Medycyna dawna i współczesna

Zincum sulfuricum – siarczan cynku w dawnej medycynie

Siarczan cynkowy 7-wodny, Zincum sulfuricum – Zinc Sulfate Heptahydrate, ZnSO4x7H2O to bezbarwne lub białe kryształy o ściągającym metalicznym smaku. Rozpuszcza się w wodzie (0,7 części) i glicerynie (3,5 cz.).

Działanie zewnętrzne na skórę i błony śluzowe: ściągające, antyseptyczne, hamujące wydzielanie śluzu, śliny, potu i łoju. Hamuje rozwój grzybów i bakterii.
Zastosowanie: dawniej do przepłukiwania pochwy i płukania pęcherza moczowego przy stanach zapalnych, w roztworach 1%. Do oczu w formie kropli 0,25%, rzadziej 0,5% przy infekcjach, zmianach ropnych, nadmiernym łzawieniu, stanach zapalnych, nużycy (Demodecosis). Zwalcza również nużeńca na skórze (2% roztwory do przemywania skóry).

W stężonych (nasyconych roztworach) działa przyżegająco.

Roztwory, maści, żele 1-2% przyśpieszają gojenie ran, odleżyn, mokrych wyprysków, pokrzywki, owrzodzeń, oparzeń, odparzeń, potówek. Czasem łagodzą zmiany łuszczycowe. Korzystne działają przy trądzikach i łojotoku. Obkurczają pory.

Płukanki w roztworze 0,5% wzmacniają włosy, hamują rozwój grzybów i bakterii na skórze owłosionej, usuwają łojotok i łupież tłusty.

Krople do oczu: 0,05-0,2g/30 g wody destylowanej jałowej.

Maść do oczu 0,1 g/ 10 g wazeliny białej.

Woda do płukania oczu: 0,5 g/ 150 g wody destylowanej.

Dawniej roztwory siarczanu cynku używano do szprycowania narządów płciowych przy chorobach wenerycznych.

Działanie i zastosowanie wewnętrzne: źródło przyswajalnego cynku, składnik leków i suplementów cynkowych doustnych dla ludzi i zwierząt. Polecany w trudno gojących się ranach, łysieniu, łojotokowych i bakteryjnych chorobach skóry. Przy niedoborach cynku. W chorobach alergicznych. Jako środek podnoszący odporność organizmu.

Sposób użycia: w handlu są dostępne gotowe preparaty cynku. Ponadto samodzielnie sporządzone (recepturowe) w formie pigułek, kapsułek, proszków doustnych (np. zmieszane z cukrem, skrobią, sproszkowaną lukrecją lub po rozpuszczeniu w szklance wody mineralnej, z miodem). Dawka 200 mg 1-2 razy dziennie. W razie nudności dawkę zmniejszyć.

W większych dawkach działa wymiotnie i było stosowane jako emeticum.

Nie spożywać wraz z produktami mlecznymi, bowiem mleko upośledza przyswajanie cynku.

Karczoch – Artichoke – Cynara scolymus L. nowe spojrzenie na składniki i aktywność

Wielokrotnie już opisywałem preparaty karczochowe. Rodzaj Cynara obejmuje 10 gatunków. Pochodzi z rejonu śródziemnomorskiego. Są to byliny. W Polsce są dostępne nasiona, czasem sadzonki karczochów, które można uprawiać na stanowiskach słonecznych i ciepłych, w żyznej ziemi.

Karczoch hiszpański – Cynara cardunculus i karczoch zwyczajny – Cynara scolymus mają największe znaczenie. Z liści i pąków obu karczochów przygotowuje się ekstrakty płynne, gęste i suche do celów spożywczych i leczniczych. Pąki kwiatowe są spożywane po ugotowaniu, ponadto kiszone, marynowane w occie, w mieszaninie oleju lub oliwki z octem, w przyprawowych zalewach, wreszcie pasteryzowane w zalewach w słojach po uprzednim ugotowaniu. Karczoch hiszpański dostarcza mięsiste i szerokie ogonki liściowe, które po ugotowaniu są smaczne i lecznicze. Karczoch zwyczajny jest źródłem pąków (główki). Oba gatunki dostarczają liście do celów leczniczych. Gotowe do spożycia karczochy (w słojach, puszkach) są dostępne w sklepach spożywczych w naszym kraju oraz za granicą, np. Włochy, Grecja, kraje dawnej Jugosławii, Hiszpania, Francja, Szwajcaria, Belgia.

W Farmakopei Europejskiej 5.5 jest liść karczocha zwyczajnego (niem. Artischockenblätter) – Cynarae scolymi Folium, pochodzący z gatunku Cynara scolymus Linne, z rodziny Asteraceae. Karczoch zwyczajny jest dużą i ładną rośliną, dorastająca do 2 m wys., o pięknych kwiatach błękitnych lub fioletowych. Ekstrakty z karczocha są w smaku słono-gorzkie.

Do aktywnych związków karczocha należą:
1. Kwasy kawoilochinowe 2,4-6%: kwas chlorogenowy, czyli 5-O-kawoilochinowy (Ph.Eur. wymaga go przynajmniej 0,8%), kwas 1,5-O-dwukawoilochinowy (genuina = genuin), kwas 1,3-dwukawoilochinowy, czyli cynaryna (cynarin); kwas (-)-chinowy, kwas 1-O-kawoilochinowy, kwas kryptochlorogenowy, kwas neochlorogenowy (=3-O-kawoilochinowy), kwas 3,5-O-dikawoilochinowy
2. Seskwiterpeny – ok. 5%, głównie cynaropikryna, dehydrocynaropikryna, agueryna B, grosheimina.
3. Glikozydy seskwiterpenowe, głównie cynaraskolozydy A-C.
4. Flawonoidy 0,35-0,75%, przede wszystkim luteolin-7-O-rutinozyd (rutynozyd luteoliny) – skolimozyd (scolymosid); luteolin-7-glukozyd (glukozyd luteoliny) – cynarozyd (cynarosid); luteolin-7-O-rutinosyl-4`-O-glucosid (cynarotriozyd).

Wyciągi gęste i suche standaryzowane na zawartość składników czynnych są składnikiem tabletek, kapsułek elastycznych i twardych, polecanych przy zaburzeniach trawienia, wydzielania żółci, przy kamicy żółciowej, jako środki hepatoprotekcyjne, pobudzające przemianę materii. Niektóre suplementy zawierają niskiej jakości ekstrakt z karczocha, dlatego trzeba być uważnym przy wyborze preparatu. Najlepiej preferować preparaty mające rejestrację lub o statusie leku. Z polskich preparatów polecam w szczególności Cynarex – tabl. produkowany przez Herbapol Wrocław (1 tabletka zawiera 250 mg ekstraktu suchego z ziela karczocha 4:1 na etanolu 50%; w kartoniku jest 30 tabletek) oraz Sylicynar – tabl. powl. produkowany przez Herbapol Poznań (1 tabletka zawiera suchy wyciąg z ziela karczocha 140 mg oraz dodatkowo 20 mg koncentratu sylimarynowego z ostropestu; w opakowaniu jest 60 tabletek).

Wyciągi z karczocha stabilizują strukturę błon komórkowych, chroniąc komórki przed uszkodzeniem i martwicą. Hamują oksydację LDL, powstrzymują odkładanie płytek miażdżycowych w naczyniach krwionośnych, chroniąc przed rozwojem i postępem miażdżycy. Karczoch działa ochronnie na naczynia krwionośne. Wyciągi karczochowe obniżają poziom triglicerydów i cholesterolu we krwi. Hamują biosyntezę cholesterolu. Zapobiegają stłuszczeniu wątroby, serca, nerek i mięśni szkieletowych, wywierając wpływ lipotropowy. Obniżają poziom cukru we krwi. Stymulują wydzielanie soków trawiennych, zapobiegają atonii jelit, regulują wypróżnienia. Działają wyraźnie spazmolitycznie na mięśnie gładkie układu pokarmowego, żółciotwórczo i żółciopędnie. Stymulują procesy odtruwania organizmu i eliminacji szkodliwych i zbędnych metabolitów. Pobudzają przemianę materii. Przeciwdziałają dyspepsji. Korzystnie wpływają na stan zdrowotny skóry i włosów.

Karczoch polecam przy dyskinezach dróg żółciowych, kamicy żółciowej, niewydolności wątroby, przy stwierdzeniu marskości i stłuszczenia wątroby. Ponadto przy zaparciach, zaburzeniach trawiennych, wzdęciach, przy narażeniu na czynniki uszkadzające wątrobę. Wreszcie zażywać przy hiperlipidemii, hipercholesterolemii i hiperglikemii. Proponuję również spróbować karczoch w leczeniu przewlekłych chorób skóry, na tle zaburzeń metabolicznych.

Preparaty karczochowe zażywać regularnie i przez wiele miesięcy, wtedy przyniosą oczekiwane efekty. Wspomaga leczenie trądzików i łuszczycy. Czasem spostrzegałem wpływ na łagodzenie objawów alergicznych (np. wyprysków na skórze), szczególnie pochodzenia pokarmowego.

Karczoch wykazuje synergizm (współdziałanie spotęgowane) z kurkumą (preparat Solaren lub samodzielnie sporządzone), sylimaryną, mniszkiem, rzepikiem, dziurawcem, boldyną (np. Boldaloin) i z kocankami. W przypadku chorób wątroby i pęcherzyka żółciowego, przy cofaniu się żółci do żołądka po usunięciu pęcherzyka można zażywać Cholesol – płyn + preparaty z karczocha.

W przypadku chorób alergicznych karczoch łączyć z preparatami krwawnika lub rumianku.

U sportowców karczoch wzmaga odtruwanie wątroby, przyśpiesza eliminowanie zakwasów, podnosi tolerancję przewodu pokarmowego na skoncentrowane odżywki wysokobiałkowe i aminokwasowe, podnosi również zdolność trawienia i przyswajania składników aminokwasowych i peptydowych.

Verbascum – dziewanna w kosmetyce, cz. II

Wcześniej opisałem już składniki i działanie dziewanny. Jest to surowiec cenny w kosmetologii. Właściwości przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne i osłaniające oraz gojące mogą być wykorzystane w kosmetyce. Nalewka z kwiatów dziewanny (na alkoholu 20-30% lub winie wytrawnym białym; 1 część surowca świeżego lub suchego na 3 części rozpuszczalnika), jak i napar z nich sporządzony hamuje nadmierne wydzielanie łoju, dobrze oczyszcza pory, pobudza krążenie krwi w skórze, wzmaga ziarninowanie i naskórnikowanie. Śluzy działają osłaniająco, nawilżająco i łagodząco.

Verbascum nigrum L. – dziewanna pospolita, Mszana (Beskid Niski), sierpień 2008 r.

W handlu jest dostępny również olejek z dziewanny o działaniu silnie antyseptycznym, rozgrzewającym, odkażającym i wykrztuśnym. Wcierany w skórę pobudza ukrwienie skóry i przemianę materii skórną, łagodzi ból i świąd. Zarówno napar, nalewka jak i olejek z dziewanny przyśpieszają eliminację szkodliwych i zbędnych metabolitów ze skóry.

Dziewanna drobnokwiatowa – Verbascum thapsus L., Swarzędz, czerwiec 2008 r.

Napar, nalewka i szampony z dodatkiem nalewki lub ekstraktów dziewannowych wzmacniają cebulki włosowe i likwidują łupież.

Dziewanna – Verbascum w praktycznej fitoterapii

Kwiat dziewanny – Flos Verbasci jest w Farmakopei Europejskiej 5 (niem. Wollblumen). Surowiec jest pozyskiwany z gatunku Verbascum thapsus L. (niem. kleinblütige Königskerze), Verbascum densiflorum Bertol. (V. thapsiforme Schrader; niem. Großblumige Königskerze) i Verbascum phlomoides L. (niem. gemeine Königskerze). Dziewanny zostały zaklasyfikowane do rodziny trędownikowatych – Scrophulariaceae.

W Polsce występuje dziko m.in.: dziewanna drobnokwiatowa – Verbascum thapsus L., dziewanna kutnerowata – Verbascum phlomoides L., dziewanna pospolita (czarna) – Verbascum nigrum L. i dziewanna wielkokwiatowa – Verbascum thapsiforme Schrad. Czasem są uprawiane.

Składniki aktywne kwiatu dziewanny:
1. Glikozydy irydoidowe 0,13-0,56%, aukubina, 6-O-ksylopiranozyloaukubina, 6-O-ksylopiranozylokatalpol, katalpol, speciozyd, flomoidozyd.
2. Glikozydy fenyloetanoidowe: werbaskozyd, arenariozyd, forsytozyd B, leukosceptozyd.
3. Polisacharydy i oligosacharydy, arabinogalaktany, ksyloglukany.
4. Saponiny trójterpenowe, pochodne kwasu oleanolowego (epoksyoleanolany). Do saponin dziewanny należą: werbaskosaponina, werbaskosaponina B, werbaskosaponina C, werbaskosaponina D, budlejasaponina IV, deramnozylowerbaskosaponina
5. Flawonoidy 0,5-0,4%: apigenina, luteolina i ich glikozydy, tamarixetin-7-O-glukozyd, tamarixetin-7-O-rutynozyd.
6. Kwasy fenolowe: kwas kawowy, ferulowy, protokatechowy.
7. Sterole (beta-sitosterol, stigmasterol), digiprolakton.

Śluzy – 3-5%; wskaźnik pęcznienia nie mniejszy niż 9. Cukier inwertowany – 11%. Saponozydy triterpenowe – 0,007%. Hesperydyna – 1,5-4%.

Kwiaty zawierają olejek eteryczny i karotenoidy.

Werbaskosaponina B jest identyczna z buddlejasaponiną I. Werbaskosaponina z Verbascum thapsiforme jest identyczna mimengozydem A (=ilwensisaponiną A). Werbaskosaponina A jest identyczna z ilwensisaponiną C.

Działanie: wykrztuśne, pobudzające czynności sekrecyjne nabłonka dróg oddechowych, antybakteryjne, przeciwwirusowe (wirusostatyczne).

Wskazania: nieżyt układu oddechowego, suchy kaszel, karat nosa, przeziębienie, grypa, angina, chrypka.

Kwiaty dziewanny były ujęte przez Farmakopeę Polską I z 1817 r. (Flores Verbasci z Verbascum thapsus). Farmakopea Polska VI z 2002 r. nie uwzględniła kwiatu dziewanny. Flores Verbasci (z Verbascum thapsus et V. thapsiforme Schrad.) figurują w Farmakopei Pruskiej z 1846 r. oraz Farmakopei Germańskiej z 1890 r.

Flos Verbasci jest w Farmakopei Szwajcarskiej VI = Ph. Helvetica Sexta (Verbascum phlomoides L. i Verbascum thapsiforme Schrad.). Zgodnie z Pharm. Helvetica wskaźnik hemolityczności kwiatu dziewanny powinien wynosić przynajmniej 1. Popiołu nie więcej niż 6%. Dawka jednorazowa 2 g w naparze. Wchodzi w skład szwajcarskich ziółek na kaszel – Species pectorales:

Rp. Species pectorales wg Ph. Helv. VI
Flos cyani 5 g
Flos farfarae 10 g
Flos helichrysi 5 g
Flos malvae 10 g
Flos verbasci 15 g
Fructus anisi 15 g
Herba serpylli 10 g
Radix althaeae 10 g
Radix liquiritiae 10 g
Radix senegae 10 g

2 g mieszanki zaparzyć w filiżance. Wypić. Stosować kilka razy dziennie. Przy kaszlu.

Farmakopea Polska III obejmowała kwiat dziewanny – Flos Verbasci, syn. Corolla Verbasci. Surowcem wg FP III była korona wraz z pręcikami z gatunki dziewanny wielkokwiatowej (V. thapsiforme) lub kutnerowatej (V. phlomoides). Popiołu nie więcej niż 6%. Wilgoci nie więcej niż 10%.

Napar z kwiatów dziewanny jest bezpieczny dla dzieci. Infusum Flor. Verbasci 10% zalecano dawniej w medycynie oficjalnej w ilości 1-2 szklanek dziennie, małymi porcjami. Lepiej działa z miodem i sokiem malinowym.

W XVIII i XIX wieku kwiat dziewanny uważano za środek roztwarzający gęste śluzy w narządach, lekko przeciwgorączkowy i osłaniający, pomagający przy kaszlu. Dziewanna była stosowana przy zaflegmieniu oskrzeli. Polecano dziewannę przy astmie, cierpieniach wątrobowych i śledziony, dla pobudzenia miesiączkowania i przy gorączkowych chorobach zapalnych. Mocnym naparem z dziewanny płukano jamę ustną i gardło przy stanach zapalnych. Pogniecione świeże liście przykładano na trudno gojące się rany. Korzenie dziewanny po rozdrobnieniu i wymieszaniu z mąką stosowano jako paszę tuczącą dla drobiu.

W weterynarii napar i chłodne wyciągi z kwiatu dziewanny stosowano jako protectivum (środek ochronny, osłaniający) przy nieżycie żołądka i jelit oraz podrażnieniu górnych odcinków dróg oddechowych.

Świeży kwiat dziewanny roztarty z oliwą lub lepiej olejem lnianym i tranem doskonale leczy wypryski na skórze oraz stłuczenia, sińce krwiaki (po kontuzjach, urazach) – jako okłady, kataplazmy.

Kwiat do nabycia w sklepach zielarskich, ponadto z własnej uprawy. Suszyć w ciemnym miejscu, najlepiej w szopie lub na strychu. Przechowywać w słojach.

Jemioła – Viscum jako lek w dawnych czasach, cz. IV

Hippokrates (ok. 460-370 r. p.n.e.) polecał jemiołę w chorobach śledziony. św. Hildegarda (1098-1179) opisała jemiołę jako lek przeciwko padaczce i chorobom wątroby. Paracelsus (1493-1541) uważał jemiołę za cenny środek w terapii padaczki. Lonicerus (1528-1586) i Matthiolus (1501-1577) stosowali jemiołę w leczeniu gorączki, dla poprawienia przebiegu porodu, ponadto przy padaczce, jako środek spowalniający przepływ krwi (uspokajający na krążenie) i przeciwrobaczy. Hecker w pracy z 1814 r. zwrócił uwagę, że jemioła ma różna moc i zakres leczenia, zależnie od gatunku drzewa, jaki zasiedla. Haller (1708-1777) uważał ziele jemioły za środek poprawiający trawienie, natomiast jagody jemiołowe za środek przeczyszczający. Hardy (połowa XIX wieku) używał jemiołę przy neuralgiach twarzy (maść z jagód na wosku, do okładów, jako plaster). Bohn (początek XX wieku) zalecał jemiołę jako środek obniżający ciśnienie krwi i hamujący krwotoki maciczne, w tym po porodzie. Hertwig (początek XX wieku) zalecał jemiołę w leczeniu migreny. W medycynie ludowej stosowano jemiołę jako środek przeciwkrwotoczny i w leczeniu raka. Stało się to podstawą do opracowania preparatu do injekcji – Iscador’u, polecanego w terapii chorób nowotworowych. W medycynie ludowej jemiołę używano w leczeniu epilepsji, stanów histerii, astmy, nadmiernych krwawień miesiączkowych, do hamowania krwotoków oraz obniżania ciśnienia krwi. Białe owoce jemioły (z lepką , ciągnącą się zawartością) były używane jako środek przeciwpasożytniczy (doustnie). Gaulthier w 1907 r. opublikował pracę, w której przedstawił wyniki badań, w których wykazał hipotensyjny wpływ wyciągów z jemioły. G. Kleine opublikował w latach 30. XX w. wyniki badań, z których wynika, że po miesięcznej kuracji preparatami jemioły można uzyskać spadek ciśnienia krwi ze 195 mm Hg na 135 mmHg. R. Wasicki (1936 r.) stwierdził doświadczalnie, że wpływ hipotensyjny mają preparaty przygotowane ze świeżego ziela jemioły.

Jemioła – Viscum wg św. Hildegardy, cz. III

Hildegarda z Bingen w swoich opisach zwróciła uwagę, na różne zastosowanie jemioły, w zależności od żywiciela z jakiego pochodzi. Jemioła z gruszy poprawiała poród. Jemioła z głogu lub jabłoni leczyła choroby psychiczne. Dzieci mające u boku jemiołę (podczas snu) nie cierpiały na koszmary senne, złe myśli, nieprzyjazne wizje. Jemioła zapobiegać miała lękom. Hildegarda uważała jemiołę dębową, lipową i leszczynową za środek odpędzający czary. Jemioła dębowa ponoć leczyła paraliże. Wiele chorób u niemowląt leczyło mleko matki (w okresie karmienia)zażywające jemiołę.

Sproszkowana jemioła z drzew iglastych i z dębu miała leczyć ponoć padaczkę. Jemioła wzięta w usta podczas marzeń i planów miała je urzeczywistnić i sprowadzić.

Jemioła – Viscum, marzec 2009 r., Swarzędz

Jemioła – Viscum wg monografii Komisji E, cz. II

Na wstępie chciałem powiedzieć, że Komisja E (Commission E Monographs) obecnie nie funkcjonuje i powoływanie się na jej monografie przy opiniowaniu współczesnym suplementów, czy preparatów ziołowych jest niepoważne. Komisja E nie może byc wyrocznią dla ziół. To co Komisja E zrobiła, moim zdaniem, to pobieżny, mało profesjonalny i tendencyjny przegląd literatury (kompilacje). Niewiele wniosła do rozwoju i weryfikacji fitoterapii oraz zielarstwa, wręcz przeciwnie – Komisja E stworzyła wiele nieścisłości i fałszywych informacji o ziołach. Członkowie Komisji E od strony naukowej nie wnieśli nic nowatorskiego, odkrywczego, dotyczącego składu chemicznego oraz właściwości farmakologicznych surowców. Nie ustalili nawet dawek bezpiecznych i co ważne – efektywnych dla popularnych surowców. Wiele podanych dawek jest zbyt niska, aby mogła dać sukces terapeutyczny i została skompilowana ze znanych nam publikacji wcześniejszych.

Komisja E działała od 1978 roku w Niemczech. Wydała 380 monografii oceniających skuteczność i bezpieczeństwo stosowania wybranych surowców zielarskich. Przestała istnieć w latach 90.

Wg monografii Komisji E z 1984 r. surowcem jest ziele jemioły – Visci albi Herba. W skład surowca wchodzą młode gałązki jemioły, liście, pączki, kwiaty i owoce. Zakres stosowania to zwyrodnieniowe zapalne schorzenia stawów – działanie bodźcowe po wstrzyknięciu śródskórnym preparatu. Ponadto w leczeniu objawowym guzów złośliwych poprzez nieswoistą terapię bodźcową.

Komisja E w przeciwwskazaniach podała uczulenie na białko i przewlekłe zakażenia, np. gruźlica.

Działania uboczne: dreszcze, gorączka, bóle głowy, bóle zamostkowe, ortostatyczne zaburzenia krążenia i odczyny uczuleniowe.

W monografii nr 228 o Herba Visci w dziale dawkowanie powołano sie na zalecenia producenta danego leku. Komisja E opisała jedynie zastosowanie ziela do produkcji roztworów do podawania pozajelitowego, w formie wstrzyknięć śródskórnych. Podano, że w doświadczeniach na zwierzętach wykazano działanie cytostatyczne i nieswoiście immunostymulujące.

W monografii nr 128 z 1993 roku Komisja E opisała owoc jałowca jako surowiec zielarski – Visci albi Fructus. Uwzględniła zestawienia owoców jemioły z innymi surowcami, np. z głogiem, czosnkiem, rutozydem, kozłkiem. Komisja E podała sugerowane zakresy stosowania wymienionych zestawień, m.in. w regulacji ciśnienia tętniczego, w leczeniu padaczki, miażdżycy przy krwotokach, w dolegliwościach okresu przekwitania, w zaburzeniach miesiączkowania, jako środek czyszczący krew, z nadwrażliwości nerwowej i in. Podano, iż obserwowano przypadki zatruć u dzieci po zjedzeniu owoców jemioły. Nie podano dawkowania.

W rezultacie Komisja E nie zalecała podawania preparatów jemioły z powodu braku dowodów działania tego surowca w tych zakresach.

Ziele jemioły nie jest objęte przez Farmakopeę Polską VI. Brak jej w Farmakopei Polskiej I, II i III. Jemioły brak w Farmakopei Szwajcarskiej (Pharm. Helvetica) VI. Jest natomiast w Pharmacopoea Gallica VI (Farmakopea Francuska VI).

Jemioła – Viscum, czy jest skuteczna i co leczy? cz. I

Uważni zielarze spostrzegli niewątpliwie, że coś to z naszą jemiołą Viscum krucho w polskiej fitoterapii współczesnej. Owszem, jest dostępne ziele suche krojone – Herba visci, jest intrakt – Intractum Visci. Nie jest to jednak popularne zioło i produkcja oraz sprzedaż preparatów jemiołowych w Polsce spada. Jemioła jest natomiast popularna jako ozdoba w okresie świąt. Za granicą są produkowane nowoczesne preparaty z jemioły, w tym podawane pozajelitowo.

Od początku XX wieku zaczęto jemiołę polecać w leczeniu arteriosklerozy i nadciśnienia. W latach 40 i 50 XX wieku był swoistego rodzaju zachwyt nad właściwościami jemioły. Podawano nawet, że działa na serce jak naparstnica. Polecano ją w leczeniu dusznicy bolesnej. Badacze spierali się, który związek jemioły działa na ciśnienie krwi, a który hemostatycznie. Większość autorów twierdziła, że to acetylocholina obniża ciśnienie krwi i rozszerza naczynia krwionośne. Niestety żaden z autorów, nie pomyślał, że gotowanie, podgrzewanie i spożywanie doustne jemioły prowadzą do rozkładu i trawienia acetylocholiny, przez co nie może ona działać drogą doustną.

Oficjalne dawki jemioły w połowie XX wieku: 1-1,5 g 2-3 razy dziennie Herba Visci (jako Pulvis Visci albi). Sok świeży z jemioły – Succus Visci recens 3 razy dziennie 1 łyżeczka. Maceratio Visci albi (surowiec zalać na 8 godzin przegotowaną chłodną wodą w ilości 6-8 g/200 g wody) 3-4 razy dziennie 1 łyżka stołowa. Intractum Visci – 3 razy dziennie 20-30 kropli. Extractum Visci fluidum 3 razy dziennie 40-40 kropli.

Tradycyjnie w ziołolecznictwie wyciągi z jemioły były stosowane w leczeniu nadmiernych krwawień miesiączkowych, krwotoków macicznych, krwioplucia, skurczów przewodu pokarmowego, nowotworów, bólów głowy (objawiających się uciskiem w mózgu i uderzeniami gorąca), chorób pasożytniczych, padaczki. W XIX wieku zidentyfikowano w jemiole obecność olejku eterycznego i oleju tłustego, miękkiej żywicy zielonej, śluzu, cukru śluzowatego, garbników, sodu i wapnia. W homeopatii jemiołę stosuje się w leczeniu padaczki. Owoce pogniecione przykładano na guzy rakowe. Owoce suche i rozdrobnione podawano przy robaczycach doustnie.

Czasem spotykam się z publikacjami wyolbrzymiającymi znaczenie jemioły w dawnej medycynie. Jest to przejaskrawione. Większość starych farmakopei nie uwzględniała nawet jemioły jako surowca farmaceutycznego. Oficjalne podręczniki medyczne z XVIII i XIX w. w większości nie wzmiankowały jemioły jako leku. Owszem, jemioła miała znaczenie, ale w medycynie ludowej. Więcej o niej w II części.

Anetol – jak działa?

Anetol – Anethol to 1-metoksy-4-(-propenyl) benzol, C10H12O, para-metoksypropenylobenzen; bezbarwne lub białe płatki o temp. topn. ok. 22 stopni C. Temperatura wrzenia około 235 stopni C. W formie trans- jest składnikiem olejku anyżowego. Rozpuszcza się w alkoholach, benzenie, eterze, chloroformie. Nierozpuszczalny w wodzie. W gorącej wodzie bardzo słabo rozpuszczalny. Otrzymywany jest z olejku anyżowego lub syntetycznie z p-krezolu. Anetol pod względem chemicznym jest fenolem. Dimerem anetolu jest dianetol, o silnych właściwościach estrogennych.

Anetol działa przeciwbólowo, sekretolitycznie (rozluźniająco na śluz). sekretomotorycznie (wzmaga czynności sekrecyjne błony śluzowej), antybakteryjnie, przeciwgrzybiczo, wiatropędnie i przeciwfermentacyjnie. Pobudza ruchy migawkowe nabłonka układu oddechowego. Rozszerza oskrzela i oskrzeliki. Posiada wpływ znieczulający i rozkurczowy na mięśnie gładkie. Pobudza trawienie. Jest środkiem mlekopędnym. Przechodzi do mleka i oddziałuje na niemowlęta (wpływ wiatropędny i trawienny). Działa wykrztuśnie. Anethol hamuje wytwarzanie mikotoksyn przez grzyby z rodzaju Aspergillus. Odgania roztocze i owady, a przy kontakcie bezpośrednim zabija je.

Anetol występuje:

1. Olejek anyżowy – Anise Oil (Oleum Anisi, Oleum Pimpinellae anisi) z gatunku biedrzeniec anyż – Pimpinella anisum. Trans-anethol stanowi 75-90% olejku (baldaszkowate – Umbelliferae = Apiaceae).

2. Olejek anyżu gwiadkowego – Star Anise Oil, Oleum Illicii veri z gatunku badian właściwy = anyż gwiazdkowy – Illicium verum, z rodziny badianowatych – Illiciaceae. Olejek zawiera 80-90% trans-anetolu.

3. Olejek koperkowy – Oleum Foeniculi (Fennel Oil), z gatunku koper włoski – Foeniculum vulgare, z rodziny baldaszkowatych – Umbelliferae = Apiaceae. Olejek zawiera 30-70% trans-anetolu (olejek koprowy gorzki) lub 80-90% trans-anetolu (olejek koprowy słodki).

4. Olejek eteryczny perzu – Agropyrum repens (L.) Beauv. = Triticum repens L. = Elytrigia repens (L.) Desv. ex B.D.Jacks. zawiera około 6-7% trans-anetolu (trawy – Gramineae = Poaceae).

Anethol jest również obecny w olejku eterycznym trybulowym – Oleum Anthrisci, z gatunku trybula ogrodowa – Anthriscus cerefolium (L.) Hoffm. oraz olejku sasafrasowym – Sassafras Oil, z gatunku sasafras lekarski – Sassafras albidum (Nutt.) Nees (rodzina wawrzynowate – Lauraceae).

Wymiotnica – ipekakuana jako środek wykrztuśny

Wymiotnica, czyli ipekakuana – Cephaelis ipecacuanha (Brot.) A. Rich. należy do rodziny marzannowatych – Rubiaceae. Surowcem jest korzeń – Radix Ipecacuanhae. Importowany jest z krajów Ameryki Południowej. Niegdyś niezmiernie ważny w medycynie, obecnie w Europie stracił znaczenie. Do głównych ciał aktywnych wymiotnicy należą alkaloidy izochinolinowe (protoemetyna, emetyna, cefalina, emetamina, psychotryna), których zawartość waha się w szerokich granicach, od 1,5 do 4%. Wg Farmakopei Polskiej VI surowiec powinien zawierać nie mniej niż 2% alkaloidów w przeliczeniu na emetynę. Emetyna w formie chlorowodorku jest używana w nowoczesnej farmakoterapii. Alkaloid ten ma smak gorzki i drażniący.

Wymiotnica podrażnia śluzówkę żołądka, odruchowo zwiększa wydzielanie gruczołów błony śluzowej oskrzeli, wzmaga ruchy migawkowe nabłonka rzęskowego w oskrzelach. Zmniejsza lepkość wydzieliny w układzie oddechowym. Niszczy wirusy, bakterie i pierwotniaki. Zatrucie wymiotnicą (emetyną) przypomina objawami zatrucie arsenem. Drażni nerw błędny (zakończenia czuciowe nerwu błędnego w żołądku), wzmagając czynności wydzielnicze, a w większych dawkach wywołując wymioty. Działanie takie wykazuje także po podaniu pozajelitowym (podskórnym, dożylnie, domięśniowo).

Sproszkowany korzeń wymiotnicy – Pulvis radicis Ipecacauanhae w dawce 20-50 mg 3-4 razy dziennie działa wykrztuśnie (wykrztuśnie – dawka dobowa maksymalna 300 mg), natomiast w ilości 1 g powoduje wymioty (jako lek wymiotny 1-2 g dziennie). Napar (0,5 g sproszkowanego korzenia na 180 ml wrzącej wody) stosuje się 3 razy dziennie po 1 łyżce. W dawnej medycynie w użyciu był również napar 0,25% – Infusum Ipecacuanhae, podawany w dawce 1 łyżka co 2 h jako expectorans (lek wykrztuśny). W użyciu był syrop – Sirupus Ipecacuanhae i nalewka – Tinctura Ipecacuanhae (5-15 kropli pro dosi).

Wymiotnica jest podawana w zapaleniu oskrzeli i przy suchym kaszlu.

Podobne właściwości lecznicze do wymiotnicy, wykazują krajowe surowce: ziele (liść) kopytnika – Herba (Folium) Asari, kłącza z korzeniami fiołka wonnego – Rhizoma cum radicibus Violae odoratae, korzeń pierwiosnka – Radix Primulae i ziele bluszczu pospolitego – Herba (Folium) Hederae.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie