Medycyna dawna i współczesna

Borelioza – Borreliosis – leczenie oficjalne, cz. II

Leczenie boreliozy jest trudne, a jego powodzenie zależy od efektywności przenikania leku do zainfekowanych tkanek, dobrania odpowiedniego antybiotyku i szybkości podjęcia leczenia. Opóźnione postawienie diagnozy, zbyt późne i nieodpowiednie podawanie leków prowadzi do rozwoju choroby, rozprzestrzeniania bakterii w organizmie i nieodwracalnych uszkodzeń tkanek oraz całych organów.

Zanim wyodrębniono jednostkę chorobową borelioza, często chorobę określano mianem rumienia przewlekłego postępującego i leczono penicyliną oraz tetracyklinami. Największe znaczenie miała penicylina G (benzylopenicylina) w dużych dawkach (Penicilin G Sodium, Penicillinum procainicum).

Fenoksymetylopenicylina była podawana w dawce 200 000 j. co 6 godzin i z reguły wystarczała w I fazie choroby.

W II i III fazie stosowano penicylinę pozajelitowo w dawce dobowej 20 000 000 jednostek międzynarodowych przez 3 tygodnie. Niekiedy, co tydzień dokładano do fenoksymetylopenicyliny jeszcze debecylin = debecylinę (czyli benzylopenicylinę) w dawce 2 400 000 j.

Osobom uczulonym na penicylinę podawano doksycyklinę (doxycyclinum), np. w I fazie w Polsce praktykowano dawkę 100 mg/dobę przez 20 dni.

Współcześnie w Polsce stosuje się oficjalnie następujący schemat leczenia:

1. Faza I: amoxicillinum (penicylina półsyntetyczna) doustnie (per os) 0,5-1 g co 6 godzin przez 10-30 dni; doxycyclinum doustnie (per os)100 mg co 12 godzin przez 10-30 dni; penicillinum G 4-6 mln. j.m/dobę przez 10-30 dni; azithromycinum (antybiotyk makrolidowy) per os – 500 mg 1 raz dziennie przez przynajmniej 5 dni.

2. II i III faza z objawami neurologicznymi lub I faza z wyraźnymi objawami neurologicznymi: ceftriaxonum 2 g dożylnie (per venum) 1 raz dziennie przez 2-3 tygodnie; penicillinum G 20 mln j.m. dożylnie w 6 dawkach podzielonych przez 14-30 dni; doxycyclinum 100 mg per os 2 razy dz. przez 30 dni.

3. II i III faza, objawy ze strony układu krążenia, blok serca I stopnia: amoxicillinum (penicylina półsyntetyczna) 0,5-1 g per os 4 razy dziennie, przez 14-21 dni; penicillinum G 20 mln j./24 h per venum rzez 14-21 dni; ceftriaxonum (cefalosporyna) 2 g dożylnie (per venum) 1 raz dziennie przez 2 tygodnie.

4. II i III faza z objawami zapalenia stawów (objawy napadowe lub chroniczne): doxycyclinum 100 mg per os 2 razy dziennie przez 30 dni; probenecid + amoxycillinum 0,5 g 4 razy dziennie przez miesiąc; ceftriaxonum 2 g dożylnie (per venum) 1 raz dziennie przez 2 tygodnie.

Oficjalny schemat leczenia boreliozy w Szwajcarii:

Stadium	Leki
W razie ukąszenia przez kleszcza, pomimo braku objawów, profilaktyka	Doxycyclinum per os 200 mg w 1 dawce
Erythema chronicum migrans; ECM	Doxycyclinum 200 mg per os/d lub amoxycillinum 3 x 750 mg/d przez 14 dni
Lyme-Arthritis	Doxycyclium 200 mg/d per os przez 28 dni; jeśli objawy nie cofają się dołączyć Ceftriaxon 2 g i.v (dożylnie) przez 14 dni
Acrodermatitis chronica atrophicans; ACA Meningitis Karditis	Ceftriaxonum 2 g i.v. dożylnie/24 h, przez 14-28 dni
Myalgie	Azithromycinum 1 g per os przez 10 dni lub doxycyclinum per os 200 mg/d przez 16 dni

Borelioza z Lyme, czyli krętkowica kleszczowa, cz. I

Borrelia burgdorferi to bakteria – krętek beztlenowy, barwiący się barwnikami anilinowymi, długości 10-30 um i szer. 0,2-0,3 um. Ma zdolność poruszania sie za pomocą pęczku 7-11 rzęsek. Główny genom tej bakterii nie jest kolisty (jak zazwyczaj), lecz liniowy. Może mieć dodatkowo 21 plazmidów. Temperatura optymalna wzrostu 33-35 stopni C. Są gram-ujemne. Nie maja zdolności wytwarzania endospor. Wywołuje boreliozę. Na człowieka bakterie są przenoszone przez kleszcze (Ixodes: scapularis, ricinus, persulcatus, pacificus, dammini). Rezerwuarem bakterii są drobne gryzonie, ptaki (np. gołębie i jaskółki), ponadto zwierzęta hodowlane (w tym przeżuwacze, psy, koty).

Borrelia; źródło obrazka: http://www.institut-iai.ch; http://www.wadsworth.org/databank/borreli.htm

Jest to gatunek zbiorowy, obejmujący również B. afzelii i B. garinii. W starych księgach medycznych (a w Polsce nawet w wielu publikacjach medycznych z lat 80) nie znajdziemy takiej jednostki chorobowej, bowiem została ona opisana i wydzielona w II połowie lat 70 XX wieku. W starych publikacjach znajdziemy jednak kilka chorób o nieznanej etiologii, znanym jednak roznosicielu – Ixodes, które dotyczą współczesnej nazwy borreliosis. Blisko połowa pracowników leśnych wytwarza przeciwciała przeciwko antygenom borelii.

Borelioza ty zespół objawów ze strony wielu organów i układów narządów. U ok. 10% zakażeń nie rozwijają się wyraźne objawy choroby. U 30% chorych nie występuje rumień.

Rozpoznanie choroby: na podstawie wykrycia przeciwciał (test ELISA), odczyn immunofluerescencyjny IFT.

W przebiegu choroby wyróżnić można etapy:

I etap. Po 3-32 dniach od ukąszenia przez kleszcza na skórze powstaje rumień wędrujący. Pojawiają się objawy grypopodobne (ogólne rozbicie, bóle kostno-stawowe), sztywność karku, gorączka, dreszcze. Rumień rozprzestrzenia się w formie zmian obrączkowych, niekiedy centralnie bliznowacieje. Węzły chłonne są powiększone. Po kilku tygodniach rozwija się wędrujące zapalenie stawów. Dolegliwości te mogą wycofać się na jakiś czas, po czym wracają. Nie zawsze jest taki obraz objawów, czasem występują wybrane, innym razem łącznie na raz.

Zmiany rumieniowe mają charakter wędrujący – Erythema chronicum migrans: plamka lub grudka powiększa się obwodowo, równocześnie wewnątrz zanika. Gdy nie jest leczone rozszerza się na znaczne obszary skóry. Przebieg choroby może być również od początku ciężki: Lymphadenosis benigna cutis: nacieki rumieniowe w okolicy ucha lub piersi, ból głowy, podwyższona lub wysoka temperatura, dodatkowa wysypka na skórze o charakterze pokrzywki, zapalenie spojówek, bóle stawów i mięśni, powiększone węzły chłonne. Objawy rumieniowe mogą zaniknąć w ciągu trzech dni, kilku tygodni, albo kilku miesięcy.

II etap. Bakterie wnikają do stawów, wątroby, śledziony, płynu mózgowo-rdzeniowego. Pojawiają sie poważniejsze objawy ze strony układu nerwowego i krążenia (zaburzenia czynności serca). Zapalenie mięśnia sercowego. Limfocytowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Postępujące i nawrotowe zapalenie stawów i mięśni. Dolegliwości bólowe i sztywności stawów występują napadowo. W narządach powstają nacieki plazmocytów i limfocytów., wzrasta poziom immunoglobulin M, czynnika reumatoidalnego i antyciał przeciwjądrowych. Pojawiają się przeciwciała przeciwko kardiolipidom. Często rozległe wysięki zapalne okołonaczyniowe. Bóle w okolicy krzyżowej nasilają się. Może dojść do porażenia nerwu twarzowego (porażenie Bella). Stany zapalne w obrębie układu nerwowego, w tym mózgu mają charakter nawrotowy lub przewlekły i utrzymują się nawet kilka miesięcy. U ok. 8% chorych powstaje blok przedsionkowo-komorowy. Bardzo dokuczliwe staje się zapalenie dużych stawów, np. kolanowego.

III etap. Objawy uszkodzenia układu nerwowego i narządów ruchu u części chorych przybierają charakter przewlekły, a nie napadowy (nawet u ok. 20% przypadków). Nerwo-, stawo- i mięśniobóle utrzymują się więc coraz dłużej. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, a nawet mózgu mogą nasilać się i objąć zapalenie rdzenia. Dochodzi wówczas do spastyczności i częściowych niedowładów oraz paraliżów. Rzadziej dochodzi do krwotocznego zapalenia mózgu z niewydolnością nerek i zapalenia nerwów wzrokowych oraz zmian otępiennych mózgu. Może dojść do zapalenia i zmętnienia rogówki oraz pogorszenia widzenia. Opisano przypadki uszkodzenia słuchu. Uszkodzenia stawów (zmiany zwyrodnieniowe) i objawy z nimi związane mogą się utrzymywać nawet kilka lat od zakażenia. Wzrasta poziom prostaglandyny E2 i interluekiny 1, a także kolagenazy.

Rokowanie jest dobre pod warunkiem zastosowania szybkiego i skutecznego leczenia oraz terapii skutków infekcji krętkiem.

Herba Millefolii – ziele krwawnika jako amaro-aromatica

Krwawnik pospolity – Achillea millefolium L. (Compositae = Asteraceae), niem. Schafgarbe (Wiesen-Schafgarbe), ang. Yarrow (Milfoil) to obecnie gatunek zbiorowy, w obrębie którego wyróżnia się: typowy Achillea millefeolium L., Achillea stricta Gremli, Achillea setacea Waldst. et Kit., Achillea rosealba Ehrend., Achillea collina Rchb. i Achillea distans Willd.

Ziele krwawnika – Herba Millefolii należy zbierać w początkach i w czasie kwitnienia i suszyć w ciemnym miejscu. Niekiedy używa się tylko samych kwiatów – Flos Millefolii. Ziele krwawnika jest w Farmakopei Polskiej III, IV, V i VI.

W Farmakopei Pruskiej VI – Pharmacopoea Borrusica editio sexta z 1846 r. jest kwiat krwawnika – Flores Millefolii. Surowca tego nie ma natomiast w Pharmacopoea Germanica III z 1890 r.

Pharmacopoeia Regni Poloniae z 1817 r., czyli Farmakopea Polska I obejmuje “kwiat krwawnikowy” – Flores Millefolii.

Pharmacopoea Helvetica VI opisuje Flos Millefolii, który wg wytycznych powinien zawierać przynajmniej 0,20% olejku eterycznego azulenowego i nie więcej niż 8% popiołu. Dawka jednorazowa wynosi 3 g, w naparach.

FP III wymagała od surowca (ziela krwawnika), aby zawierał przynajmniej 0,25% olejku eterycznego, popiołu nie więcej niż 8%, a wilgoci nie więcej niż 11%.

Farmakopea Europejska PhEur. 5 wymaga, aby ziele zawierało olejek eteryczny – przynajmniej 2 ml x kg-1.

Farmakopea Polska VI z 2002 r.: ziele nie mniej niż 0,2% olejku eterycznego, strata masy po suszeniu nie większa niż 12%, popiołu nie więcej niż 17%. Dawka jednorazowa surowca 5-8 g w naparach i dobowa, doustnie w naparach również 5-8 g.

W Polsce, w zaborze rosyjskim w XIX wieku kwiat krwawnika był uzywany w medycynie oficjalnej w dawce jednorazowej 5 g, dawce dobowej 15 g, w naparach, jako środek podniecający i poprawiający trawienie. Ponadto zewnętrznie do przemywania i kąpieli. Przykład starych receptur:

Rp.
Infus. millefolii 8:180,0 (napar z krwawnika 8 g/180 ml wody)
Sir. cinnamomi 15,0 (syrop cynamonowy)
M.D.S. Co godzina łyżkę, przy rzeżączce.

Rp.
Fol. Trifolii fibrini (liść bobrka)
Herb. Millefolii (ziele krwawnika)
Herb. Cent. minor. (ziele tysiącznika, centurii)
Fol. Menth. pip. (liść mięty pieprzowej)
Fruct. Foenicul. ana 20,0 (owoc kopru)
F. species (ziółka, mieszankę sporządzić)
D.S. Zagotować 2 łyżki stołowe w filiżance wody. Pić przy kardialgii.

I teraz wyjaśnię zastosowanie powyższej mieszanki ziołowej, doskonałej zresztą. Termin kardialgja = kardialgia nie odnosi się do dolegliwości bólowych serca! Kardialgja w dawnej medycynie to ból żołądka. Mieszanka poprawia trawienie i znosi dyspepsję. Usuwa zaburzenia trawienne i dolegliwości bólowe brzucha.

Już w XIX wieku wiedziano, że krwawnika działa podobnie jak rumianek i surowce te mogą się zastępować nawzajem. Zauważono jednak, że krwawnik oddziałuje silniej stymulująco na procesy trawienne, pobudza wydzielanie soków, poprawia strawianie; natomiast rumianek silniej oddziałuje uspokajająco na układ nerwowy. Oba surowce działają rozkurczowo na mięśnie gładkie.

Młode listki krwawnika zjadano na wiosnę, przy kuracjach wzmacniających, odtruwających, przy cierpieniach wątroby, trzustki, śledziony, żołądka i jelit. Wierzono, że krwawnik wspomaga leczeni gruźlicy oraz usuwa objawy blednicy u kobiet (niedokrwistość, bladość powłok skórnych, zimne i mokre dłonie oraz stopy, omdlenia). Sok z ziela podawano z miodem i mlekiem jako środek wybitnie odżywczy i wzmacniający. Drobno siekane listki wiosenne krwawnika spożywano na kromce z masłem. Sporządzano z nich również herbatki czyszczące krew i posilające. Krwawnik siekany podawano zwierzętom gospodarskim w celu usunięcia pasożytów przewodu pokarmowego.

W XX wieku, w większości krajów zaczęto polecać oficjalnie krwawnik jako środek aromatyczno-gorzki, pobudzający wydzielanie soku żołądkowego, jelitowego, trzustkowego i żółci. Potwierdzono naukowo działanie bakteriobójcze, przeciwpasożytnicze i przeciwzapalne wyciągów krwawnikowych oraz samego olejku krwawnikowego. Za granicą można kupić błękitny lub niebiesko-zielony olejek krwawnikowy, np. w Bułgarii, Szwajcarii, Belgii i Francji. Olejek ten działa rozkurczowo, uspokajająco, silnie przeciwdrobnoustrojowo, rozkurczowo (przeciwkolkowo), antyhistaminowo i przeciwzapalnie. Olejkiem można smarować wypryski, ropnie, liszaje, trudno gojące się rany i owrzodzenia. Oliwa, olej lniany, maści zawierające 5% olejku pomocne są w leczeniu trądziku i atopowego zapalenia skóry, pokrzywki i stłuczeń (kontuzje z wybroczynami, wysiękiem, bólem i obrzękiem).

Wyciągi z krwawnika są pomocne w leczeniu stanów zapalnych przewodu pokarmowego, nieżytu żołądka i jelit, hyperaciditas (zgagi, nadmiernej kwasowości żołądka), alergii, choroby wrzodowej i infekcji układu pokarmowego. Krwawnik wpływa też korzystnie na układ oddechowy, działając odkażająco, rozkurczowo i przeciwkaszlowo (polecam przy nieżytach górnych dróg oddechowych).

Niektóre osoby są uczulone na olejek krwawnikowy i wówczas nie mogą stosować przetworów krwawnikowych.

Wyciągi alkoholowe można sporządzać z suchego lub świeżego surowca. Do ekstrakcji polecam używać wódkę czystą 40-60%. Proporcje 1:3 lub 1:5. Dawka 5-10 ml w 100 ml wody. po rozcieńczeniu do przemywania skóry przy stanach zapalnych i łojotoku oraz jako środek antyseptyczny. Podobne zastosowanie ma napar z ziela krwawnika świeżego lub suchego, albo z samych kwiatów. Intrakt (Intractum Millefolii) na gorąco (surowiec świeży zalać gorącym alkoholem) wydaje się być silniejszy i bardziej zasobny w składniki aktywne.

Napar (Infusum Millefolii) z 1 łyżki na szklankę wrzątku można pić kilka razy dziennie po 100 ml. naparem płukać włosy przy wypadaniu, stanie zapalnym skóry, przetłuszczaniu się i braku połysku. Sok z krwawnika – Succus Millefolii zażywać przez 3-5 dni po 1 łyżce 4 razy dziennie jako środek wzmacniający i odtruwający, żółciopędny. Macerat ze świeżego ziela – Maceratio Millefolii (pół szklanki zmielonego surowca na 1 szklankę wody letniej przegotowanej, odstawić na 8 godzin) pic przez 3-5 dni po 100 ml 2 razy dziennie jako środek czyszczący krew i wzmacniający.

Ciekawy jest również ziołomiód: 1 łyżeczkę zmielonych świeżych listków zalać 1 łyżeczką wódki lub rumu i 1 łyżką miodu spadziowego, wymieszać. Zażywać 1 raz dziennie po 1 łyżce dla poprawienia trawienia i wzmocnienia i jako środek immunostymulujący. 3 razy dziennie po 1 łyżce przy kaszlu, przeziębieniu i grypie.

Krwawnik może obniżać podwyższone ciśnienie krwi. Pobudza wydzielani żółci i przyśpiesza krzepnięcie krwi w razie krwawień. Zmniejsza dolegliwości bólowe przy menstruacji. Obniża gorączkę. Hamuje rozwój grzybów.

Krwawnik ma ciekawy i skomplikowany skład chemiczny. Wywiera szerokie działanie farmakologiczne. Ziele zawiera do 1,4% olejku eterycznego złożonego z monoterpenów (beta-pinen, sabinen, 1,8-cineol, kamfer) i seskwiterpenów (beta-kariofilen, germakren D). Olejek zawiera także octan bornylu, thujon, terpineol i borneol. Chamazulen powstaje w olejku podczas destylacji z bezbarwnej achillicyny. Istnieją chemotypy krwawnika nie zawierające azulenu. Wówczas ich olejek obfituje w alfa-pinen, cyneol, sabinen i kamforę. Olejek krwawnikowy otrzymany z surowca może zawierać do 50% azulenów.

Ziele zasobne jest w laktony seskwiterpenowe: proazuleny (PhEur. wymaga przynajmniej 0,02% w przeliczeniu na chamazulen). Laktony są gwajanolidowe ( achillicin = achilicyna, achillin = achilina, 8-alfa-angeloxyachillicin = 8-alfa-andżeloksy-achilicyna, leucodin = leukodyna, 8-alfa-angeloxyleucodin = 8-alfa-andżeloksy-leukodyna, alfa-peroxyachifolid, 3-oxa-achillicin = 3-oksa-achilicyna); germakranolidowe (millefin = milefina, achillifolin = achilifolina, balchanolid, dihydroparthenolid = dwuhydropartenolid) i eudesmanolidowe (dihydroreynosin = dwuhydrorejnozyna, tauremizyna = tauremisin) oraz pochodne longipinenu.

W surowcu są obecne poliacetyleny (ponticaepoxid, estry cis- i trans-matricaria), glikozydy flawonoidowe (glikozydy apigeniny, luteoliny, orientyny, izoorientyny), aglikony flawonoidowe (casticin = kastycyna, centaureidin – centaureidyna, artemetin = artemetyna), kwasy fenolowe (kwas salicylowy), trójterpeny, fitosterole (beta-sitosterol wolny i w formie octanu), aminy (betaina (0,4%), cholina), alkaloidy i amidy (betonicyna, stachydryna, trygonelina), garbniki (4-6%), kumaryny, alkany (heptadekan, trikozan, pentakozan), kwasy tłuszczowe (linolowy, palmitynowy, oleinowy), alkohole cukrowe (inozytol, dulcytol, mannitol), cukry (galaktoza, sukroza, arabinoza), aminokwasy (alanina, leucyna, lizyna, histydyna, kwas glutaminowy), kwas bursztynowy, kwas walerianowy, octowy i mrówkowy.

Terminem achilleina określano goryczkę (jest to alkamid). Kwasem achilleowym określano dawniej kwas akonitowy.

Krwawnik – Achillea millefolium L. Swarzędz, wrzesień 2008 r.

Herba Virgaureae = Herba Solidaginis – ziele nawłoci jako surowiec farmakopealny

Ziele nawłoci Herba Solidaginis jest w Polsce surowcem zielarskim oficjalnym, ujętym przez Farmakopeę Polską VI z 2002 roku. Zgodnie z FP VI ziele powinno zawierać nie mniej niż 0,5% flawonoidów, w przeliczeniu na kwercetynę C15H10O7, o m.cz. 302,24. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%, popiołu nie więcej niż 8%. Oficjalnie jest to środek moczopędny i odkażający drogi moczowe. Dawki zwykle stosowane wg FP VI: doustnie dawka jednorazowa 6-12 g, w odwarach, dobowa 6-12 g, w odwarach. Surowiec pochodzi z gatunku Solidago virgaurea Linne (Asteraceae=Compositae), niem. Echte Goldrute, ang. Solidage, Goldenrod), pospolicie rosnącego w naszym kraju.

W obrębie gatunku zbiorowego nawłoć pospolita – Solidago virgaurea L. wyróżnia się podgatunek Solidago virgaurea minuta (L.) Arcangeli (niem. Alpen-Goldrute), o podobnych właściwościach leczniczych. Podobne zastosowanie lecznicze mają również: Solidago gigantea Aiton (nawłoć olbrzymia, niem. Spätblühende Goldrute = Riesengoldrute) i Solidago canadensis Linne (nawłoć kanadyjska, niem. Kanadische Goldrute). W Szwajcarii występuje też ciekawy gatunek nawłoć trawolistna – Solidago graminifolia (L.) Salisbury (niem. Grasblättrige Goldrute). W Polsce do leczenia schorzeń układu moczowego może być użyty także gatunek nawłoci późnej – Solidago gigantea serotina (Kuntze) Cronquist (=Solidago serotina Aiton).

Herba Solidaginis virgaureae, niem. Goldrutenkraut jest w Farmakopei Europejskiej PhEur. 5 (zrewidowana w wydaniu 5.3). Surowiec zawiera flawonoidy, głownie pochodne kwercetyny i kaemferolu. Całkowita zawartość flawonoidów w Solidago virgaurea 1,5%, w Solidago canadensis 2,4%, w Solidago gigantea 3,8%. Solidago virgaurea zawiera ok. 0,8% rutyny, Solidago gigantea ok. 1,3% kwercetyny, Solidago canadensis ok. 1,4% rutyny. Ph.Eur. wymaga, aby ziele nawłoci pospolitej (virgaurea) zawierało przynajmniej 0,5% flawonoidów, a ziele nawłoci olbrzymiej przynajmniej 2,5% flawonoidów. W przypadku nawłoci pospolitej PhEur. określa maksymalną zawartość flawonoidów: 1,5%, w przeliczeniu na hiperozyd. Ta maksymalna zawartość jest podana z uwagi na fałszowanie surowca (podmienianie) – ziela nawłoci pospolitej – zielem nawłoci olbrzymiej (gigantea; o większej zawartości flawonoidów, prawie 4%). W zielu nawłoci obecne są saponiny trójterpenowe pochodne kwasu oleanolowego: solidagosaponiny = virgaureasaponiny (w S. virgaurea 0,2-0,3%), canadensis-saponiny, giganteasaponiny (w S. canadensis i S. gigantea – 0,8-1,9%). W zielu jest około 0,4-0,6% olejku eterycznego zbudowanego z mono- i bicyklicznych monoterpenów oraz seskwiterpenów. Diterpeny są typu labdan- i trans-klerodan. Diterpeny typu cis-clerodan występują w S. gigantea, natomiast te pierwsze w S. canadensis. W surowcu pochodzącym z Europy nie występują diterpeny.

Ziele nawłoci zasobne jest w glikozydy fenolowe, ok. 1% (lejokarbozyd, virgaureosid A) i kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy, salicylowy, waniliowy, synapinowy, protokatechowy). Antocyjany są reprezentowane przez glikozydy cyjanidyny. W surowcu są obecne polisacharydy kwaśne.

Wodne i wodno-alkoholowe wyciągi z ziela nawłoci zwiększają ilość wydalanego moczu, działają przeciwzapalnie, antydrobnoustrojowo, rozkurczowo, przeciwbólowo i hipotensyjnie. Działają odtruwająco, ułatwiają wydalanie szkodliwych ksenobiotyków i metabolitów. Uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne. Zwiększają wydalanie chlorku sodu, amoniaku i kwasu moczowego. Odkażają układ moczowy, działają przeciwwysiękowo i przeciwobrzękowo. Wodne wyciągi leczą nieżyt żołądka i jelit.

Polecam napar z ziela, sporządzony z 1 łyżki surowca na 1 szklankę wrzącej wody, pity w ilości 2 szklanek dziennie. Ze świeżego lub suchego surowca można sporządzić wyciąg alkoholowy: 100 g ziela rozdrobnionego zalać 400 ml gorącego alkoholu 40%, wytrawiać 14 dni, przefiltrować. Zażywać 3 razy dziennie po 5-10 ml lub 1 raz dziennie mały kieliszeczek. Wyciąg z nawłoci na winie działa wzmacniająco na naczynia krwionośne, przeciwnadciśnieniowo i przeciwmiażdżycowo, poprawiająco na trawienie i krążenie wieńcowe, ponadto jako depurativum (środek czyszczący krew) i diureticum (moczopędnie). 100 g świeżego lub suchego ziela zalać 450 ml ciepłego wina wytrawnego czerwonego, dodać 50 ml wódki czystej 40%, odstawić na 2 tygodnie, przecedzić. Pić po 30-50 ml 1 raz dziennie.

Wskazania do stosowania nawłoci: stany zapalne i infekcje układu moczowego i płciowego, kamica moczowa, choroby metaboliczne i z autoagresji immunologicznej (reumatyczne, toczeń, trądziki, łuszczyca), kuracje odtruwające, otyłość, cukrzyca, nadciśnienie, niewydolność krążenia, nieżyty przewodu pokarmowego.

Sok z nawłoci i maść na świeżym zielu z masłem (ucierać) stosowane były dawniej w leczeniu wyprysków, ran i oparzeń.

Napar z nawłoci może posłużyć do przemywania skóry łojotokowej, z trądzikiem młodzieńczym, zapaleniem mieszków włosowych, trądzikiem różowatym i z mokrymi wypryskami. Zmniejsza i oczyszcza pory. Rozjaśnia cerę. Posiada właściwości antyseptyczne, przeciwzapalne, osuszające i ściągające.

Herba Solidaginis nie obejmowała Farmakopea Pruska, Germańska z XIX wieku, Farmakopea Polska I, II, III i IV, ani Pharmacopoea Helvetica VI.

Liść brusznicy – Folium Vitis idaeae jako surowiec farmakopealny

Liść brusznicy – Folium Vitis idaeae, pochodzący z gatunku – borówka brusznica (Alpine cranberry, niem. Preiselbeere) – Vaccinum vitis idaea Linne (wrzosowate – Ericaceae; dawniej borówkowate – Vaccinieae) jest surowcem mało stosowanym, szczególnie za zachodnią granicą. Surowiec często pomijany we współczesnej literaturze farmakognostycznej. Jest to surowiec objęty przez Farmakopeę Polską VI, zgodnie z którą nie powinien zawierać mniej niż 4% pochodnych hydrochinonu, w przeliczeniu na arbutynę C12H16O7. Oficjalnie w Polsce jest to środek odkażający drogi moczowe. Wg FP VI dawka doustna 2-4, dobowa 2-4, zwykle w przetworach – odwar. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%. Popiołu nie więcej niż 4%. Liść brusznicy jest dostępny w sklepach zielarskich.

Farmakopea Polska III wymagała, aby wilgotność liści brusznicy nie przekraczała 10%, a popiołu nie było więcej niż 5%. FP II nie obejmowała liści brusznicy.

Wyciągi z liści brusznicy działają moczopędnie, bakteriobójczo, przeciwgrzybiczo i ściągająco. Arbutyna (glikozyd fenolowy) i jej pochodne ulegają rozpadowi do hydrochinonu, który dezynfekuje układ moczowy. W przewodzie pokarmowym wyciąg z liści brusznicy również działa odkażająco i antyseptycznie, przeciwzapalnie, przeciwkrwotocznie, przeciwbiegunkowo i ściągająco. Łagodzi skurcze mięśni gładkich. Flawonoidy (pochodne kwercetyny i mirycetyny oraz garbniki katechinowe (około 10%) działają obkurczająco na naczynia krwionośne błon śluzowych, a po zastosowaniu na skórę – naczyń włosowatych. Dłużej zażywane przetwory z brusznicy uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne i zmniejszają ryzyko wystąpienia krwotoków z nosa, wylewów krwi w gałce ocznej oraz wspomagają gojenie wrzodów żołądka dwunastnicy. Przemywanie naparem skóry hamuje łojotok, zmniejsza stany zapalne skóry, zmniejsza rumień, obkurcza rozszerzone naczynia krwionośne i pory, rozjaśnia cerę przez hamowanie tworzenia pigmentu. Działa niewątpliwie antybakteryjnie i fungistatycznie na skórę.

Surowiec zawiera również glikozyd – pirozyd (6-acetyloarbutynę) i kawoiloarbutynę, ponadto kwas ursolowy (trójterpen). Arbutyny jest około 5-6%, a zawartość garbników może wynosić nawet 20%.

Wskazaniem do stosowania naparu jest stan zapalny układu moczowego i płciowego, w tym również gruczołu krokowego, kamica moczowa, nieżyt przewodu pokarmowego oraz cukrzyca. Napar 5% można pić w ilości 1 szklanki dziennie, małymi porcjami, a w przypadku niestrawności i biegunki co 2 godziny po 100 ml.

Folium Vitis idaeae należy do klasycznych urodesinficientia (środków odkażających drogi moczowe).

Owoc brusznicy działa lekko moczopędnie, ściągająco, odżywczo i przeciwbiegunkowo. Odkaża przewód pokarmowy i drogi moczowe. Owoc w formie marmoladek, odwaru podawano przy biegunce i gorączce, zakażeniach dróg moczowych i nieżycie żołądka. Zewnętrznie świeże pogniecione jagody używano do gojenia oparzeń (okłady z papki).

Inulinum – inulina jako prebiotyk

Inulina (Inulin) należy do fruktanów produkowanych przez wiele roślin, zwłaszcza z rodziny dzwonkowatych i złożonych (Campanulaceae et Asteraceae = Compositae). Jest to polimer fruktozy, przy czym cząsteczki fruktozy są połączone wiązaniami beta-(2—> 1). Materiał spichrzowy, gromadzony głównie w korzeniach i kłączach, bulwach, jego koncentracja dochodzi do 70% i zależy od pory roku. Masa cząsteczkowa ok. 5000. W dużych ilościach występuje w korzeniu mniszka – Taraxacum (25-50%), słonecznika bulwiastego – topinambur – Helianthus tuberosus L. (do 70%), w korzeniach cykorii – Cichorium intybus varium satvum (do 58%), w korzeniu jeżówki – Echinacea (do 10%), w kłączach goryczki – Gentiana, w kłączach lepiężnika i podbiału – Petasites et Tussilago, w korzeniu żywokostu – Symphytum, w korzeniu omanu – Inula (stąd nazwa inulina; ok. 44-70%). Zawartość inuliny w podziemnych organach wymienionych roślin wynosi około 30-70%. Jest również w karczochach (ang. Artichoke, Cynara scolymus L.), w szparagach (Asparagus officinalis L.), w korzeniu łopianu – (ang. Burdock, Arctium lappa L.), w kłączach cangzhu (Atractylodes), korzeń Saussurea lappa Clarke (ok. 18%), pędy przęśli – Ephedra.

Na skalę przemysłową inulina jest uzyskiwana z cykorii, poprzez ekstrakcję gorącą wodą.

Człowiek nie ma zdolności trawienia inuliny. W żołądku dochodzi do lekkiej hydrolizy kwasowej, nie mającej praktycznie znaczenia. W jelicie grubym mikroflora przeprowadza fermentację inuliny, w wyniku czego uwolnione zostają kwasy organiczne: octowy, propionowy, mlekowy i masłowy. Kwasy te zakwaszają treść jelita grubego, pobudzają perystaltykę, dzięki czemu aktywują regularną defekację (oddawanie kału). Kwasy te są również absorbowane w okrężnicy i transportowane do wątroby, gdzie podlegają metabolizmowi i stanowią źródło energii. Wartość kaloryczna inuliny wynosi ok. 1,5 kcal/g.

Inulina obniża pH kału (zakwasza go), dzięki czemu zapobiega rozwojowi grzybów patogennych i bakterii chorobotwórczych. Polepsza wchłanianie wapnia i magnezu z jelit do krwi. Obniża ryzyko rozwoju jelita grubego. Stymuluje system MALT i GALT przewodu pokarmowego (część układu odpornościowego). Poprawia perystaltykę jelita grubego, zapobiegając zatwardzeniu (zaparciom). Obniża poziom cholesterolu i lipidów we krwi. Inulina pobudza rozwój saprofitycznej mikroflory jelita (właściwości prebiotyczne). Zwiększa częstość oddawania stolca. Podnosi stosunek HDL do LDL.

Stwierdzono, że inulina pobudza 5-10 razy rozwój Bifidobakterii, korzystnych dla organizmu. Hamuje rozwój niekorzystnych bakterii beztlenowych Clostridium, ponadto Fusobacterium.

Szczególnie korzystne jest zażywanie tzw. synbiotyków, czyli preparatów łączących w sobie probiotyk (mikroorganizmy saprofityczne) i prebiotyk (stymuluje rozwój bakterii symbiotycznych). Inulina jest składnikiem synbiotyków oraz prebiotyków.

Wzór strukturalny fragmentu inuliny (C6H10O5)n

Podawanie inuliny korzystne jest przy cukrzycy, podwyższonym poziomie cholesterolu i lipidów, zaparciach, otyłości, nowotworach, przy intensywnym wysiłku fizycznym, po przebyciu chorób zakaźnych, po chemioterapii (w tym antybiotyko- i sulfonamidoterapii), kandydozie (Candida), kryptokokozie (Cryptococcus), przy infekcjach E. coli i salmonellozie, przy chorobach alergicznych, osłabionym układzie odpornościowym, przewlekłych chorobach skórnych, przy jelicie drażliwym, po operacji uchyłków jelita, przy wzdęciach i niewydolności wątroby. Inulina zmniejsza wytwarzanie amin biogennych w jelitach i siarkowodoru, co odciąża wątrobę i korzystnie wpływa na stan zdrowotny skóry.

Equisetum – skrzyp jako elastotropica i uragoga

Skrzyp (łac. Equisetum, ang. Horsetail, niem. Schachtelhalm) jako zioło jest doceniane w dawnych krajach socjalistycznych, natomiast w krajach starej Unii Europejskiej stracił swoje dawne znaczenie i w nowszych publikacjach fitoterapeutycznych oraz farmakognostycznych zaobserwowałem unikanie lub wręcz pomijanie skrzypu.

Skrzyp – Equisetum, Swarzędz, październik 2008 r.

Skrzyp jest trudnym surowcem z uwagi na sposób przyrządzania. Jeśli ziele skrzypu będzie się parzyło i zażywało w formie naparu to z pewnością nie uzyska się oczekiwanego efektu działania. Skrzyp jest surowcem silnie zmineralizowany. Ściany komórkowe są przesycone solami wapnia i krzemu, które nie przepuszczają wody. Niemożliwa staje się wówczas ekstrakcja (wypłukiwanie) składników czynnych. Pije się wówczas jakiś napar o znikomej zawartości składników czynnych. Mogę z góry powiedzieć, jest to wówczas placebo.

Ziele skrzypu wymaga gotowania. Wtedy ściana komórkowa należycie mięknie i rozpada się, uwalniając z wnętrza składniki aktywne. Do odwaru przechodzą również sole mineralne i przyswajalna krzemionka. Gotowanie ziela powinno trwać minimum 5 minut, potem maceracja około 30 minut, najlepiej gotować 15 minut, po czym odstawić na 30 minut, przecedzić i pić po 100 ml 4 razy dziennie. Odwar sporządzać z 1 łyżki ziela na szklankę wody. Ekstrakcję wodą ułatwia oczywiście zmielenie (zmikronizowanie) ziela. Nalewki są mało efektywne i zawierają jedynie flawonoidy oraz alkaloidy. Jeśli już ktoś się decyduje na nie – to polecam pogotować ziele, w małej ilości wody, po czym dodać gorący alkohol 40% i macerować jeszcze przez przynajmniej 2 tygodnie, po czym dopiero przefiltrować. Taki macerat-intrakt (maceratio-intractum Equiseti) można zażywać 4 razy dziennie po 1 łyżce jako diureticum i metabolicum. Robi się to następująco: 4 łyżki ziela świeżego lub suchego (świeże zawsze lepsze) rozdrobnić w młynku lub maszynce do mięsa, zalać 200 ml wody, gotować 15 minut, następnie dodać 200 ml alkoholu 40%, dosypać jeszcze dwie łyżki ziela rozdrobnionego i zamknąć w słoju na 2 tygodnie.

Jako diureticum, depurativum (środek moczopędny i czyszczący krew) oraz elastotropica (źródło krzemionki, środek przeciwzapalny i przeciwwysiękowy) sprawdza się wino z ziela skrzypu. Kwasy obecne w winie rozmiękczają zmineralizowane ściany komórkowe i dobrze wypłukują składniki czynne z komórek. W celu przygotowania takiego wina skrzypowego – Vinum Equiseti 125-130 g ziela świeżego skrzypu zalać 500 ml wina mocnego czerwonego, gotować 5 minut, odstawić do ostygnięcia, dolać 100 ml alkoholu 40% (rum lub wódka czysta), odstawić w słoju szczelnym na 2 tygodnie. Przefiltrować. Zażywać 1 raz dziennie po kieliszeczku na wzmocnienie naczyń krwionośnych, jako środek przeciwsklerotyczny, obniżający poziom cholesterolu, moczopędny, przeciwobrzękowy i przeciwzawałowy.

Sproszkowane ziele skrzypu jest mało efektywne w działaniu, bowiem człowiek nie jest przeżuwaczem i nie jest w stanie strawić ścian komórkowych i uwolnić składników czynnych. Wyjątkiem jest ziele zmikronizowane, czyli zmielone na pył, kiedy to następuje rozerwanie ścian komórkowych. Taki proszek skrzypowy – Pulvis Equiseti można zażywać po 1 g 5 razy dziennie (dziennie 5 g). jako środek moczopędny.

Extractum Equiseti fluidum (wyciąg skrzypowy gęsty) 50:100 – 3 razy dziennie 1 łyżeczka.

W handlu znajduje się również wyciąg z ziela skrzypu suchy Extractum Equiseti siccum w formie kapsułek. Jest wartościowy i wygodny w stosowaniu. Powinien być standaryzowany na zawartość krzemionki lub flawonoidów. Dawka 250 mg 2-3 razy dziennie na poprawienie stanu skóry, włosowatych naczyń (uszczelnienie, wzmocnienie), włosów i paznokci.

Wodne, winne i wodno-alkoholowe wyciągi ze skrzypu są źródłem krzemu. Wzmacniają włosy i paznokcie, podnoszą elastyczność włókien kolagenowych, stabilizują strukturę kolagenu, opóźniają procesy starzenia skóry. Zapobiegają łojotokowi. Uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne, łagodzą objawy teleangiektazji i trądziku różowatego. Wzmagają usuwanie z ustroju chloru i sodu, zmniejszają obrzęki. Zapobiegają odkładaniu blaszek miażdżycowych. Hamują rozwój miażdżycy. Zmniejszają ryzyko wystąpienia wylewu krwi do mózgu. Działają regeneracyjnie na skórę i błony śluzowe. Wzmagają procesy bliznowacenia ognisk gruźliczych w płucach. Przyśpieszają gojenie oparzeń i ran oraz wrzodów żołądka.

Wyciągi z ziela skrzypu mogą posłużyć do pielęgnowania skóry (przemywanie, okłady, kremy i mleczka, toniki z ekstraktem). Szczególnie korzystnie skrzyp działa na cerę trądzikową, rumieniową i alergiczną oraz z rozszerzonymi naczyniami krwionośnymi i porami. Napar ze skrzypu polecam do okładów na oczy przy zapaleniu spojówek, siatkówki i naczyniówki oraz białkówki. Do przepłukiwania pochwy przy stanach zapalnych. Do lewatyw przy hemoroidach i świądzie.

Skrzyp, obok przytulii, poziewników, miodunki, rdestów, ogórecznika, żywokostu, należy niewątpliwie do wartościowych ziół krzemionkowych. Zmniejsza i goi kawerny w płucach w przebiegu gruźlicy. Wspomaga leczenie ran i owrzodzeń żołądka oraz jelit. Ma właściwości przeciwkrwotoczne, zapobiega powstawaniu kamicy moczowej. Działa silniej moczopędnie niż teobromina. Wspomaga oczyszczanie układu moczowego z piasku. Łagodzi obrzęk prostaty. Działa przeciwzapalnie na układ płciowy i moczowy. Doskonały w leczeniu skąpomoczu, stanów zapalnych nerek, moczowodów, pęcherza moczowego i cewki moczowej. Zmniejsza obrzęki na tle hipernatremii i hiperchloremii. Rozkurcza mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Działa czyszcząco na krew. Reguluje przemianę materii. Zmniejsza wydzielanie łoju.Przyśpiesza gojenie stawów i kości (zrastanie po złamaniach). Doskonały w połączeniu z glukozaminą, chondroityną, i kwasami tłuszczowymi nienasyconymi w leczeniu stanów zapalnych stawów i zmian zwyrodnieniowych. Zmniejsza nadmierne krwawienia miesiączkowe. Hamuje krwotoki z nosa i zapobiega ich występowaniu. Zapobiega rozdwajaniu końcówek włosa, łamliwości włosów, łamliwości paznokci oraz rozwarstwianiu się płytek paznokciowych. Może hamować rozwój niektórych nowotworów. Dawniej odwar wprowadzano do nosa przy polipach i osłabieniu naczyń krwionośnych.

Skrzyp zawiera około 1% flawonoidów. Farmakopea Polska VI wymaga, aby Herba Equiseti zawierało przynajmniej 0,25% flawonoidów, w przeliczeniu na kwercetynę C15H10O7. Strata masy po suszeniu nie może być większa niż 12%. Popiołu nie więcej niż 17%.

Flawonoidy skrzypu reprezentowane są głównie przez genkwaninę, kwercetynę, kwercytrynę oraz kemferol (quercetin-3-glucoside, luteolin-5-glucoside, protogenkwanin-4’’-O-glucoside, kaempferol, apigenin, isoquercitrin). W Europie skrzyp zawiera quercetin-3-O-sophoroside, protogenkwanin-4’O-beta-D-glucopyranoside, genkwanin-4’-O-beta-D-glucopyranoside Ziele zasobne w sole mineralne – ok. 20% (krzem, potas, magnez, mangan), witaminy (C), fitosterole (kampesterol, isocuosterol, brassicosterol), alkaloidy pirydynowe (nikotyno

we), alkohole cukrowe (mannitol, inozytol), cukry (laktoza), kwasy fenolowe (chlorogenowy, taninowy, protokatechowy, kawowy, dikawoilowinowy = di-E-caffeoyl-meso-tartaric acid), protokatechinian metylu, polieny, kwas dwukarboksylowy – ekwizetolowy, kwas akonitowy, kwas jabłkowy, kwas szczawiowy, arabinowy (arabinoic acid) i treonowy (threonic acid). Krzemionki jest około 8%.

Farmakopea Polska III określała jedynie maksymalną zawartość popiołu (17%) i wilgotność (max. 12%). Ziela skrzypu nie uwzględniała Pharmacopoea Germanica z 1890 r. (III), Farmakopea Polska I z 1817 r. oraz Pharmacopoea Borussica (Pruska) z 1846 r.

Zgodnie z Farmakopeą Szwajcarską (Ph. Helv. VI) ziele skrzypu zawiera 15-22% popiołu.

Farmakopea Szwajcarska podaje skuteczne ziółka moczopędne z udziałem skrzypu:

Rp. Species diureticae Ph. Helv. VI (Harntreibender Tee)
Bulbus scillae 3 g (cebula morska = cebula ostrawki; w zastępstwie proponuję liść konwalii – Folium Convallariae)
Folium betulae 10 g (liść brzozy)
Folium orthosiphonis 20 g (liść ortosyfonu, dostępny w Polsce)
Fructus anisi 10 g (owoc anyżu mielony)
Herba Equiseti 20 g (ziele skrzypu)
Pseudofructus iuniperi 27 g (owoc jałowca – Juniperus)
Radix levistici 10 g (korzeń lubczyka)
Surowce rozdrobnić, zmieszać. 3 g ziółek na szklankę wody. Osobiście polecam gotować 5 minut. Doskonała na obrzęki przy niewydolności krążenia.

Przy dłuższym podawaniu przetworów ze skrzypu konieczne jest uzupełnianie witaminy B1.

Typowy surowiec pochodzi z gatunku Equisetum arvense L. lub Equisetum hiemale L. = Equisetum hyemale L. (rodzina Equisetaceae).

Piołun – Artemisia absinthium L. w fitoterapii

Dzisiaj mam dzień na opisywanie piołunu. Na oficjalnej stronie http://www.luskiewnik.pl/?p=63 zamieściłem nieco informacji o tej roślinie w zakresie ujęcia farmakopealnego i praktycznego. Ale tutaj również nieco o nim wspomnę.

Piołun – Artemisia absinthium Linne, Poznań, czerwiec 2008 r.

Bylica piołun (Absinthium, Wermut, Wormwood) – Artemisia absinthium L. z rodziny Compositae =Asteraceae występuje pospolicie na niżu i pogórzu (przychacia, nieużytki, stare lotniska, ruiny, przydroża polne i leśne). Lubi gleby wapienne, często kamieniste i żwirowe i zasobne w azot.

Ziele może zawierać nawet 1,7% olejku, zwłaszcza to pochodzące z południa Europy oraz ze stanowisk słonecznych i suchych. Przeciętnie zawiera około 1% olejku. Należy jednak pamiętać, że surowiec mający poniżej 0,5% olejku jest mało wartościowy. Rozdrabnianie, mikronizowanie powoduje szybkie ulatnianie się olejku, dlatego takie zabiegi należy wykonywać tuż przed zaparzeniem lub ekstrahowaniem alkoholem albo olejem. Wyciąg alkoholowy ze świeżego ziela, sporządzony na gorąco jest barwy zielonej i moim zdaniem jest mocniejszy w działaniu niż nalewka z suchego ziela.

W olejku eterycznym piołunu znajduje się: alfa- i beta-tujon, beta-kariofilen, bisabolen i chamazulen. Olejek eteryczny ma zmienny skład jakościowy i ilościowy i zależy od miejsca pozyskania surowca oraz chemotypu. Olejek z Argentyny zawiera prawie 60% tujonu beta i ok. 2-3% alfa-tujonu, 18-19% octanu sabinylu, 1-1,5% epoksyocymenu cis, 1,5-2% kariofilenu, 1-1,2% linalolu i ok. 1% sabinenu. Olejek piołunowy ma również kadinen, pinen, sabinen, felandren, kamfen, thujyl alcohol, mircen, 1,8-cineol, azuleny (chamazulen, 3,6-dihydrochamazulen, 5,6-dihydrochamazulen). Epoksyocymeny występują w sporej ilości w olejku z Włoch. W zielu zawarte są także inne ważne składniki: gorycze – dimer gwajanolidowy – absinthin = absyntyna, anabsyntyna (anabsinthin), artabsin = artabsyna, artemetin = artemetyna (5-hydroksy-3,6,7,3’,4’-pentametoksyflawon, arabsyna = arabsin, artabin = artabina, ketopelenolid (germakranolid), artenolid, artanolid, artemolina, dwuacetyloglobicyna (=diacetylglobicin; monomeryczny gwajanolid), anabsyna, izoabsyntyna, absyntolid (dimeryczny gwajanolidy).

Ziele zasobne jst w potas, flawonoidy, oligofruktozydy (inulobioza), karoteny (0,05%), witaminę C (0,12-0,26%), garbniki (4-8%), kwas pipekolikowy (pipecolic acid = piperidine-2-carboxylic acid), fitosterole.

Działanie: przeciwrobacze, antypierwotniakowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, w tym kwasu solnego, soku trzustkowego, żółci i jelitowego, poprawiające trawienie i wchłanianie składników pokarmowych, antybakteryjne, cytotoksyczne i antynowotworowe, spazmolityczne, czyszczące krew (depurativum), przeciwnieżytowe. Leczy dyspepsję i anorexię, pobudza miesiączkowanie i diurezę. Wspomaga leczenie chorób zakaźnych i skórnych. Działa silnie przeciwzapalnie i odkażająco. hamuje rozwój gronkowców, paciorkowców, laseczek beztlenowych oraz drożdżaków. Usuwa nieprzyjemny zapach z przewodu pokarmowego. Obniża gorączkę.

Dawniej używano okłady na oczy z naparu przy zapaleniu, zmęczeniu i zakażeniach. Odpędzano nalewką i świeżym zielem wiele owadów, np. pchły, pluskwy, szkodniki zbóż. Odpędza również roztocze.

Nie stosować w ciąży i podczas karmienia (laktacja).

Oficjalne dawki 1-1,5 g ziela na 100-150 ml wrzątku –2 razy dziennie filiżanka. Nalewka 20-30 kropel 3 razy dziennie. W praktyce można przyjmować 1 szklankę naparu małymi porcjami w ciągu dnia, sporządzoną z 1 łyżki ziela. Nalewka 5-10 ml 2-3 razy dziennie. Najlepszy intrakt. Ja sporządzam go następująco: świeżo ścięte pędy z pączkami kwiatowymi, potłuczone tłuczkiem do mięsa- wkładam do butelki 1 l (2-2 gałązki na całą długość butelki), zalewam gorącym alkoholem i zostawiam na kilka tygodni. Gałązek nie wyjmuję, lecz pozostawiam. Mały kieliszek dziennie na pobudzenie przewodu pokarmowego i przemiany materii oraz poprawę samopoczucia, ponadto przy nerwicach wegetatywnych zażywać przez 1-2 tygodnie, po czym kurację przerwać. Wznowić po miesięcznej przerwie w razie potrzeby.

Piołun – Herba Absinthii jako surowiec farmakopealny

O piołunie już pisałem, bowiem jest to niewątpliwie zioło o dużym znaczeniu w medycynie. Niezastąpiony w produkcji wielu ciekawych nalewek i likierów. Składnik leków złożonych wykorzystywanych w terapii schorzeń wątroby i układu żółciowego, trzustki, żołądka i jelit; preparatów pobudzających przemianę materii oraz poprawiających samopoczucie.

Ziele piołunu – Herba Absinthii jest w Farmakopei Polskiej VI z 2002 r., w Farmakopei Szwajcarskiej VI, w Farmakopei Europejskiej 5, a także starej Farmakopei Germańskiej z 1890 r. Praktycznie w każdym kraju piołun był zamieszczony w farmakopei i był lekiem oficjalnym.

Farmakopea Polska VI wymaga, aby ziele miało wskaźnik goryczy nie niższy niż 10 000. Strata masy po suszeniu nie większa niż 12%, popiołu nie więcej niż 11%. Dawka jednorazowa 1,0 w 100 ml (w odwarach), dobowa 3,0 odpowiednio w przetworach. Farmakopea Polska III wymaga, aby ziele zawierało przynajmniej 0,5% olejku eterycznego, popiołu nie więcej niż 14%, a wilgotność surowca nie może być większa niż 11%.

Pharmacopoea Helvetica VI wymaga od Wermutkraut - Herba Absinthii wskaźnik goryczy przynajmniej 250, wyznaczany zgodnie z tą farmakopeą, olejek eteryczny – przynajmniej 0,25 % w całym surowcu, przynajmniej 0,2% w surowcu sproszkowanym. W przypadku surowca zielarskiego dla zwierząt: olejek eteryczny: 0,20% w surowcu całym, 0,15% olejku w surowcu sproszkowanym, wskaźnik goryczy – nie mniejszy niż 250. Dawka jednorazowa 1,5 g w naparze. W Szwajcarii Herba Absinthii wchodzi w skład farmakopealnych ziółek gorzko-aromatycznych - Species amaro-aromaticae, nalewki piołunowej – Tinctura Absinthii i nalewki piołunowej złożonej – Tinctura Absinthii composita.

Wermuttinktur – Tinctura Absinthii wg Ph. Helv. VI powinna być sporządzana na alkoholu 63% metodą perkolacji przez 8 dni. Taką nalewkę podawano w dawkach jednorazowych po 10-20 kropli.

BitterTinctur – Tictura Absinthii composita wg Ph. Helv. VI ma następujący skład:

Flos caryophylli 10 g
Cortex cinnamomi 10 g
Rhizoma galangae 20 g
Rhizoma calami 20 g
Flavedo aurantii amari 20 g
Herba centaurii 40 g
Herba absinthii 80 g
Aethanolum 63% q.s. (900 g)

Perkolacja przez 8 dni.

Dawka jednorazowa takiej nalewki 20-30 kropli.

Species amaro-aromaticae (Bitter-aromatischer Tee) wg Ph. Helv. VI:
Cortex Cinnamomi 10 g
Cortex quercus 10 g
Flavedo aurantii amari 10 g
Folium menthae 10 g
Folium menyanthidis 10 g
Herba absinthii 20 g
Herba cardui benedicti 20 g
Rhizoma calami 10 g

Dawka jednorazowa 2 g ziółek do naparu. Wypić dla poprawienia trawienia i przemiany materii.

Wermutkraut – Absinthii herba wg Farmakopei Europejskiej V powinien zawierać przynajmniej 2 ml olejku x kg-1; wartość goryczy przynajmniej 10 000.

Ziele piołunu jest pozyskiwane z gatunku bylica piołun – Artemisia absinthium L. (rodzina Asteraceae = Compositae). Zawiera laktony seskwiterpenowe (0,15-0,4%): absyntyna (absinthin) i artabsyna (artabsin); olejek eteryczny 0,2-1,5%, w którym dominują mono- i seskwiterpeny (beta-tujon, octan trans- sabinylu, cis-epoksyocymen, octan chryzantenylu (cis-chrysanthenylacetat); glikozydy flawonoidowe i lipofilne flawony, np. 3,3’,4,5,6,7-heksametoksyflawon (= artemisytyna = artemisitin); kwasy fenolowe, kumaryny, lignany.

Tujol, którego jest w olejku około 70% określany jest również nazwami synonimowymi: absyntol, tanacetol i salviol

Przeciętnie w surowcu jest 0,24% absyntyny i 0,10% artabsyny.

Z pewnością wyciągi z piołunu pobudzają czynności wydzielnicze żołądka, trzustki, jelit i wątroby. Zwiększają wydzielanie żółci. Zapobiegają dyspepsji, atonii jelit i żołądka oraz dyskinezom dróg żółciowych. Działają również rozkurczowo w stanach kolek i nadmiernej perystaltyki. Piołun ma właściwości przeciwpasożytnicze, podobnie jak inne bylice i wrotycz. Może posłużyć do zwalczania obleńców, płazińców i pierwotniaków pasożytniczych. Olejek i nalewka piołunowa niszczy pasożyty zewnętrzne, np. roztocze. Ma też właściwości grzybobójcze i fungistatyczne.

Piołun (ang. Wormwood, Absinthe, Wermut, Absinthium) w formie wyciągów alkoholowych i olejowych zażyty doustnie w dużych dawkach działa halucynogennie, przeciwdepresyjnie i pobudzająco. Istnieją doniesienia o cytotoksycznym i przeciwrakowym działaniu piołunu.

Najlepsze absyntówki (nalewki piołunowe) są produkowane w Szwajcarii, zresztą tam zostały po raz pierwszy opracowane ich receptury.

Olejek piołunowy, dostępny w niektórych drogeriach za granicą jest błękitny lub niebieski, podobnie jak olejek eteryczny krwawnikowy, czy rumiankowy. Barwa pochodzi od laktonów, które przechodzą podczas destylacji w chamazuleny. W samym olejku eterycznym piołunu znajduje się także bisabolen. Związki te działają silnie przeciwzapalnie i antyseptycznie po zastosowaniu doustnym i zewnętrznym. Olejek i nalewka z piołunu zabijają między innymi Staphylococcus aureus, w tym szczepy oporne na penicylinę, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa. Nalewka wcierana w skórę i zażywana obniża gorączkę.

Wskazania: niestrawność, zaburzenia wydzielania żółci, kamica żółciowa, anorexia, skąpe i bolesne miesiączkowanie, choroby pasożytnicze i grzybicze skóry oraz wewnątrzustrojowe (preparaty doustne i zewnętrzne), choroby zakaźne, spowolniona przemiana materii, troficzne choroby skóry. Przy zaparciach i atonii jelit.

Przeciwwskazania: ciąża, laktacja, uczulenie na zioło.

Objawy absyntyzmu (nadmiernego używania nalewki absyntowej): pobudzenie psychiczne, halucynacje, objawy odurzenia, dreszcze, drgawki, a nawet padaczka, nudności, wymioty, podrażnienie nerek i przewodu pokarmowego. Wywołuje uzależnienie.

Dawki lecznicze:

Nalewka piołunowa (piołunówka) – Tinctura Absinthii: 1 część suchego rozdrobnionego ziela zalać 3-5 częściami alkoholu 40-65%, odstawić na przynajmniej 1-2 tygodnie, przecedzić. Zażywać 2-3 razy dziennie po 5 ml lub 1 raz dziennie po 15 ml, rano. Stosować do wcierania przy bolących stawach, kontuzjach sportowych, nerwobólach, bólach mięśni.

Intrakt piołunowy – Intractum Absitnthii, alkoholatura stabilizowana na gorąco, macerat na gorąco: do butelki włożyć kilka świeżych potłuczonych tłuczkiem pędów piołunu i od razu zalać gorącym alkoholem 40-60%, odstawić na 1-4 tygodnie, przefiltrować. Zażywać 1-3 razy dziennie po 5-10 ml. Proporcje: 1 część ziela na 3-5 części alkoholu. Stosować do nacierania i zwalczania pasożytów skórnych. Ponadto do wcierania we włosy przy wypadaniu, łupieżu i zapaleniu skóry owłosionej (2 razy w tygodniu). Intrakt polecam do sporządzania nalewek smakowych, jest ciekawszy niż nalewka z suchego ziela.

Napar piołunowy – Infusum Absinthii: 1 łyżkę świeżego lub suchego rozdrobnionego ziela zalać 1 szklanką wrzącej wody, przykryć, odstawić na 30 minut, przecedzić. Wypić w ciągu dnia małymi porcjami.

Olejek piołunowy stosować do leczenia chorób pasożytniczych skóry, stanów zapalnych skóry oraz trądziku (zmiany ropne). Olejek można dodawać do neutralnych kremów, maści i śmietanki kosmetycznej (ok. 5%) i stosować jako środek antyseptyczny i przeciwzapalny. Olejek piołunowy stosować na grzybice w stanie nierozcieńczonym. Niszczy Demodex.

Olejek piołunowy można zażywać jako środek antyhistaminowy, rozkurczowy, przeciwkolkowy, antyparazytyczny, poprawiający samopoczucie

i trawienny w dawce 5 kropli 1-3 razy dziennie. Rozmieszany ze spirytusem i wcierany w skórę działa przeciwobrzękowo, przeciwbólowo i przeciwzapalnie, przyśpiesza resorpcję krwiaków i wysięków zapalnych.

Prof. W. Roeske zaleca 3-5% napar z ziela, zażywać 5 razy dziennie po 1 łyżce.

Żółtlica – Galinsoga w ziołolecznictwie

Mało ogrodników i działkowców wie, iż żółtlica (niem. Knopfkraut), którą tak wyrywają ze swoich grządek to cenna roślina lecznicza. Rośnie na polach, pastwiskach, ugorach, nieużytkach, przychaciach, przy kompostach, na miedzach, zaniedbanych uprawach zbożowych. Jest pospolita. W Polsce mamy dwa gatunki żółtlicy: żółtlica owłosiona – Galinsoga ciliata (Raf. = Rafinesque-Schmaltz) S.F Blake i żółtlica drobnokwiatowa – Galinsoga parviflora Cavanilles. Rodzaj Galinsoga należy do rodziny złożonych – Compositae (=Asteraceae).

Żółtlica owłosiona – Galinsoga ciliata, okolice Pobiedzisk (Góra), październik 2008 r.

Surowcem jest ziele żółtlicy – Herba Galinsogae, zbierane w okresie kwitnienia i suszone w ciemnym miejscu. Ze świeżego ziela można sporządzić maść na maśle kozim (przez ucieranie) skuteczną w leczeniu trudno gojących się ran, owrzodzeń, oparzeń, wyprysków, suchego zapalenia skóry. Przed utarciem ziele najlepiej skropić alkoholem i gliceryną. Ponadto ze świeżego umytego ziela żółtlicy warto sporządzić macerat, ziołomiód, sok i intrakt.

Żółtlica nie była w Polsce nigdy lekiem oficjalnym. Miała tylko znaczenie w medycynie ludowej i była mało popularnym ziołem. Używana głownie była do leczenia ran, wyprysków, zmian troficznych skóry i jako środek wzmacniający oraz odżywczy. Formy użycia ziela były proste: wyduszony sok, a raczej macerat, pogniecone ziele, maść ze świeżego ziela. Doskonałe do leczenia ran, atopowego zapalenia skóry, łuszczycy, eczema, oparzeń, owrzodzeń jest utarte świeże ziele z olejem lnianym i tranem pół na pół.

Ziele żółtlicy utarte z olejem lnianym lub oliwką z oliwek (zieloną i mętną) świetnie działa żółciopędnie i żółciotwórczo, pobudza wydalanie złogów żółciowych, pobudza procesy detoksykacji i oczyszczania jelit, reguluje wypróżnienia. Taka papkę z ziela żółtlicy i oleju zażywać po 3 łyżki na czczo rano i popołudniu, w tym czasie przyjmować jedynie wody zdrojowe (np. Zuber) i stosować głodówkę przez 2-3 dni. Dobra metoda na oczyszczenie organizmu z ksenobiotyków, szkodliwych metabolitów. Korzystnie działa przy przewlekłych chorobach skóry i “zastojach metabolicznych”.

Intrakt z ziela żółtlicy to dobry środek wzmacniający i odtruwający. Stosować 1 raz dziennie po 1 kieliszeczku. Można również zrobić wyciąg na winie: 1 część ziela wytrawiać 3 częściami czerwonego wina wytrawnego mocnego. Po 14 dniach przefiltrować i zażywać po 1 kieliszku dziennie na poprawę krążenia wieńcowego, jako immunostymulator, dla wzmocnienia fizycznego i jako środek przeciwmiażdżycowy oraz dla regulacji metabolizmu.

Zmielone ziele żółtlicy (świeże) mieszać z wódką i miodem w proporcji 1 łyżeczka żółtlicy na 1 łyżkę miodu spadziowego i 1 łyżeczkę wódki. Stosować jako środek wzmacniający i odżywczy przy niewydolności krążenia i miażdżycy, rekonwalescencji, przeziębieniu i chorobach zakaźnych. Korzystnie działa przy kaszlu.

Ziele żółtlicy jest źródłem witaminy C, potasu, żelaza, krzemu, kwasu kawowego i chlorogenowego, bioflawonoidów, przeciwzakrzepowych kumarynowców i poliacetylenów. Zawiera laktony. Działa antybakteryjnie, przeciwzapalnie, przeciwalergicznie, detoksykująco, ochronnie na miąższ wątroby (hepatoprotekcyjnie) i pobudza regenerację tkanek. Wywiera wpływ immunostymulujący i przeciwwysiękowy. Reguluje przemianę materii.

Wyciągi z żółtlicy zastosowane na skórę działają przeciwzapalnie i przeciwdrobnoustrojowo. Pobudzają naskórnikowanie i ziarninowanie. Aktywują procesy odnowy i odtruwania skóry. Wzmacniają włosy (odżywcze i przeciwzapalne na cebulki włosowe). Podnoszą wilgotność i elastyczność skóry. Wyciąg z żółtlicy w formie śmietanki, toniku, kremu, oleju można stosować do pielęgnowania cery suchej, naczyńkowej, rumieniowej, zaskórnikowej, z przebarwieniami i wysiękami, łuszczycowej i alergicznej.

Napar z suchego ziela można pić jako środek wzmacniający i metaboliczny bez ryzyka przedawkowania. Może być alternatywą dla herbaty, lecz jest pozbawiony działania pobudzającego ośrodkowy układ nerwowy. Napar polecam stosować na okłady na oczy przy “cieniach i workach” pod oczami oraz przy stanach zapalnych i zakażeniach bakteryjnych spojówek oraz powiek.

Młode pędy lub same listki można spożywać w formie sałatek z oliwą oraz przyrządzać po zmieleniu jak szpinak. Działają odżywczo i odtruwająco.

Żółtlica korzystnie działa na wątrobę przy wirusowym zapaleniu oraz po zatruciach (pobudza regenerację hepatocytów).

Galinsoga ciliata, Góra (Pobiedziska), październik 2008 r.

Medycyna dawna i współczesna

Ostatnie wpisy

Archiwa

Kategorie