae) zawiera śluzy, pektyny, skwalen (squalen), fitosterole, diterpeny, fitole, cukry (apioza, ksyloza, amyloza), ligniny, kwas syringowy, kwas kawowy, kwas ferulowy, kwasy tłuszczowe, sporo manganu.

Podobne składniki posiada bardzo podobna do rzęsy – spirodela wielokorzeniowa – Spirodela polyrrhiza (L.) Schleiden.

W Polsce występuje rzęsa trójrowkowa – Lemna trisulca L., rzęsa garbata – Lemna gibba L. i rzęsa drobna – Lemna minor L. Rzęsę można zbierać cały rok, przy czym na zimę gromadzi więcej składników zapasowych. Można ją pozyskiwać tylko z wód czystych. Unosi się na powierzchni wody, więc łatwo styka się z zanieczyszczeniami ropopochodnymi i innymi lżejszymi od wody, hydrofobowymi związkami. Zebraną rzęsę starannie wypłukać w bieżącej wodzie. Można ją suszyć, zamrozić lub spożywać na surowo, po 1 łyżeczce 3 razy dziennie przez co najmniej 21 dni.

Działanie: czyszczące krew, mobilizujące układ odpornościowy, przeciwreumatyczne, przeciwartretyczne, przeciwzapalne, odżywcze, obniżające poziom cholesterolu we krwi, osłaniające i powlekające błony śluzowe, przeciwkaszlowe.

Wskazania: przewlekłe choroby skórne na tle zaburzeń przemiany materii, miażdżyca, kuracje odtruwające i wzmacniające, odżywcze, spadek odporności na infekcje, choroby reumatyczne, stany zapalne układu oddechowego, nieżyt jamy nosowo-gardłowej, chrypka, suchy kaszel, podrażnienie gardła.

Przetwory. Najbardziej wartościowe są:
1. Świeże ziele rzęsy, spożywane 3 razy dziennie po 1 łyżeczce, przez 21-30 dni, powtarzać co kwartał. Można mieszać z miodem.

2. Sałatki zawierające świeżą rzęsę (jest smaczna), najlepiej z oliwką i serami, ponadto wymieszane z twarożkiem.

3. Sucha rzęsa: 1 płaska łyżeczka z miodem 2-3 razy dziennie, przez 21-30 dni, co kwartał.

4. Macerat ze świeżej lub suszonej rzęsy: 1-2 łyżeczki rzęsy zalać ciepłą wodą przegotowaną na 6 godzin, wypić całość, bez cedzenia, można z miodem.

5. Do pielęgnowania skóry, do maseczek odżywczych, pojędrniających, odświeżających, przeciwzapalnych, przy wypryskach, trądziku, zapaleniu łojotokowym, skórze zmęczonej i zwiotczałej, suchej (odwodnionej). Rzęsę świeżą lub mrożoną ucierać z oliwką lub kleikiem lnianym w moździerzu, nakładać na twarz w formie papki na 1-2 godziny, po czym zmywać naparem nagietkowym lub mydlnicowym. Na opuchniętą twarz, zmęczoną, zwiotczałą, z rozszerzonymi porami stosować zamrożoną, świeżo roztartą rzęsę. Dostarcza skórze proteiny, skwalen, kwasy tłuszczowe, łatwo przyswajalne cukry, witaminy, sole i polifenole. Fitosterole dodatkowo blokują receptory androgenowe w skórze, co jest wskazane przy trądzikach, szczególnie androgennym i sterydowym.

6. Napar ze świeżej lub suszonej rzęsy pić w ilości kilku filiżanek dziennie przy infekcjach i stanach zapalnych dróg oddechowych (1 łyżeczka suszonej rzęsy na filiżankę wrzątku).

7. Papka ze świeżej rzęsy leczy trudno gojące się rany i różnego pochodzenia wypryski, np. na tle zaburzeń troficznych (także u małych dzieci). Polecam spróbować.

8. W szwajcarskim i niemieckim ziołolecznictwie ludowym stosuje się czasem wyciągi alkoholowe z rzęsy; ja jednak ich nie używałem i nie próbowałem sporządzić.

Rhizoma Zedoariae – kłącze ostryżu cytwarowego

Rhizoma Zedoariae jest objęty przez Farmakopeę Polską II, Pharmacopoea Germanica III z 1890 r (Zitwerwurzel), Pharmacopoea Helvetica z 1907 r. (Zitwer, Zedoaire) i Pharmacopoea Borussica VII z 1862 r. (Zittwerwurzel). Kłącze pozyskiwane z ostryżu cytwarowego, czyli plamistego – Curcuma zedoaria Roscoe, z rodziny Zingiberaceae. Pochodzi z Indii, Cejlonu, Madagaskaru i Malezji. Jest spokrewniona z kurkumą.

Kłącze ostryżu cytwarowego jest zasobne w olejek eteryczny – do 1,9% bogaty w seskwiterpeny (zingiberen), cyneol (do 9,6%), kamforę prawoskrętną (do 4,2%), śluzy, żywice. Popiołu nie więcej niż 7%. Kłącze pachnie kamforą, smak ma korzenny, gorzki.

Alkoholowe wyciągi z surowca działają wiatropędnie, pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych i rozkurczowo. Stosowany w leczeniu zaburzeń trawiennych, w postaci nalewki 1:5, 3 razy dziennie po 25-30 kropli. Jest rośliną przyprawową do mięsa, nalewek, ciast i sałatek. W Anglii surowiec znany pod nazwą rhizome zedoary.

Za granicą jest dostępne kłącze, ponadto suplementy zawierające sproszkowany surowiec oraz wyciągi z ostryżu cytwarowego.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie